Əyyubun bəla zamanı duası

Şeyx Əbdürrəhman əs-Səədinin təfsiri

Yəni, Öz qulumuz və elçimiz Əyyubu yada sal! Onu tərifləyərək, məqamını ucaldaraq yada sal. Allah onu şiddətli bir bəla ilə imtahana çəkmişdi və onu səbirli, Allahdan razı gördü. Belə ki, Allahın imtahanı və sınağı olaraq şeytan onun bədəninə hakim edilmiş, bədəninə üfürmüşdü.

Nəticədə bədənində böyük yaralar əmələ gəlmiş və o, uzun müddət bu halda qalmışdı. Bəla daha da şiddətlənmiş, ailəsi vəfat etmiş, malı-mülkü əlindən çıxmışdı. O zaman Rəbbinə belə nida etdi: «Rəbbim! Mənə bəla toxunub. Sən isə mərhəmət edənlərin ən mərhəmətlisisən!»

O, öz halını Allaha bildirməklə Ona yalvardı və başına gələn bəlanın son dərəcə şiddətli olduğunu ifadə etdi.

İmam İbn Kəsirin təfsiri

Uca Allah Əyyubun (əleyhissəlam) malına, övladlarına və bədəninə düçar olan bəlanı xəbər verir. Onun çoxlu heyvanları, mal-qarası, əkin sahələri, övladları və rahat evləri vardı. Sonra bütün bunlarla imtahana çəkildi və hamısını itirdi. Daha sonra bədəni ilə imtahana çəkildi.

Deyilənə görə, bədəninin hər yerinə cüzam yayılmış, yalnız Allahı zikr etdiyi qəlbi və dili sağlam qalmışdı. Nəhayət, onunla oturub-duranlar belə ondan uzaqlaşdı. O, şəhərin bir kənarında tək qaldı. Arvadından başqa heç kim ona şəfqət göstərmirdi; arvadı onun qayğısına qalırdı.

Deyilənə görə, ehtiyac içində qaldığından onun üçün insanlara xidmət edirdi. Peyğəmbər (sallallahu əleyhi və səlləm) buyurmuşdur: «İnsanların ən şiddətli imtahana çəkilənləri peyğəmbərlərdir, sonra salehlər, sonra da onlara ən çox bənzəyənlər». Digər hədisdə buyurulur: «İnsan dininin möhkəmliyi qədər imtahana çəkilir. Dini möhkəm olarsa, imtahanı da artırılar».

Allahın peyğəmbəri Əyyub (əleyhissəlam) səbrin ən üstün nümunəsi idi; səbir məsələsində onun misalı çəkilir.

Yezid ibn Meysərə demişdir: «Allah Əyyubu (əleyhissəlam) ailəsinin, malının və övladının əlindən alınması ilə imtahana çəkəndə, ondan heç nə qalmadı. O isə Allahı gözəl şəkildə zikr etdi, sonra dedi: “Rəbbim, ey rəblərin Rəbbi! Sən mənə yaxşılıq etdin: mənə mal və övlad verdin. Qəlbimdə elə bir guşə qalmadı ki, bunlar oraya daxil olmasın.

Sonra bunların hamısını məndən aldın və qəlbimi boşaltdın; mənimlə Sənin aranda heç nə maneə deyil. Əgər düşmənim İblis etdiyini bilsəydi, mənə həsəd aparardı”. Deyilənə görə, İblis bundan çox narahat oldu. Əyyub (əleyhissəlam) belə də demişdi: “Rəbbim, Sən mənə mal və övlad verdin, amma zülm etdiyim üçün qapıma gəlib şikayət edən bir kimsə olmadı; Sən bunu bilirsən.

Mənim üçün yataq səriləndə isə onu qoyub özümə deyərdim: Ey nəfsim, sən yataqlarda uzanmaq üçün yaradılmamısan. Bunu yalnız Sənin rizanı qazanmaq üçün tərk etdim”. Bunu İbn Əbi Hatim rəvayət etmişdir.

Vəhb ibn Münəbbihin rəvayətində onun başına gələn hadisə haqqında uzun bir hekayə nəql edilmişdir. İbn Cərir və İbn Əbi Hatim onu Vəhb vasitəsilə isnadla rəvayət etmiş, sonrakı təfsirçilərdən bir neçəsi də qeyd etmişlər. Uzun olduğuna görə, qəribə məqamlar ehtiva edən həmin hekayəni burada vermədik. Əyyubun uzun müddət bəla içində qaldığı rəvayət olunmuş, bu duanı etməsinə səbəb olan hadisə barədə isə fərqli fikirlər söylənmişdir.

Həsən və Qətadə demişlər: «Əyyub (əleyhissəlam) yeddi il bir neçə ay imtahana çəkildi. O, İsrail oğullarının zibil tökdüyü yerdə uzanmışdı, heyvanlar onun bədəninin üstündən keçirdi. Sonra Allah onu bəladan qurtardı, əcrini böyütdü və onu gözəl təriflədi». Vəhb ibn Münəbbih demişdir: «O, üç il bəla içində qaldı; nə müddət artdı, nə də azaldı».

Süddi demişdir: «Əyyubun əti töküldü, yalnız sinirləri və sümükləri qaldı. Arvadı ona qulluq edir, içində yemək olan azuqə gətirirdi. Ağrısı uzandıqda arvadı ona dedi: “Ey Əyyub, bəlkə Rəbbinə dua edəsən ki, səni bu bəladan qurtarsın?” O dedi: “Mən yetmiş il sağlam yaşamışam.

Allah üçün yetmiş il səbir etmək çoxmu çətindir?” Arvadı bundan məyus olub getdi. İnsanlara muzdla işləyir, qazandığını ona gətirib yedizdirirdi. İblis Fələstindən olan iki dostunun yanına getdi və onlara dedi: “Qardaşınız Əyyub belə-belə bəlaya düçar olub”.

Onlar Əyyubun yanına gəldilər. Öz torpaqlarının şərabından da götürdülər, çünki o şərabı içsə, sağalacağını söyləmişdilər. Əyyubun yanına çatanda onu görüb ağladılar. Əyyub soruşdu: “Siz kimsiniz?” Onlar dedilər: “Filankəs və filankəsik”.

Əyyub onları xoş qarşılayıb dedi: “Bəla vaxtı məndən üz döndərməyənlərə xoş gəldiniz!” Onlar dedilər: “Ey Əyyub, bəlkə sən gizlində başqa, zahirdə başqa iş görürdün; Allah buna görə səni imtahana çəkib?” Əyyub başını göyə qaldırıb dedi: “Rəbbim bilir ki, mən gizlində başqa, zahirdə başqa bir şey etməmişəm. Rəbbim məni səbir edib-etməyəcəyimi, yoxsa narazılıq göstərəcəyimi görmək üçün imtahana çəkib”.

Onlar dedilər: “Ey Əyyub, bizim şərabımızdan iç, sağalacaqsan”. Əyyub qəzəblənərək dedi: “Sizə bu sözləri həmin məlun [şeytan] öyrədib? Sözünüz, yeməyiniz və içəcəyiniz mənə haram olsun!” Onlar onun yanından qalxıb getdilər.

Arvadı insanlara işləməyə getdi və bir evin uşağı üçün çörək bişirdi. Evdəkilər uşağı oyatmaq istəmədilər, ona görə də bir kökəni arvadına verdilər. O, kökəni Əyyuba gətirdi. Əyyub onu tanımayıb soruşdu: “Əvvəllər mənə belə şey gətirməzdin, bu gün sənə nə olub?”

Arvadı hadisəni danışdı. Əyyub dedi: “Bəlkə uşaq yuxudan oyanıb kökəni istəyib, tapa bilmədiyinə görə ailəsinin yanında ağlayır; ondan başqa heç nə qəbul etmir”. Arvadı: “Allah Əyyuba rəhm etsin”, — deyib kökəni ona verdi və geri qayıtdı.

Sonra İblis həkim qiyafəsində arvadının yanına gəlib dedi: “Ərinin xəstəliyi çox uzanıb. Sağalmasını istəyirsə, filankəs qəbiləsinin bütü adına bir milçək kəssin, onda sağalar”. Arvadı bunu Əyyuba söylədi. Əyyub dedi: “Məlun [şeytan] sənin yanına gəlib.

Allah məni sağaltsa, sənə yüz qamçı vuracağıma and içirəm”. Arvadı onun üçün işləməyə çıxanda ruzisi kəsildi. Heç bir ev onun xidmətindən yararlanmaq istəmədi. Bu hal şiddətlənib Əyyubun ac qalacağından qorxanda saçının bir hörüyünü kəsib zadəgan qızlarından birinə satdı.

Qızlar ona çoxlu yaxşı yemək verdilər. Arvadı yeməyi Əyyuba gətirdi. Əyyub onu görüb tanımadı və soruşdu: “Bunu haradan almısan?” Arvadı dedi: “Bir neçə nəfərə işlədim, onlar da mənə yemək verdilər”. Əyyub yeməkdən yedi.

Ertəsi gün arvadı yenə iş axtarmağa getdi, tapa bilmədi. O biri hörüyünü də kəsib həmin qıza satdı və bunun əvəzində yenə yemək aldı. Yeməyi Əyyuba gətirəndə o dedi: “Allaha and olsun, haradan olduğunu bilməyincə bunu yeməyəcəyəm!” Arvadı baş örtüyünü açdı.

Əyyub saçının qırxıldığını görəndə çox kədərləndi. Elə bu zaman Uca Rəbbinə dua edib dedi: «Mənə bəla toxunub. Sən isə mərhəmət edənlərin ən mərhəmətlisisən!»

İbn Əbi Hatim demişdir: Atam bizə rəvayət etdi: Musa ibn İsmail bizə rəvayət etdi: Həmmad bizə rəvayət etdi: Əbu İmran əl-Cövni Növf əl-Bəkalidən rəvayət etdi ki, Əyyuba əziyyət verən şeytanın adı «Səvt» idi. Əyyubun arvadı ona: «Allaha dua et, səni sağaltsın», — deyirdi, lakin o, dua etmirdi. Nəhayət, İsrail oğullarından bir dəstə onun yanından keçdi. Onlardan biri digərinə dedi: «Əyyub yalnız çox böyük bir günah işlədiyinə görə bu hala düşüb».

O zaman Əyyub belə dedi: «Rəbbim, mənə bəla toxunub. Sən isə mərhəmət edənlərin ən mərhəmətlisisən!»

Atam bizə rəvayət etdi: Əbu Sələmə bizə rəvayət etdi: Cərir ibn Hazim Abdullah ibn Übeyd ibn Ümeyrdən rəvayət etdi ki, Əyyubun (əleyhissəlam) iki qardaşı vardı. Bir gün yanına gəldilər, lakin qoxusuna görə ona yaxınlaşa bilmədilər və uzaqda dayandılar. Onlardan biri o birinə dedi: «Əgər Allah Əyyubda xeyir görsəydi, onu bu hala salmazdı». Əyyub onların sözünə, heç bir şeyə görə olmadığı qədər kədərləndi və dedi: «Allahım, əgər bilirsənsə ki, mən heç vaxt qarnım tox halda gecələməmişəm, amma yaxınlığımda ac birinin olduğunu bilmişəm, bunu mənim doğruluğuma dəlil et!»

Göydən bir nida gəlib onu təsdiqlədi, onlar da eşitdilər. Sonra dedi: «Allahım, əgər bilirsənsə ki, heç vaxt iki köynəyim olmayıb, amma haradasa paltarsız bir kimsənin olduğunu bilmişəm, bunu mənim doğruluğuma dəlil et!» Göydən yenə bir nida gəlib onu təsdiqlədi, onlar da eşitdilər. Sonra dedi: «İzzətinə and olsun!» — və səcdəyə qapandı.

Ardınca dedi: «Allahım, izzətinə and olsun ki, bəlamı məndən götürməyincə başımı qaldırmayacağam». Bəla ondan götürülənədək başını qaldırmadı.

İbn Əbi Hatim bunu başqa bir yolla da mərfu olaraq, buna bənzər şəkildə rəvayət etmişdir. O demişdir: Yunus ibn Əbdüləla bizə xəbər verdi: İbn Vəhb bizə xəbər verdi: Nafi ibn Yezid mənə xəbər verdi: O, Uqeyldən, o da Zühridən, o da Ənəs ibn Malikdən rəvayət edir ki, Allahın Elçisi (sallallahu əleyhi və səlləm) buyurmuşdur: «Allahın peyğəmbəri Əyyub on səkkiz il bəla içində qaldı. Yaxın-uzaq hamı onu tərk etdi; yalnız iki qardaşı yanında qaldı. Onlar onun ən yaxın qardaşlarından idilər, səhər-axşam yanına gəlib-gedirdilər.

Bir gün onlardan biri digərinə dedi: “Allaha and olsun, Əyyub elə bir günah edib ki, bunu aləmlərdən heç kim etməyib”. O biri soruşdu: “Bu nə günahdır?” O dedi: “On səkkiz ildir Allah ona rəhm edib başına gələnləri aradan qaldırmır”. Onlar axşam Əyyubun yanına qayıdanda birincisi bu sözü ona deməyə özünü saxlaya bilmədi.

Əyyub (əleyhissəlam) dedi: “Nə dediyini bilmirəm. Lakin Allah bilir ki, mən iki nəfərin mübahisə etdiyini və Allahı zikr etdiyini eşidəndə evə qayıdar, onların haqq olmayan bir işdə Allahı zikr etmələrini istəmədiyim üçün onların əvəzinə kəffarə verərdim”. Həmin gün Əyyub ehtiyacını ödəmək üçün çıxmışdı. İşini bitirəndə arvadı onun əlindən tutub evə aparardı.

Bir gün arvadı gecikdi. Elə həmin yerdə Əyyuba belə vəhy edildi: “Ayağınla yerə vur! Bu, yuyunmaq üçün soyuq su və içmək üçün sudur”». Bu hədisin mərfu olaraq rəvayət edilməsi çox qəribədir.

İbn Əbi Hatim demişdir: Atam bizə rəvayət etdi: Musa ibn İsmail bizə rəvayət etdi: Həmmad bizə rəvayət etdi: Əli ibn Zeyd Yusif ibn Mehrandan, o da İbn Abbasdan rəvayət etdi ki, Allah Əyyuba cənnətdən bir libas geyindirdi. Əyyub çəkilib bir kənarda oturdu. Arvadı gəldi, onu tanımadı və dedi: «Ey Allahın qulu, buradakı bəla çəkən kişi hara getdi? Bəlkə itlər, yaxud canavarlar onu aparıb?»

Bir müddət onunla danışdı. Əyyub dedi: «Vay halına! Mən Əyyubam!» Arvadı dedi: «Ey Allahın qulu, mənimlə zarafat edirsən?» Əyyub dedi: «Vay halına! Mən Əyyubam, Allah bədənimi əvvəlki halına qaytarıb». İbn Abbas da demişdir: «Allah onun malını və övladlarını əvvəlkindən daha çox qaytardı».

Vəhb ibn Münəbbih demişdir: «Allah Əyyuba vəhy etdi: “Ailənı, malını və onların misli qədərini sənə qaytardım. Bu su ilə yuyun, çünki onda şəfan var. Arvadın üçün də qurban kəs və onlar üçün bağışlanma dilə; çünki onlar sənin barəndə Mənə asi oldular”». Bunu da İbn Əbi Hatim rəvayət etmişdir.

İbn Əbi Hatim həmçinin rəvayət etmişdir: Əbu Züra bizə rəvayət etdi: Əmr ibn Mərzuq bizə rəvayət etdi: Həmmam, Qətadədən, o, Nadr ibn Ənəsdən, o, Bəşir ibn Nəhikdən, o da Əbu Hüreyrədən Peyğəmbərin (sallallahu əleyhi və səlləm) belə buyurduğunu rəvayət etmişdir: «Allah Əyyuba sağlamlığını qaytaranda onun üstünə qızıl çəyirtkələr yağdırdı. Əyyub onları əli ilə götürüb paltarına yığmağa başladı». Ona: «Ey Əyyub, doymursanmı?» — deyildi. O cavab verdi: «Ey Rəbbim, Sənin mərhəmətindən kim doya bilər?»

Bu rəvayətin əsli «Səhih»də, yəni «Səhih əl-Buxari» və «Səhih Muslim»də vardır; başqa yerdə də qeyd ediləcək.

Arvadı onun yanına aparmaq üçün yola düşdü. Adamların olduğu yerə çatanda onların bir qoyunu ona buynuz vurdu. O dedi: «Əyyubun bədbəxtliyi artsın!» Pilləkənlə qalxanda gördü ki, uşaq yuxudan oyanıb kökəni istəyir və ailəsinin yanında ağlayır...»

əl-Bəğəvinin təfsiri

Uca Allahın «Əyyubu da, bir zaman Rəbbinə nida edərkən...» sözləri — yəni Rəbbinə dua edərkən — barədə Vəhb ibn Münəbbih demişdir: «Əyyub (əleyhissəlam) rumlu bir kişi idi. O, Əyyub ibn Əmus ibn Razih ibn Rum ibn İys ibn İshaq ibn İbrahim idi. Anası Haranın oğlu Lutun nəslindən idi. Allah onu seçmiş, peyğəmbər etmiş və dünyada ona bolluq vermişdi.

Şam torpağında Bəsəniyyə bölgəsi, onun düzənlikləri və dağları ona məxsus idi. Orada mal-qaranın, dəvələrin, qoyunların, atların və ulaqların müxtəlif növlərindən başqa heç bir kəsdə olmayan qədər çox var-dövləti vardı. Beş yüz əkin sahəsi və hər sahənin ardınca beş yüz qul vardı; hər qulun arvadı, uşaqları və malı olurdu. Hər əkin sahəsinin alətlərini daşımaq üçün bir dişi ulaq ayrılmışdı; bu ulaqların hər birinin iki, üç, dörd, beş və hətta daha çox balası olurdu.

Uca Allah ona kişi və qadınlardan ibarət ailə və övladlar vermişdi. O, xeyirxah, Allahdan qorxan, mərhəmətli idi; yoxsulları yedizdirər, dul qadınlara və yetimlərə himayədarlıq edər, qonağa ikram göstərər, yolda qalanlara yardım edərdi. Allahın nemətlərinə şükür edər, Onun haqqını yerinə yetirərdi. Dünya ilə məşğul olub Allahın əmrindən qafil qalan varlıların başına gələnlərdən İblis ona bir şey edə bilmirdi.

Onun yanında ona iman gətirmiş və onu təsdiqləmiş üç nəfər vardı: Yəməndən olan Yəqin adlı kişi və öz şəhərindən olan Yələd adlı bir kişi ilə Safir adlı digər bir kişi. Onlar yaşlı adamlar idilər.

İblis Allah İsanı (əleyhissəlam) göndərib dörd göy qatından uzaqlaşdırana qədər göylərin heç birindən məhrum edilməmiş, istədiyi yerdə dayanmışdı. Məhəmməd (sallallahu əleyhi və səlləm) göndəriləndə isə qalan üç göy qatından da uzaqlaşdırıldı. İblis mələklərin Əyyub üçün dua etdiklərini eşitdi. Bu, Allahın Əyyubu yada salıb təriflədiyi vaxt olmuşdu.

İblisə həsəd və paxıllıq hakim kəsildi. O, sürətlə yuxarı qalxıb əvvəllər dayandığı yerdə dayandı və dedi: “İlahi, Sənin qulun Əyyub barədə düşündüm. Onu nemətlərə qərq edilmiş, Sənə şükür edən və sağlamlıq içində olduğu üçün Sənə həmd edən bir bəndə gördüm. Əgər ona verdiklərini əlindən almaqla onu imtahana çəksən, bu halından dönər, Sənə şükür və ibadət etməkdən əl çəkər, itaətindən çıxar”.

Uca Allah buyurdu: “Get, onun malına hakimiyyət verdim”. Allahın düşməni İblis aşağı enib yerə gəldi, sonra cinlərin əfritlərini və şeytanların başçılarını topladı və onlardan soruşdu: “Nə qədər gücünüz var? Mən Əyyubun malına hakim edilmişəm. Bu, ağır müsibət və kişilərin səbir edə bilməyəcəyi bir imtahandır”.

Şeytanlardan bir əfrit dedi: “İstəsəm, od burulğanına çevrilər, yoluma çıxan hər şeyi yandıraram”. İblis ona dedi: “Dəvələrin və çobanlarının yanına get!” Əfrit dəvələr otlaqda başlarını aşağı salıb dayandıqları zaman onlara yaxınlaşdı. Adamlar heç nə sezmeden yerdən od burulğanı qalxdı.

Ona yaxınlaşan hər kəs yandı. Əfrit dəvələri və çobanlarını axırıncısına qədər yandırdı.

Sonra Allahın düşməni İblis çirkin görkəmdə, dəvənin üstündə Əyyubun yanına gəldi. Əyyub ayaq üstə namaz qılırdı. İblis dedi: “Ey Əyyub, sürətlə gələn bir od dəvələrinin üstünə çöküb onları və içindəkiləri yandırdı. Mən isə sağ qaldım”.

Əyyub dedi: “Onları verən də Allahdır, alan da. Mən çoxdan malımın və özümün faniliyini qəbul etmişəm”. İblis dedi: “Rəbbin onların üstünə göydən od göndərib, yandırıb”. Adamlar heyrət içində qalmışdılar. Bəziləri deyirdi: “Əyyubun ibadət etdiyi heç bir şey yox imiş; o, aldanış içində imiş”.

Bəziləri deyirdi: “Əgər Əyyubun məbudu bir iş görə bilsəydi, onu qoruyardı”. Başqaları isə deyirdi: “Xeyr, bunu özü etdi ki, düşmənini sevindirsin, dostunu isə müsibətə salsın”. Əyyub dedi: “Mənə verəndə də, məndən alanda da Allaha həmd olsun! Mən anamın bətnindən paltarsız çıxmışam, torpağa paltarsız qayıdacağam və Allahın hüzuruna paltarsız gətiriləcəyəm.

Allahın sənə əmanət verdiklərini alanda üzülürsənsə, sənə onları verəndə sevinməyə haqqın yoxdur. Allah sənə və verdiklərinə daha layiqdir. Ey bəndə, Allah səndə xeyir görsəydi, ruhunu həmin ruhlarla birgə götürər, səni şəhid edərdi. Lakin səndə şər bildiyi üçün səni sağ saxladı”.

İblis alçalmış və məyus halda dostlarının yanına qayıdıb dedi: “Nə qədər gücünüz var? Mən onun qəlbinə toxuna bilmədim”. Bir əfrit dedi: “İstəsəm, elə bir çığırtı qopararam ki, onu eşidən hər bir canlı canını tapşırar”. İblis dedi: “Qoyunların və çobanlarının yanına get!”

Əfrit onların arasına girib elə bir çığırtı qopardı ki, hamısı bir anda ölüb yerə sərildi. Çobanları da öldü. Sonra İblis çobanların idarəçisinin surətinə düşərək Əyyubun yanına gəldi. Əyyub namaz qılırdı. İblis əvvəlki sözləri söylədi, Əyyub da əvvəlki cavabını verdi.

İblis dostlarının yanına qayıdıb dedi: “Nə qədər gücünüz var? Mən Əyyubun qəlbinə yol tapa bilmədim”. Bir əfrit dedi: “İstəsəm, hər şeyin üstündən keçib onu sovuracaq şiddətli küləyə çevrilərəm”. İblis dedi: “Əkin sahələrinə və məhsula get!”

Əfrit onların xəbəri olmadan şiddətli külək əsdirdi və hər şeyi elə sovurdu ki, sanki heç olmamışdı. Sonra İblis əkin sahələrinin idarəçisinin surətində Əyyubun yanına gəldi. Əyyub namaz qılırdı. İblis əvvəlki sözləri dedi, Əyyub da əvvəlki cavabı verdi.

Malından nə vaxtsa bir şey məhv olanda Allaha həmd edir, Onu gözəl şəkildə tərifləyir, qədərə razı qalır, özünü bəla qarşısında səbirli olmağa hazırlayırdı. Nəhayət, malından heç nə qalmadı.

İblis malını tamamilə məhv etdiyini görəndə göyə qalxıb dedi: “İlahi, Əyyub düşünür ki, ona övlad verdiyin üçün mal da verirsən. Bəlkə onun övladlarına da hakimiyyət verəsən? Bu, kişilərin qəlblərinin dözə bilməyəcəyi müsibətdir”. Uca Allah buyurdu: “Get, onun övladlarına hakimiyyət verdim”.

Allahın düşməni İblis sürətlə Əyyubun övladlarının yanına gəldi. Onlar sarayda idilər. O, sarayı silkələdi, təməl daşları yerindən oynadı, divarları bir-birinə çırpdı, onların üstünə taxta və daşlar atdı. Onları ən ağır şəkildə yaraladıqdan sonra sarayı qaldırıb çevirdi.

Hamısı başı aşağı düşdü. Sonra İblis müəllimlərinin surətinə düşüb Əyyubun yanına gəldi. Üzü yaralı, qanı və beyin maddəsi axırdı. O, Əyyuba uşaqlarının necə əzab çəkdiyini və başı üstə düşdüyünü, qanlarının və beyinlərinin axdığını, qarınlarının yarılıb bağırsaqlarının çölə töküldüyünü danışdı.

Bunu və buna bənzər şeyləri dönə-dönə söylədi; axırda Əyyubun qəlbi yumşalıb ağladı və bir ovuc torpaq götürüb başına tökdü. «Kaş anam məni doğmamış olaydı!» — dedi. İblis bu fürsətdən istifadə edib, Əyyubun kədərə qapılmasından sevinərək sürətlə göyə qalxdı. Lakin az sonra Əyyub özünə gəldi, nə baş verdiyini anladı və bağışlanma dilədi.

Mələklər onun tövbəsini yuxarı qaldırdılar. Tövbəsi — Allah isə bunu daha yaxşı bilirdi — İblisdən qabaq Allaha çatdı. İblis zəlil halda dayandı və dedi: “İlahi, Əyyubun mal və övladını itirməsinə təsəlli tapması onun öz canının sağ qalmasına görədir. O düşünür ki, canını salamat saxladığın üçün malını və övladını geri qaytaracaqsan.

Bədəninə də hakimiyyət verərsənmi?” Uca Allah buyurdu: “Get, onun bədəninə hakimiyyət verdim, amma dilinə və qəlbinə hökmün yoxdur”. Uca Allah Əyyubu daha yaxşı tanıyırdı; İblisin ona hakim olmasına yalnız ona mərhəmət etmək, savabını artırmaq, onu səbir edənlərə ibrət, ibadət edənlərə nəsihət, hər bəla içində qalanlara nümunə və savaba ümid bəsləyənlərə təsəlli etmək üçün icazə vermişdi.

Allahın düşməni sürətlə aşağı endi və Əyyubu səcdədə gördü. Başını qaldırmağa macal tapmamış onun qarşısından gəlib burnuna üfürdü. Bədəni alovlandı və başından ayağına qədər qoyun yelinlərinə bənzər qabarcıqlar çıxdı. Əyyub qaşınmağa başladı.

Dırnaqları ilə qaşıdı, hamısı qopdu. Sonra kobud yun parçası ilə və kərpic, daş kimi cod şeylərlə qaşıdı; dərisi yaralandı, əti çürüyüb qopdu, bədəni dəyişib pis qoxu verdi. Kənd əhli onu kənddən çıxardı, zibil tökülən bir yerə qoyub üstünə bir daxma düzəltdilər. Allahın bütün bəndələri ondan üz döndərdi; yalnız arvadı qaldı.

O, Yusifin oğlu Yaqubun nəslindən olan Əfraim qızı Rəhmə idi. Əyyubun yanına gəlib onun ehtiyaclarını qarşılayır və yanında qalırdı.

Üç dostu — Yəqin, Yələd və Safir — Allahın onu bu bəla ilə imtahana çəkdiyini görəndə, dinlərini tərk etmədən belə ona böhtan atıb ondan üz döndərdilər. Bəla uzananda yanına gəlib onu qınadılar və dedilər: “Cəzalandırıldığın günahdan Allaha tövbə et!” Onların yanında Əyyuba iman gətirmiş və onu təsdiqləmiş cavan bir oğlan da vardı. O, dostlarına dedi: “Ey yaşlılar, siz danışdınız və yaşınıza görə danışmağa daha layiq idiniz.

Lakin dediklərinizdən daha yaxşı sözü, düşündüyünüzdən daha doğru fikri və etdiyinizdən daha gözəl davranışı tərk etdiniz. Əyyubun sizə olan haqqı və aranızdakı əhd-söz, təsvir etdiyinizdən daha böyükdür. Ey yaşlılar, kimə qarşı çıxdığınızı, kimin hörmətini tapdaladığınızı, hansı kişini pisləyib ittiham etdiyinizi bilirsinizmi? Məgər bilmirsiniz ki, Əyyub bu gününüzədək Allahın peyğəmbəri, yaratdıqları arasından seçdiyi ən xeyirli bəndəsi və yer üzündəki seçilmişidir?

Allahın ona nemət verdiyi vaxtdan bu günədək onun hər hansı bir işindən narazı qaldığını sizə bildirməyib, siz də bilmirsiniz. Allahın ona bəxş etdiyi kəramətdən bir şeyi əlindən aldığını da bilmirsiniz. Birlikdə olduğunuz bütün müddət ərzində onun Allah haqqında həqiqətdən başqa bir şey söylədiyini də bilmirsiniz. Əgər bəla onu sizin gözünüzdə alçaldıb dəyərsizləşdiribsə, bilin ki, Allah möminləri, siddiq olanları, şəhidləri və salehləri imtahana çəkir.

Allahın onları imtahana çəkməsi Onlardan narazı qaldığına və ya onlara qiymət vermədiyinə dəlil deyil. Əksinə, bu, onlar üçün kəramət və seçimdir. Əyyub Allah yanında belə bir məqamda olmasaydı, onu sadəcə dostluğa görə sevdiyiniz bir qardaşınız hesab etsəydiniz belə, müdrik adama bəla vaxtı qardaşını tərk etmək, müsibətinə görə onu qınamaq, bilmədiyi bir şeylə ittiham etmək yaraşmazdı. Əksinə, ona rəhm etməli, onunla birlikdə ağlamalı, onun üçün bağışlanma diləməli, dərdinə şərik olmalı və doğru yolu göstərməli idi.

Bunu bilməyən nə müdrikdir, nə də doğru yoldadır. Ey yaşlılar, Allahdan qorxun! Allahın əzəməti və calalı, ölümü yada salmaq dillərinizi kəsməyə, qəlblərinizi sındırmağa bəs edər. Məgər bilmirsiniz ki, Allahın elə bəndələri var ki, qorxu onları nitqdən salıb, halbuki onlar nə dilsiz, nə də danışa bilməyənlərdir; onlar fəsahətli, bəlağətli, şərəfli, ağıllı və Allahı tanıyan kimsələrdir.

Allahın əzəməti yada salınanda isə dilləri tutulur, bədənləri titrəyir, qəlbləri sınır, ağılları heyrətdən başlarından çıxır; bütün bunlar Allahı uca tutmaq və Ona ehtiram göstərməkdəndir. Bu haldan ayılanda saleh əməllərdə Allahla yarışırlar, halbuki özlərini zalımlar və xəta edənlər sırasında sayırlar; onlar isə əslində yaxşı, günahsız, fərasətli və qüvvətlidirlər”. Əyyub dedi: “Allah balaca və böyük insanın qəlbində hikməti mərhəməti ilə yetişdirir. Hikmət qəlbdə yetişdikdə, Allah onu dildə zahir edir.

Hikmət yaş və qocalıqla, yaxud uzun təcrübə ilə qazanılmır. Allah bəndəni uşaqlıq çağında hikmət sahibi etdikdə, hikmət sahibləri Allahın ona bəxş etdiyi kəramət nurunu gördükləri üçün onun məqamı gözlərində kiçilmir”.

Sonra Əyyub onlardan üz çevirib Rəbbinə tərəf yönəldi, Ondan kömək diləyib yalvardı: “Rəbbim, məni nə üçün yaratdın? Əgər məndən razı qalmayacaqdınsa, kaş məni yaratmayaydın! Kaş hansı günahı etdiyimi, hansı əməli işlədiyimi biləydim ki, Sənin kərim üzünü məndən çevirməyinə səbəb oldu. Kaş məni öldürüb əziz atalarıma qovuşduraydın; ölüm mənim üçün daha xeyirli olardı.

Məgər mən qəribə sığınacaq, miskinə məskən, yetimə himayədar, dul qadına dayaq deyildim? İlahi, mən Sənin qulunam. Yaxşılıq etsəm, nemət Səndəndir; pislik etsəm, cəza Sənin əlindədir. Məni bəla hədəfinə çevirdin, imtahana məruz qoydun.

Üzərimə elə bir bəla düşüb ki, onu dağa versəydin, dağ onu daşıya bilməzdi; bəs mənim zəifliyim onu necə daşısın? Qəzan məni zəlil etdi, hökmranlığın məni xəstələndirib bədənimi arıqlatdı. Əgər Rəbbim sinəmdəki heybəti götürüb dilimi açsaydı ki, qulun özünü müdafiə etməli olduğu hər şeyi ağzımdan deyim, onda mənə düçar olan bəladan qurtulacağıma ümid edərdim. Lakin O, məni atdı, məndən uzaqlaşdı.

O məni görür, mən isə Onu görmürəm; məni eşidir, mən isə Onu eşitmirəm. Mənə baxmır ki, mənə rəhm etsin; mənə yaxınlaşmır və məni Özünə yaxın buraxmır ki, bəhanəmi deyim, günahsızlığımı dilə gətirim və özümü müdafiə edim”.

Əyyub bunları deyəndə yanındakı dostlarının üstünü bir bulud örtdü. Onlar bunun şiddətli bir əzab olduğunu zənn etdilər. Sonra belə bir nida gəldi: “Ey Əyyub, Uca Allah buyurur: Mən sənə yaxınlaşdım və həmişə sənə yaxın olmuşam. Qalx, bəhanəni söylə, günahsızlığını dilə gətir və özünü müdafiə et!

Belini möhkəm bağla, qalx, qüdrətli bir hökmdar kimi qüdrətli bir hökmdarın qarşısında mübahisə et — bacarsan! Çünki Mənə yalnız Mənim kimi qüdrətli olan qarşı çıxa bilər. Ey Əyyub, sənə elə bir şey vəd etdi ki, öz qüvvənlə ona nail ola bilməzsən. Yer kürəsini yaratdığım və təməlinə yerləşdirdiyim gün sən harada idin?

Onun kənarlarını uzadanda mənimlə idinmi? Onun ölçüsünü necə müəyyən etdiyimi, sərhədlərini nəyin üzərində qurduğumu bilirdinmi? Yer suyu sənin itaətinlə daşıyır, yoxsa suya örtük olması sənin hikmətinlədir? Göyü yuxarıda heç bir dayağa bağlanmadan, altdan heç bir dirək olmadan tavan etdiyim gün sən harada idin?

Məgər sənin hikmətin göyün işığını yaymağa, ulduzlarını hərəkət etdirməyə, gecə ilə gündüzü növbələşdirməyə çatır? Çayları yaratdığım, dənizləri saxladığım gün sən harada idin? Dənizlərin dalğalarını öz sərhədlərində sənin hökmranlığın saxlayır? Yoxsa bətnlərin müddəti tamam olanda onları sənin qüdrətin açır?

Suyu torpağa töküb uca dağları qurduğum gün sən harada idin? Onları nəyin üzərində yerləşdirdiyimi, hansı ölçü ilə çəkdiyimi bilirsənmi? Onları daşımağa qolun çatarmı? Göydən endirdiyim suyun haradan gəldiyini bilirsənmi?

Buludların nədən yarandığını bilirsənmi? Qar xəzinələrinin harada olduğunu, dolu dağlarının harada yerləşdiyini, gecənin gündüzlə bağlı xəzinəsinin harada olduğunu, külək xəzinəsinin harada saxlandığını bilirsənmi? Ağaclar hansı dildə danışır? İnsanların içində ağılları kim yerləşdirib?

Qulaqları və gözləri kim yarıb yaradıb? Mələkləri hökmranlığına kim ram edib, zalımları Öz qüdrəti ilə kim məğlub edib, ruziləri hikməti ilə kim bölüşdürüb?” Əyyuba qüdrətinin dəlillərindən çox sözlər söylədi.

Əyyub dedi: “Mənim məqamım kiçik, dilim və ağlım aciz, gücüm isə mənə yönələn bu iş qarşısında zəifdir. İlahi, söylədiklərinin hamısının Sənin əllərinin işi və hikmətinin tədbiri olduğunu bilirəm. İstəsəydin, bundan da böyük və daha heyrətamiz işlər görərdin. Heç bir şey Səni aciz qoymaz və heç bir şey Səndən gizli qalmaz.

Bəla mənə üz verəndə danışdım və dilimə hakim ola bilmədim. Məni danışdıran bəlanın özü idi. Kaş yer yarılıb məni udsaydı və Rəbbimin qəzəbinə səbəb olacaq bir söz deməyəydim! Kaş ən şiddətli bəlamın içində kədərimdən öləydim!

Danışanda yalnız məni üzrlü saymağın üçün danışdım, susanda isə mənə rəhm etməyin üçün susdum. Dilimdən bir söz büdrəyib çıxdı, bir daha təkrar etməyəcəyəm. Əlimi ağzıma qoymuş, dilimi dişləmiş, üzümü torpağa sürtmüşəm. Bu gün Səndən Sənə sığınıram, şiddətli bəladan Səndən pənah istəyirəm — məni qoru!

Cəzandan Səndən kömək diləyirəm — mənə yardım et! İşimdə Səndən kömək istəyirəm — mənə yardım et! Sənə təvəkkül edirəm — mənə kifayət et! Sənə sığınıram — məni qoru! Səndən bağışlanma diləyirəm — məni bağışla! Sənin xoşlamadığın bir şeyi bir daha etməyəcəyəm”.

Uca Allah buyurdu: “Ey Əyyub, elmim sənin barəndə əvvəlcədən hökm etmiş, mərhəmətim qəzəbimi qabaqlamışdır. Səni bağışladım; ailəni, malını və onların misli qədərini sənə qaytardım ki, yaratdıqlarıma bir nişanə, bəla çəkənlərə ibrət, səbir edənlərə təsəlli olasan. Ayağınla yerə vur! Bu, yuyunmaq üçün soyuq su və içmək üçün sudur.

Dostların üçün qurban kəs və onlar üçün bağışlanma dilə; çünki onlar sənin barəndə Mənə asi oldular”. Əyyub ayağını yerə vurdu, oradan bir bulaq qaynadı. O, həmin suya girib yuyundu və Allah onun bədənindəki bütün bəlanı aradan qaldırdı. Sonra çıxıb oturdu.

Arvadı onu öz yatağında axtardı, tapmayanda özünü itirmiş halda oradan-buradan gəzib dedi: “Ey Allahın qulu, burada bəla içində olan o kişidən xəbəriniz varmı?” Əyyub ona dedi: “Onu görsən, tanıyardınmı?” Arvadı dedi: “Əlbəttə, tanıyaram, onu necə tanımaya bilərəm?” Əyyub gülümsəyib dedi: “Mən Əyyubam”.

Arvadı onun gülüşündən tanıdı və onu qucaqladı. İbn Abbas demişdir: «Abdullahın canı əlində Olana and olsun ki, onların qucaqlaşması bitməmiş, onlara bütün mal-mülkləri və övladları qaytarıldı».

Uca Allahın «Əyyubu da, bir zaman Rəbbinə nida edərək: “Mənə bəla toxunub...”» sözləri barədə onun dua etdiyi vaxt, duaya səbəb olan hadisə və bəlanın müddəti haqqında fərqli rəvayətlər vardır. İbn Şihab Ənəsdən mərfu olaraq rəvayət edir ki, Əyyub on səkkiz il bəla içində qaldı. Vəhb demişdir: «Əyyub üç il bəla içində qaldı, bir gün də artıq yox». Kəb demişdir: «Əyyub yeddi il, yeddi ay və yeddi gün bəla içində qaldı».

Həsən demişdir: «Əyyub İsrail oğullarına məxsus zibil tökülən yerdə yeddi il bir neçə ay uzanmışdı. Heyvanlar onun üstündən keçirdi. Səmimi sədaqətlə onun yanında səbir edən, yemək gətirən, Əyyub Allahı həmd edəndə onunla birlikdə həmd edən Rəhmədən başqa heç kəs ona yaxınlaşmırdı. Əyyub isə bütün bu müddət ərzində Allahı zikr etməkdən və imtahanına səbir etməkdən geri qalmırdı».

İblis bir qışqırıq qoparıb yer üzünün hər tərəfindən qoşunlarını topladı. Onlar toplaşanda İblisə dedilər: “Səni kədərləndirən nədir?” O dedi: “Malını və övladını əlindən aldım, amma yenə səbir etdi. Sonra bədəninə hakim oldum və onu zibil tökülən yerdə yara içində qoydum.

Yanında arvadından başqa heç kim qalmayıb. Mənə kömək etməyiniz üçün sizi çağırmışam”. Onlar dedilər: “Keçmişdəkiləri həlak etdiyin hiylən haradadır?” İblis dedi: “Əyyubda onların hamısı boşa çıxdı. Mənə məsləhət verin”.

Onlar dedilər: “Adəmi Cənnətdən çıxaranda hansı yolla yanına gəldin?” İblis dedi: “Arvadı tərəfindən”. Onlar dedilər: “Elə isə Əyyubla da arvadı tərəfindən işin olsun. O, arvadına qarşı çıxa bilməz; yanında ondan başqa heç kim yoxdur”. İblis dedi: “Düz deyirsiniz!”

İblis arvadının yanına getdi. Arvadı sədəqə verirdi. İblis ona bir kişinin surətində görünüb dedi: “Ey Allahın kənizi, ərinin haradadır?” Arvadı dedi: “Oradadır, yaralarını qaşıyır, bədəni isə heyvanların gəzdiyi yerdədir”.

İblis onun kədərli söz söyləyəcəyinə ümid edirdi. Arvadına vəsvəsə verərək əvvəl yaşadıqları nemətləri, malı, Əyyubun gözəlliyini və gəncliyini xatırlatdı; indiki bəlanın isə heç vaxt bitməyəcəyini söylədi. Həsən demişdir: «Arvadı qışqırdı. Onun qışqırdığını eşidəndə İblis arvadının məyus olduğunu anladı.

Sonra ona bir dişi quzu gətirib dedi: “Əyyub bunu mənim üçün kəssin, sağalsın”». Arvadı ağlaya-ağlaya Əyyubun yanına gəlib dedi: “Ey Əyyub, Rəbbin səni nə vaxta qədər əzab içində saxlayacaq? Mal hanı, övlad hanı, dost hanı, gözəl rəngin və bədənin hanı? Bu quzunu kəs, rahatlıq taparsan”.

Əyyub dedi: “Allahın düşməni yanına gəlib sənə vəsvəsə verib. Vay halına! Ağladığın malı, övladı və sağlamlığı kim mənə vermişdi?” Arvadı dedi: “Allah”. Əyyub soruşdu: “Bunlardan nə qədər faydalandıq?” Arvadı dedi: “Səksən il”.

Əyyub soruşdu: “Bəs nə vaxtdan imtahan altındayıq?” Arvadı dedi: “Yeddi ildir, bir neçə aydır”. Əyyub dedi: “Vay halına! Nemət içində səksən il yaşadığımız kimi, bəla içində də səksən il səbir etməli deyildinmi? Allaha and olsun, Allah məni sağaltsa, sənə yüz qamçı vuracağam.

Məndən başqası üçün qurban kəsməyi əmr etdin. Gətirdiyin yemək və içmək mənə haramdır; bundan sonra gətirdiyindən heç nə dadmayacağam. Məndən uzaqlaş, səni görmək istəmirəm”. O, arvadını qovdu. Əyyub yemək, içmək və dostsuz qaldığını görəndə səcdəyə qapandı və dedi: “Rəbbim, mənə bəla toxunub, Sən isə mərhəmət edənlərin ən mərhəmətlisisən!”

Ona deyildi: “Başını qaldır, duan qəbul edildi. Ayağınla yerə vur!” Əyyub ayağı ilə yerə vurdu, bulaq qaynadı. O, həmin bulaqda yuyundu. Bədənində xəstəliyin heç bir görünən əlaməti qalmadı; qabıqlar töküldü, gəncliyi və gözəlliyi əvvəlkindən də yaxşı halda ona qaytarıldı.

Sonra o biri ayağı ilə yerə vurdu, başqa bir bulaq qaynadı. O bulaqdan içdi və bədəninin içindəki bütün xəstəliklər çıxdı. Sağlam ayağa qalxdı və ona libas geyindirildi. Ətrafına baxdı, malından, ailəsindən heç nə görmədi.

Allah ona əvvəllər sahib olduqlarının misli qədərini artırıb qaytardı. Allaha and olsun, bizə belə xəbər verilib ki, yuyunduğu sudan sinəsinə qızıl çəyirtkələr uçub qondu. O, onları əli ilə yığmağa başladı. Allah ona vəhy etdi: “Ey Əyyub, səni varlandırmadımmı?”

Əyyub dedi: “Əlbəttə, amma bu Sənin bərəkətindir; ondan kim doya bilər?”

Əyyub sonra hündür bir yerdə oturdu. Arvadı isə dedi: “Əgər məni qovubsa, yeməyini kim verəcək? Onu acından ölməyə və vəhşilərin yeməyinə çevrilməyə qoyum?” O, onun yanına qayıtmağa qərar verdi. Gəlib gördü ki, nə zibil tökülən yer, nə də əvvəlki hal qalıb; hər şey dəyişmişdi.

Əyyubun gözləri qarşısında əvvəllər zibil tökülən yerin ətrafında gəzişib ağlamağa başladı. Libaslı kişiyə yaxınlaşmağa cəsarət etməyib ondan soruşdu: “Ey Allahın şeyxi, Əyyub adlı xəstəni tanıyırsan? Onu zibil tökülən yerə atmışdılar”. Əyyub dedi: “O necə biri idi?”

Arvadı ağlayıb dedi: “Mənim ərim idi”. Əyyub soruşdu: “Onu görsən, tanıyarsanmı?” Arvadı dedi: “Onu görmüş hər kəs tanıyar”. Sonra kişiyə diqqətlə baxdı, ondan çəkinsə də, dedi: “Sağlam olduğu vaxt sən ona çox bənzəyirsən”.

Əyyub dedi: “Mən Əyyubam. Sən mənə İblis üçün qurban kəsməyi əmr etmişdin. Mən Allaha itaət edib şeytana asi oldum və Allaha dua etdim. Allah gördüyün bu nemətləri mənə qaytardı”.

Vəhb demişdir: «Əyyub üç il bəla içində qaldı. Əyyub İblisə qalib gəlib ona heç bir fürsət verməyəndə, İblis arvadının qarşısına insanlara bənzəməyən qamətli, iri cüssəli və gözəl bir görkəmdə, əzəmətli və möhtəşəm bir minik üzərində çıxdı. Ona dedi: “Sən bu bəla içindəki Əyyubun arvadısan?” Arvadı dedi: “Bəli”.

İblis dedi: “Məni tanıyırsanmı?” Arvadı dedi: “Xeyr”. İblis dedi: “Mən yerin məbuduyam. Ərinin başına bu bəlanı mən gətirmişəm, çünki o, göyün məbuduna ibadət edir və məni tərk edib. Bu, məni qəzəbləndirdi. Mənə bir dəfə səcdə etsəydi, sizə malınızı və övladınızı qaytarardım.

Çünki onların hamısı məndədir”. Sonra onu qarşılaşdıqları vadinin içində mal-qarasını və övladlarını göstərdi». Vəhb demişdir: «Eşitdiyimə görə, İblis ona belə demişdi: “Ərin Allahın adını çəkmədən yemək yesəydi, bu bəladan sağalardı”. Allah daha yaxşı bilir.

Bəzi kitablarda belə yazılmışdır: “İblis arvadına dedi: ‘Mən sənə malını və övladlarını qaytarıb ərini sağaltmağım üçün mənə səcdə et’”. Arvadı Əyyubun yanına qayıdıb ona İblisin dediklərini çatdırdı. Əyyub dedi: “Allahın düşməni səni dinindən döndərmək üçün aldatmağa gəlib”. Əgər Allah onu sağaltsa, arvadına yüz qamçı vuracağına and içdi.

Elə bu zaman dedi: “Mənə bəla toxunub”. Yəni İblisin arvadının ona səcdə etməsinə ümid bəsləməsi və arvadını da, onu da küfrə çağırması ona bəla oldu».

Sonra Uca Allah Əyyubun arvadına bəla zamanı səbir etdiyinə görə rəhm etdi, onun yükünü yüngülləşdirmək və Əyyubun andını yerinə yetirməsini təmin etmək istədi. Ona bir dəstə, yəni yüz nazik çubuq götürüb arvadına bir dəfə vurmasını əmr etdi; beləliklə, Allahın buyurduğu kimi andını pozmamış olacaqdı: «Əlinə bir dəstə götür və onunla vur, andını pozma!» (Sad, 44).

Rəvayət olunur ki, İblis bir sandıq düzəldib içinə dərmanlar qoydu, sonra arvadının yolu üstündə oturub insanları müalicə edirdi. Əyyubun arvadı onun yanından keçəndə dedi: “Xəstəmin dərdini müalicə edə bilərsənmi?” İblis dedi: “Bəli. Heç nə istəmirəm, yalnız sağalanda ‘Sən məni sağaltdın’ deməsini istəyirəm”.

Arvadı bunu Əyyuba danışdı. Əyyub İblisin onu aldatdığını anladı və Allah onu sağaltsa, arvadına yüz qamçı vuracağına and içdi.

Vəhb və başqaları demişlər: «Əyyubun arvadı insanlar üçün işləyir, qazandıqlarını ona yemək almağa gətirirdi. Bəla uzanıb insanlar ondan bezəndə, heç kim onu işə götürmədi. Bir gün Əyyuba yemək tapmaq üçün heç nə əldə edə bilmədi, buna görə də başının bir hörüyünü kəsib çörəyə satdı. Onu Əyyuba gətirəndə Əyyub soruşdu: “Hörüyün hanı?”

Arvadı nə baş verdiyini danışdı. Məhz o zaman Əyyub dedi: “Mənə bəla toxunub”». Bəziləri demişlər ki, qurdlar onun ürəyinə və dilinə yaxınlaşanda, Allahı zikr etməkdən geri qalacağından qorxub belə demişdi. Həbib ibn Əbi Sabit demişdir: «Əyyub Allahdan bəlanın götürülməsini yalnız üç şey aşkar olduqdan sonra dilədi: birincisi, xəbəri eşidib yanına gələn iki dostu ona yaxınlaşıb vəziyyətini görəndə — bədənində yalnız gözləri qalmışdı — onlardan biri dedi: “Allah yanında məqamın olsaydı, bu başına gəlməzdi”.

İkincisi, arvadı yemək üçün heç nə tapmayıb saçının hörüyünü satdı və ona yemək gətirdi. Üçüncüsü, İblis “Mən onu müalicə edərəm, təki ‘Sən məni sağaltdın’ desin” söylədi». Bir rəvayətə görə, İblis ona arvadının zina etdiyini və buna görə saçının hörüyünü kəsdiyini vəsvəsə etdi. Əyyubun səbr kasası dolanda dua etdi və arvadına yüz qamçı vuracağına and içdi.

Başqa bir rəvayətə görə, o, düşmənlərinin sevinib ona gülməsindən bəla gördüyü üçün belə dedi. Hətta ondan: “Bəlanın hansı tərəfi sənə daha ağır gəldi?” — deyə soruşulduqda, “Düşmənlərin sevinməsi” cavabını verdiyi rəvayət olunur. Başqa rəvayətə görə, budundan bir qurd düşəndə onu yenidən yerinə qoyub: «Ye, Allah səni mənim yeməyim edib», — dedi. Qurd onu elə dişlədi ki, bu ağrı onun çəkdiyi bütün qurd dişləmələrindən daha şiddətli oldu.

Əgər soruşulsa ki, Allah onu səbirli adlandırdığı halda, «Mənə bəla toxunub» və «Şeytan mənə əziyyət və bəla toxundurub» (Sad, 41) sözləri ilə şikayət və narazılıq göstərməsi necə izah olunur? Cavab budur ki, bu, şikayət deyil, duadır. Uca Allahın «Biz onun duasını qəbul etdik» buyurması da buna dəlildir. Narazılıq isə insanlara şikayət etməkdir; Allaha şikayət etmək narazılıq və səbir­sizlik sayılmır.

Yaqub da belə demişdir: «Mən dərd-sərimi və kədərimi yalnız Allaha şikayət edirəm» (Yusuf, 86). Süfyan ibn Üyeynə demişdir: «Allahın qədərinə razı qaldığı halda insanlara dərdini bildirmək də narazılıq sayılmır. Cəbrail Peyğəmbərin (sallallahu əleyhi və səlləm) xəstəliyi zamanı yanına girib: “Özünü necə hiss edirsən?” — deyə soruşanda o belə cavab vermişdi: “Özümü qəmli və kədərli hiss edirəm”. Aişə: “Ah, başım!” — dedikdə Peyğəmbər (sallallahu əleyhi və səlləm) buyurmuşdu: “Xeyr, mənim başım!”»