Eyyubnıñ sabrı ve duası

Şeyh Abdurrahman es-Saadiniñ tefsiri

Yani, qulumız ve Resulımız Eyyubnı añla: onıñ qadrini yükselterek ve onı medih ve tazim eterek añ. Allah onı şiddetli bir belâ ile imtihan etti; onı sabırlı ve Allahnıñ taqdirine razı buldı. Şeytan, Allahnıñ imtihanı ve sınavı olaraq, onıñ bedenine musallat etildi. Şeytan onıñ bedenine üfledi, bedeninde büyük yaralar peyda oldı.

Uzun müddet böyle qaldı ve belâsı şiddetlendi; ailesi vefat etti, malı-mülkü yoq oldı. O, Rabbine nida etip dedi: «Rabbim! Maña belâ tiyip ketti; Sen ise merhametlilerniñ eñ Merhametlisisin!» (الضُّرُّ وَأَنْتَ أَرْحَمُ الرَّاحِمِينَ).

Eyyub öz hâlini bildirmeknen Allahqa tevessül etti ve belânıñ onıñ üstüne eñ soñki derecesine qadar yetkenini añlattı.

İmam İbn Kesirniñ tefsiri

Allah Teâlâ Eyyubnıñ (aleyhisselâm) malına, evlâtlarına ve bedenine kelgen belânı añdırmaqta. Onıñ pek çoq hayvanı, davarı, ekinlikleri, evlâtları ve güzel meskenleri bar edi. Bularnıñ episinde imtihan olındı ve olar tamam yoq oldı. Soñra bedeni de imtihanğa tutuldı.

Rivayet etilgenine köre, bedeniniñ her yerinde cüzzam peyda oldı; sağlam qalğan yeri, Allah عز وجل-ni añğan yüregi ve tili edi. Yanında oturğanlar ondan iğrendi; şeerden bir kenarğa çıqarıldı. Ayelinden başqa, kimse onıñ içün merhamet duyıp yanında qalmadı. Ayeli onıñ işlerini yürsetti; rivayet etilgenine köre, Eyyub içün insanların yanında işlep, onıñ baqımını temin ete edi.

Peyğamberimiz ﷺ şöyle buyurdı: «İnsanlarnıñ eñ şiddetli belâğa oğrağanları peyğamberlerdir; soñra salihler, soñra da eñ yahşıları ve olarğa yaqın olğanları». Başqa bir hadiste de: «Adam dininiñ quvetine köre imtihanğa çekilir. Dininde quvetli olsa, belâsı arttırılır», dep buyurılğan. Allahnıñ peyğamberi Eyyub (aleyhisselâm) sabırda eñ yüksek derecede edi; sabırda onıñ misali keltirilir.

Yezid ibn Meysera şöyle ayttı: Allah Eyyubnı (aleyhisselâm) ailesiniñ, malınıñ ve evlâtlarınıñ yoq olması ile imtihan etip, onıñ içün bir şey qalmayınca, Eyyub Allahnı çoq añdı ve şöyle dedi: «Seni, rabblerniñ Rabbi, medih etem: Maña lütf ettin; mal ve evlât berdin. Qalbimde bir parça qalmadı ki, olar onıñ içine kirmesin. Soñra bularnıñ episini menden aldın ve qalbimdi boşattıñ; endi menim ile Seniñ arañda hiç bir şey yoq. Eger düşmanım Iblis, sen maña ne yapqanıñnı bilse edi, maña haset eter edi».

Yezid ayta ki, bundan soñ Iblis ağır bir ahvalğa tüşti. Eyyub (aleyhisselâm) daa şöyle dedi: «Rabbim, maña mal ve evlât berdin; menim zulüm etkenim sebebinden şikâyet etmege qapımğa bir kimse kelmedi. Sen bunı bileseñ. Maña töşek serilgen vaqıtta, onı terk ete ve nefsime: “Ey nefis, sen bu töşeklerge yatmaq içün yaratılmadıñ”, dep ayta edim.

Bunı, yalñız Seniñ rızañnı qazanmaq içün terk etken edim». Bunı Ibn Ebi Hatim rivayet etti.

Vehb ibn Münebbihniñ uzun qıssası da zikr etilgen. Onı Ibn Cerir ve Ibn Ebi Hatim senedi ile rivayet etti; soñki müfessirlerniñ bir qaçısı da añdı. Qıssada ğarip şeyler bar; uzun olğanı içün onı terk ettik. Eyyubnıñ uzun müddet belâ içinde qalğanı rivayet etilgen.

Bu duanı aytmasına sebep olğan hadise aqqında ise ihtilâf etilgen.

Hasan ve Qatade ayttılar: Eyyub (aleyhisselâm) yedi yıl ve bir qaç ay imtihan edildi; Beni Israilniñ çöp atılğan yerinde yatqan edi. Hayvanlar bedeniniñ üstünden keçip kete edi. Allah onı qurtardı, mükâfatını büyük etti ve onı yahşı şekilde añdı. Vehb ibn Münebbih: «Belâda üç yıl qaldı; bundan ne arttı, ne de eksildi», dedi.

Süddi ayttı: Eyyubnıñ eti tökülip, yalnızca sinirleri ve süyekleri qalğan edi. Ayeli onıñ baqımını yapar, aşnı ketirip berirdi. Ağrısı uzayınca ayeli ondan: «Rabbinden seni qurtarmasını tilemezsiñmi?» dep soradı. Eyyub: «Men sağ-selâmet yetmiş yıl yaşadım.

Allah içün yetmiş yıl sabır etmek azmı?» dedi. Ayeli bu sözge dayanamayıp çıqtı; insanlarda ücretke işley ve tapqanını onıñ yanına ketirip, aşatır edi.

Iblis Filistinli, bir-birine dost ve qardaş olğan eki adamnıñ yanına bardı. Olarğa: «Qardaşıñız Eyyubğa şunça belâ keldi», dedi. Olar onı ziyaret etip, yanlarında öz yerleriniñ şarabından da alıp barsınlar, çünki ondan içse sağalır, dedi. Eyyubnıñ yanına kelgenlerinde, onı körip ağladılar.

Eyyub: «Siz kimsiñiz?» dep soradı. Olar: «Filan ve filan», dediler. Eyyub olarğa hoş kelipsiñiz, dep, belâ vaqıtında onı terk etmeygenlerniñ kelgenine sevindi. Olar: «Belki sen gizliden bir şey yapıp, başqasını açıq göstergensiñ; Allah seni bundan ötürü imtihan etken ola», dediler.

Eyyub başını kökke qaldırıp: «Allah, gizliden başqa, açıqta başqa bir şey yapmadığımı bile. Rabbim meni sabır etermim, yoqsa sabırsızlanırmım, dep imtihan etti», dedi. Olar: «Bizim şarabımızdan iç, sağalırsıñ», dediler. Eyyub öfkelenip: «Bu sözni sizge alçaq [Iblis] buyurdımı?

Sözüñiz de, aşavıñız da, içecegiñiz de maña haramdır», dedi. Olar yanından turıp kettiler.

Ayeli insanlarğa işlep çıqqan edi. Bir evniñ balası uyquda olğanı içün ev saipleri onı uyandırmağa qıymadılar ve ayelge bir çörek berdiler. Ayel çörekni Eyyubğa ketirdi. Eyyub onı tanımayıp: «Sen maña bu şeyni ketire ediñ; bugün saña ne oldı?»

dep soradı. Ayeli başından keçkenini añlattı. Eyyub: «Belki bala uyandı ve çörekni tapmay, onıñ içün ağlay? Başqa bir şeyni qabul etmeydir», dedi. Ayeli: «Eyyubqa Allah merhamet etsin», dep çörekni onıñ qoluğa berdi ve keri qayttı.

Soñra Iblis bir tabib suretinde ayeliniñ yanına kelip: «Qocañnıñ hastalığı uzandı. Sağalmaq istese, filan qavimniñ putunuñ adınen bir sinekni boğazlasın; sağalır, soñra tevbe eter», dedi. Ayeli bu sözni Eyyubqa añlattı. Eyyub: «Saña alçaq [Iblis] kelgen!

Sağalğanım takdirde seni yüz qamçı urmaq boynumğa olsun», dedi.

Ayeli onıñ içün azıq tapmağa çalıştı; amma evler onı işke almaq istemediler. Belâ ağırlaşqan ve Eyyub aç qalır dep qorqqan soñ, saçınıñ bir topasını kesip, asil aileden olğan bir qızğa sattı. Olar oña pek yahşı ve çoq aş berdiler; ayel de aşnı Eyyubqa ketirdi. Eyyub onı körip tanımadı ve: «Bunı qaydan aldıñ?»

dep soradı. Ayeli: «Birilerine işledim, olar maña aş berdiler», dedi. Eyyub ondan yedi. Ertesi kün ayeli iş aramaq içün çıqtı, amma tapmadı. Saçınıñ daa bir topasını kesip, aynı qızğa sattı ve o aşlardan aldı. Eyyubqa ketirgende Eyyub: «Bunıñ qaydan kelgenini bilmegenime qadar, vallahi, onı yemem», dedi.

Ayeli baş örtüsini açtı. Eyyub başınıñ tıraş etilgenini körgende, pek ağır qayğılandı. Şu anda Rabbi عز وجل-ge dua etti: «Maңa belâ tiyip ketti; Sen ise merhametlilerniñ eñ Merhametlisisin» (أَنِّي مَسَّنِيَ الضُّرُّ وَأَنْتَ أَرْحَمُ الرَّاحِمِينَ).

Ibn Ebi Hatim şöyle dedi: Babam bizge rivayet etti; Musa ibn Ismail bizge rivayet etti; Hammad bizge rivayet etti; Ebu Imran el-Cevni, Nevfel Bekaliden rivayet etti. Nevfel ayttı: Eyyubqa musallat etilgen şeytannıñ adı «Savut» edi. Eyyubnıñ ayeli: «Allahqa dua et, seni sağaltsın», der edi; amma Eyyub dua etmez edi. Nihayet Beni Israilden bir topluluq yanından keçti ve içlerinden biri ötekisine: «Eyyub, ancaq büyük bir gunah işlegen içün bu belâğa oğradı», dedi.

Şu anda Eyyub: «Rabbim, maña belâ tiyip ketti; Sen ise merhametlilerniñ eñ Merhametlisisin», dedi.

Babam bizge rivayet etti; Ebu Seleme bizge rivayet etti; Cerir ibn Hazim, Abdullah ibn Ubeyd ibn Umeyrden rivayet etti. O dedi: Eyyubnıñ (aleyhisselâm) eki qardaşı bar edi. Bir kün olar yanına kelip, onıñ qokusundan yaqınlaşa bilmediler ve uzaqtan turdılar. Birisi ötekisine: «Allah Eyyubda bir yahşılıq bilse edi, onı bu belâğa uğratmaz edi», dedi.

Eyyub bu sözden, ömründe başqa hiç bir şeyden olmadığı qadar, ağır qayğılandı ve: «Allahım, eger Sen menim hiç bir kün aç olğan bir kimse bar ekenini bile bile, tok yatmadığımı bilseñ, bunı doğrula», dedi. Kökten bir ses, olar işitecek şekilde, onı tasdıq etti. Soñra: «Allahım, eger Sen menim bir yerde çıplaq bir kimse bar ekenini bile bile, heç vaqıt eki köynek saip olmağanımı bilseñ, bunı doğrula», dedi. Kökten bir ses daa, olar işitecek şekilde, onı tasdıq etti.

Soñra: «Izzetiñe and olsun!» dep secdege yıqıldı ve: «Allahım, meniñ üstümden belânı ketirgenge qadar başımı kaldırmam», dedi. Belâ ondan ketirilgenge qadar başını kaldırmadı.

Ibn Ebi Hatim bunı başqa bir isnadnen, merfu şekilde, buna yaqın lafızlarla rivayet etti. O dedi: Yunus ibn Abdüla‘la bizge rivayet etti; Ibn Vehb bizge haber etti; Nafi ibn Yezid, Aqil, ez-Zühri ve Enes ibn Malikten rivayet etti ki, Resulullah ﷺ şöyle buyurdı: «Allahnıñ peyğamberi Eyyub, belâsı içinde on sekiz yıl qaldı. Yaqınları da, uzaqta olğanları da onı terk ettiler; yalñız, eñ yaqın qardaşlarından olğan eki adam ondan ayrılmadı. Bu eki adam sabah ve aqşam yanına kele ediler.

Birisi dostuna: “Vallahi, Eyyub dünya adamlarından hiç kimse yapmağan bir gunah işlegen”, dedi. Dostu: “Bu ne?” dep soradı. O: “On sekiz yıldan berli Allah onıñ haline merhamet etip, başına kelgen belânı ketirmedi”, dedi.

Eki adam Eyyubnıñ yanına kelgende, biri bunu oña aytmay turıp dayana bilmedi. Eyyub (aleyhisselâm): “Ne demek istediñ, bilmem. Lâkin Allah عز وجل bile ki, men eki adamnıñ bir-birini çekiştirip, Allahnı añğanlarını işitkenimde, Allahnıñ adı yalñız haq sözde añılsın dep, evime qaytıp, olar içün kefaret eder edim”, dedi».

«Eyyub ihtiyacını qarşılamak içün dışarı çıqar edi. İşini bitirgende, ayeli qolundan tutıp, evge yetiştirirdi. Bir kün ayeli gecikti. Şol yerde Eyyubqa: “Ayağıñnen tep! Bu — yıvuñ ve içecegiñ içün soğuq su”, dep vahiy etildi». Bu hadistiñ merfu rivayeti pek ğariptir.

Ibn Ebi Hatim dedi: Babam bizge rivayet etti; Musa ibn Ismail bizge rivayet etti; Hammad bizge haber etti; Ali ibn Zeyd, Yusuf ibn Mihrandan, o ise Ibn Abbasdan rivayet etti. Ibn Abbas dedi: Allah Eyyubqa cennet libasını kiyindirdi. Eyyub bir kenarğa çekilip oturdı. Ayeli onı körmege kelgende tanımadı ve: «Ey Allahnıñ qulu, bu yerde olğan belâğa oğrağan adam qayda ketti?

Belki köpekler ya da qurtlar onı taşıp ketti», dedi. Bir müddet onıñnen laf etti. Eyyub: «Yazıq saña! Men Eyyubım», dedi. Ayeli: «Ey Allahnıñ qulu, meni aldaymısıñ?» dedi. Eyyub: «Yazıq saña! Men Eyyubım; Allah bedenimdi keri qaytardı», dedi.

Ibn Abbas daa şöyle dedi: Malı ve evlâtları köz aldında keri qaytarıldı ve olarğa bir qat daa berildi. Vehb ibn Münebbih ayttı: Allah Eyyubqa vahiy etti: «Aileñni ve malıñnı, olarğa bir qat daa qoşup, keri qaytardım. Bu suvnen yıvun, çünki onda şifañ bardır. Ayeliñ içün bir qurbanlıq kes ve olar içün mağfiret dile; çünki olar seniñ sebebiñnen maña isyan ettiler». Bunı da Ibn Ebi Hatim rivayet etti.

Ebu Zur‘a bizge rivayet etti; Amr ibn Merzuq bizge rivayet etti; Hemmam, Qatadeden, o ise Nadr ibn Enes, Beşir ibn Nehik ve Ebu Hureyreden rivayet etti ki, Peyğamber ﷺ şöyle buyurdı: «Allah Eyyubnı sağlığa qavuştırğanda, üstüne altın çekirgeler yağdırdı. Eyyub olarnı qolu ile alıp köynegine toldırdı». Oña: «Ey Eyyub, doymazmı olasıñ?» denildi.

O: «Rabbim, Seniñ rahmetiñden kim doyabilir?» dedi. Bu hadistiñ aslı Sahihayn’da bar; daa bir yerde kelecek. Sonra ayeliniñ yanına bar. Ayel qavimniñ basamağına yetkenge qadar barıp, olarğa ait bir qoy onıñ yolunu kesti.

Ayel: «Eyyub, ey hatalı adam, maña bela oldıñ!» dedi. Yuqarı çıqqanda, balanıñ uyandığını, çörekni istegenini ve ailesine ağlağanını kördi; …

el-Bağaviniñ tefsiri

Allah عز وجل-niñ «Eyyubnı da, Rabbine nida etken vaqıtında» sözü, ya’ni Rabbine dua etti, demektir.

Vehb ibn Münebbih ayttı: Eyyub (aleyhisselâm) Rumdan olğan bir adam edi. Onıñ nesebi Eyyub ibn Amus ibn Razih ibn Rum ibn İys ibn Ishaq ibn Ibrahim edi; anası Haran oğlu Lutnıñ evlâtlarından edi. Allah onı seçti, peyğamber etti ve dünya nimetlerini onıñ üstüne geniş etti. Şam toprağındaki Besseniye onıñ mülkü edi; onıñ düzlügi ve dağları episi onıñ edi.

O yerde malnıñ çeşitlerinden — sığır, deve, qoy, at ve eşeklerden — sayı ve miqdarca ondan yahşısı bir adamda bulunmaycaq qadar çoq malı bar edi. Onıñ beş yüz tarlası bar edi; er bir tarlada bir eşek ve er bir eşekniñ eki, üç, dört, beş ya da daa çoq balası bar edi. Tarlağa ait aletlerni taşımaq içün er bir tarlanıñ beş yüz qulu bar edi; er bir qulnıñ ayeli, balaları ve malı bar edi. Allah عز وجل oña erkek ve qız evlâtlardan aile ve balalar bergen edi.

Eyyub yahşı, taqvalı, yarlı-yoksullarğa merhametli edi; yoksullarnı aşata, tullarnı ve yetimlerni qollay, musafirni ikram ete ve yolcuğa yardım ete edi. Allahnıñ nimetlerine şükür ete ve Allahnıñ aqqını yerine ketire edi. Dünya nimetlerine dalıp, Allahnı añmaqtan ğafil qalğan zenginlerge kelgen şekilde, Allahnıñ düşmanı Iblisniñ onı aldatmasına ve gafletke sürüklemesine yol bermedi. Onıñ yanında oña iman etip, tasdıqlağan üç adam bar edi: Yemenden «Yaqin» dep çağırılğan bir adam ve şeerinden «Yelded» ve «Safer» dep çağırılğan eki adam. Olar orta yaşlı adamlardı.

Iblis göklerniñ heç birinden men edilmegen edi; istegen yerine çıqa ve turıp ola edi. Allah Isa’nı kökke qaldırğance, dört kökten men etildi. Muhammed ﷺ peyğamber etilgen soñ, qalğan üç kökten de men etildi. Iblis, meleklerniñ Eyyub içün dua eterek bir-birine seslengenini eşitti; bu, Allah onı añıp, medih etken vaqıtta oldı.

Iblisni haset ve azğınlıq tuttı. Tezliknen kökke çıqıp, evelden turğan yerine turdı ve şöyle dedi: «Ilaһım, quluñ Eyyubnıñ işine baqtım. Kördim ki, Sen oña nimetler berdiñ, o da Saña şükür etti; sağlıq berdiñ, o da Seni medih etti. Eger bergenleriñni ondan alsañ, halini deyişir, Sana şükür ve ibadet etüvini terk eter». Allah Teâlâ: «Bar, malına saña musallat etildim», dedi.

Allahnıñ düşmanı Iblis aşağı tüşip, cin şeytanlarınıñ eñ quvetlilerini topladı ve olarğa: «Sizde ne qadar quvet bar? Men Eyyubnıñ malına musallat etildim. Bu, erkeklerniñ sabır etalmaycaq pek ağır belâsı ve imtihanıdır», dedi. Şeytanlardan biri: «İstegenimde ateşli bir borağa dönüşe ve rast kelgen er şeyni yakarım», dedi.

Iblis oña: «Develerni ve çobanlarını helâk et», dedi. Şeytan, develer başlarını qaldırıp otlaqlarında turğan vaqıtta olarğa bardı. İnsanlar heç bir şeyni sezmeden evel, yer astından ateşli bir bora çıqtı. Oña yaqınlaşqan er kimse yandı.

Bora develerni ve çobanlarını eñ soñkisine qadar yandırdı. Soñra Allahnıñ düşmanı Iblis çirkin bir surette, bir eşek üstünde, Eyyub namaz qılmaqta olğan vaqıtta yanına kelip: «Bir ateş kelip, develeriñni ve içindekilerni yandırdı; meniñ dışımda olarniñ hiç biri qurtulmadı», dedi. Eyyub: «Onı Allah berdi ve Onıñ kendisi aldı. Malımnıñ ve özümniñ yoq olacağına evelden razı olğan edim», dedi.

Iblis: «Rabbim kökten ateş yolladı ve olar yandı», dedi. İnsanlar hayret içindeler edi. Bazıları: «Eyyub hiç bir şeyge ibadet etmegen; yaşadığı boş bir aldanış edi», dedi. Bazıları: «Eyyubnıñ ilâhı bir şey yapmağa qudreti olsa edi, onı qorğardı», dedi.

Bazıları ise: «Düşmanını sevindirmek ve dostunı musibetke oğratmaq içün onıñnen bunı yapqan O edi», dedi. Eyyub: «Mal bergende de, onı alğanda da, Allahqa hamd olsun. Men anamnıñ qarnından çıplaq çıqtım; topraqta çıplaq qaytacaqmın ve Allahnıñ huzuruna çıplaq tirilecekmın. Bir vaqıt saña amanet bergeninde sevinip, amanetini senden alğanda qayğılanmağa aqqıñ yoq.

Allah, saña ve bergenlerine daa layıqtır. Eger Allah seniñ içiñde bir yahşılıq bilse edi, canıñı o ruhlar ile beraber alıp, seni şehit eter edi; amma sende bir şer bilgen içün seni qaldırdı», dedi.

Iblis mağlupta ve zelil halda dostlarınıñ yanına qaytıp: «Sizde ne qadar quvet bar? Men onıñ qalbine tesir etalmadım», dep soradı. Şeytanlardan biri: «İstegenimde, canlı bir kimse eşitkende canı çıqacaq bir nida qılam», dedi. Iblis: «Qoylarğa ve çobanlarına bar», dedi.

Şeytan qoylarnıñ arasına kirip, bir nida qıldı; qoylar ve çobanlar ölüp, yere çöktüler. Soñra Iblis çobanlarnıñ kethüdası suretinde Eyyub namaz qılmaqta olğan vaqıtta yanına kelip, evelki sözge beñzer söz ayttı. Eyyub daa evelki cevapnı berdi.

Iblis dostlarınıñ yanına qaytıp: «Sizde ne qadar quvet bar? Eyyubnıñ qalbine tesir etalmadım», dedi. Şeytanlardan biri: «İstegenimde, rast kelgen er şeyni dağıtqan şiddetli bir yelge dönüşem», dedi. Iblis: «Ekincilerge ve ekinliklerge bar», dedi.

Olar heç bir şeyni sezmegende, şiddetli yel esip, er şeyni sanki hiç olmağan kibi dağıttı. Soñra Iblis ekinliklerniñ kethüdası suretinde Eyyub namaz qılmaqta olğan vaqıtta yanına kelip, evelki sözni ayttı. Eyyub daa evelki cevapnı berdi. Malınıñ bir parçası yoq olğan sayın, Allahqa hamd etti, Onı yahşı şekilde medih etti, taqdirine razı oldı ve belâğa sabır etmege özüni hazırladı. Nihayet malından hiç bir şey qalmadı.

Iblis malınıñ ep­sini yoq etkenini körip kökke çıqtı ve: «Ilaһım, Eyyub, Sen oña evlâtlar bergen içün, malını da Sen berdiñ dep sanay. Eger onıñ evlâtlarına musallat etseñ, bu erkeklerniñ qalbi dayanamaycaq bir musibet olur», dedi. Allah Teâlâ: «Bar, evlâtlarına saña musallat etildim», dedi.

Allahnıñ düşmanı tezliknen Eyyubnıñ balaları sarayda bulunğan yere bardı. Saray temellerinden dağılıp tüşkenge qadar, yer sallandı. Soñra divarları bir-birine qaqıştırıp, olarğa ağaç ve iri taşlar atıp, türlü belâlarğa oğrattı; soñunda saraynıñ üstüni qaldırıp tersine çevirde, olar başları aşağı şekilde qaldı. Iblis Eyyubnıñ yanına, olarğa hikmet ögretken muallim suretinde bardı.

Yüzü yaralanğan, qanı ve miyesi aqqan bir halda oña haber berdi: «Oğullarıñnıñ nasıl azaplanıp, başları aşağı çevrilgenini körseñ edi! Qanları ve miyeleri aqqanını, qarınları yarılıp iç organları dağılıp ketkenini körseñ, yüreğiñ parça-parça olur edi». Bularnı ve şuna beñzer sözlerni aytıp, Eyyubnı yumşattı. Eyyub ağladı ve bir avuç topraq alıp başına qoydı.

«Keşke anam meni doğurmay edi!» dedi. Iblis bu fursatqa yapışıp, Eyyubnıñ sabırsızlanğanını kökke sevinçnen aşırdı. Lâkin Eyyub pek tez özüne keldi, ne yapqanını añladı ve mağfiret tilep, istigfar etti. Meleklerden olğan dostları onıñ tevbesi ile kökke çıqtılar.

Tevbesi, Allah onı evelden bilgen halda, Allahqa yetişti. Iblis zelil halda turdı ve: «Ilaһım, Eyyubnıñ mal ve evlâtınıñ yoqluğını oña kolay etken şey — Sen onıñ öz canını sağ tutqanıñ, soñra malını ve evlâtlarını keri qaytaracaqsıñ dep düşünmesidir. Bedenine de maña musallat etecekmisiñ?» dedi.

Allah عز وجل: «Bar, bedenine saña musallat etildim, amma tiline ve qalbine saña hiç bir hakimiyet bermedim», dedi. Allah عز وجل, Eyyubnıñ halini daa yahşı bilgen edi; Iblisni oña yalñız merhamet içün musallat etti ki, mükâfatı artsın, sabır etkenlerge ibret ve ibadet etkenlerge nasihat olsun; belâğa oğrağanlar, sabırda onı özlerine numune alsınlar ve sevap umud etsinler.

Allahnıñ düşmanı tezliknen tüşip, secde etip turğan Eyyubnı taptı. Başını kaldırmasını beklemeyip, yüzünden yanına kelip, burnundan bir defa üfledi. Bedenini ateş bürüdü; başından ayağına qadar qoyun memeleriniñ büyükliginde şişler çıqtı. Onı qıdırtı tuttu.

Tırnaqları ile qıdıp, şişlerniñ episini tüşürdi; soñra qoşaq gibi qatı bezlernen, kerpiç ve qatı taşlar ile qıdıdı. Bedenini qıdıp, etini çürütkenge, parçalap, rengini deñiştirip, pis qoku çıqqanğa qadar devam etti. Köy halkı onı dışarı çıqarıp, çöplükke qoydı ve üstüne bir çardaq yaptı. Allahnıñ yaratqanlarından er kes onı terk etti; yalñız ayeli yanında qaldı.

Ayeli Rahme bint Efrayim ibn Yusuf ibn Yaqub edi. Eyyubqa lüzumlı şeylerni ketirip, onıñ yanında qalmaqta devam etti.

Eyyubnıñ üç dostı Yaqin, Yelded ve Safer, Allah onı belâğa oğratqanda, ondan şüphelendiler ve dinini terk etmeyip, onı terk ettiler. Belâ uzayınca yanına kelip, onı ayıpladılar ve azapqa uğratılğan gunahından tevbe etmege çağırdılar. Olarnıñ yanında, Eyyubqa iman etip, onı tasdıqlağan, yaşı küçük bir yiğit de bar edi. O, olarğa şöyle dedi: «Ey orta yaşlı adamlar, yaşlarıñız sebebinden söz aytmağa menden daa layıq olğanıñız halde, siz sözniñ eñ yahşısını terk ettiñiz; daa doğru fikir ve daa güzel davranışnıñ yolundan ayrıldıñız.

Eyyubnıñ sizdeki aqqı ve emanetleri, siz tariflegen şeylerden daa büyüktir. Ey orta yaşlı adamlar, kimniñ aqqını çiğnegeniñizni, kimniñ muqaddesligini bozğanıñıznı, ayıplap ve suçlap olğan adamıñ kimligini bilesizmi? Eyyub, Allahnıñ peyğamberi, yaratılğanlar arasından seçip, yeryüzündekiler arasından özü içün arıttığı kimse edi; sizniñ bu künüñizge qadar böyle edi. Allah oña berdigi nimetlerniñ başından bu künge qadar, Eyyubnıñ bir işinden öfkelengenini siz bilmeysiñiz; Allahnıñ oña bergen kerametlerinden birini ondan alğanını da bilmeysiñiz.

Uzun müddet beraber olğanıñız halde, Eyyubnıñ Allah aqqında haq olmayan bir söz aytqanını da bilmeysiñiz. Belâ onıñ qadrini sizniñ közleriñizde tüşürip, onıñ yanındağı yerini alçaltqan şey olsa, Allah müminlerni, sıddıqlarnı, şehitlerni ve salihlerni imtihan ettiğini bilgen ediñiz. Olarğa kelgen belâ, Allahnıñ olarğa öfkelengenini ya da olarğa kıymet bermegeniniñ delili degildir; aksine, bu olar içün bir keramet ve hayırdır.

Eyyub Allahnıñ yanında bu mertebede olmasa bile, siz sohbet sebebinden sevgen bir qardaşıñız edi; belâğa oğrağanda, aqlı kimse qardaşını terk etmez, musibeti sebebinden ayıplamaz ve bilmegen şeyinden onı suçlamaz. Aksine, oña merhamet eter, onıñnen beraber ağlar, oña mağfiret tilep dua eter, qayğısına ortak olur ve işiniñ doğru yolunı gösterir. Bunı bilmegen kimse ne ağırbaşlı, ne de doğru yolnı tapqan kimse olur. Allah içün, ey orta yaşlı adamlar, Allahnıñ ululığı ve azameti, ölümni añmaq, sizniñ tilleriñizni tıyıp, yürekleriñizni qırmağa kâfi degilmi?

Allahnıñ bazı qulları, aqılsızlıq ya da sözsizlik sebebinden degil, Allah qorqusu sebebinden susqanlarını bilmeysiñizmi? Olar fasih, beliğ, faziletli, zeki ve Allahnı tanığan kimselerdir. Lâkin Allahnıñ azametini añğanda, tilleri tutulır, bedenleri ürperir, yürekleri sızlay ve aqılları şaşar; bunı Allah عز وجل-niñ ululığına hürmet ve tazimnen yapalar. Özlerine kelgen bu halden ayılğanda, yahşı ameller yapmaqta bir-birlerinden ozarlar.

Özlerini zalim ve hatalılar qatarında sayarlar; halbuki olar yahşı ve suçsız, Allah aqqında eksik ve laqayd olğanlar qatarında saysalar da, zeki ve quvetli kimselerdir». Eyyub: «Allah عز وجل, hikmetni küçükniñ de, büyükniñ de qalbinde merhamet ile yetiştirir. Hikmet qalbte yetişken soñ, Allah onı tilde körsetir. Hikmet yaş ve ihtiyarlıq sebebinden, ya da uzun tecribeden peyda olmaz.

Allah bir qulnı çocuk çağında hakim etse, hakimler arasında onıñ mertebesi tüşmez; olar onıñ üstünde Allahnıñ keramet nurını körerler», dedi.

Eyyub olardan yüz çevirip, yalvarıp, tazarru ile Rabbine yöneldi ve şöyle dedi: «Rabbim, meni ne içün yarattıñ? Maña öfkelengen soñ, keşke yaratmay ediñ! İşlegen gunahımı ve yaptığım amelnı bilgen olsam da, keremli yüzüñni menden çevirdiñ. Keşke meni vefat ettirseñ de, keremli babalarıma qavuştursañ; ölüm maña daa güzel olur edi.

Men yabancı içün bir yurt, yoksul içün bir yerleşecek yer, yetim içün bir qollayıcı ve dul ayel içün bir himayeçi degilmiy edim? Ilaһım, men Seniñ qulıñım. Yahşılıq yapqan olsam, lütuf Seniñdir; yamanlıq yapqan olsam, cezası Seniñ qolıñdadır. Meni belâğa hedef ve fitnege nişan yaptıñ.

Meniñ üstüme öyle bir belâ tüşti ki, dağ üstüne tüşse, onı taşımağa gücü yetmez edi; menim zayıflığım onı nasıl taşısın? Seniñ taqdiriñ meni zelil etti, hakimiyetiñ meni hastaladı ve bedenimi zayıflattı. Eğer yüreğimdeki heybetni alsañ ve tilimi açıp, qulnıñ özüni müdafaa etken kibi, ağzım dolu söz söylemege izin berseñ, meni bu halden qurtaracağıñnı umud eder edim. Lâkin Sen menden yüz çevirdiñ ve menden yücesiñ.

Sen meni köresiñ, amma men Seni körmeyim; sözlerimi işitesiñ, amma men Seni eşitmeyim. Maña baqıp merhamet etmediñ, ya da maña yaqınlaşıp, özümni saña añlatmağa, öz aqımı söylemege ve özümni müdafaa etmege imkân bermediñ».

Eyyub bunı aytqanda, dostlarınıñ üstüne bir bulut kelip kölge etti; olar şiddetli azap keldi dep sandılar. Soñra nida etildi: «Ey Eyyub, Allah عز وجل şöyle buyura: “Men saña yaqınlaştım; evelden de saña yaqın edim. Tur, özürni añlat, aq olduğını söyle ve özüni müdafaa et. Beliñni bağla ve bir zorbanıñ zorba ile tartışqanı kibi, tur; eger qoliñdan kelse, menim ile tartış.

Maña yalñız Menim gibi zorba qarşı çıqa bilir! Ey Eyyub, nefsiñ saña, quvetiñnen erişalmaycaq bir şeyni vaat etti. Yerni yaratıp, temelleri üstüne qoyğan kün, menim yanımda ediñmi? Kenarlarını uzatıp, ölçüsini tayin etmege maña yardım ettiñmi?

Suvğa yerni örtü etken, suvnı da yer üstünde taşığan, seniñ itaatiñ ya da hikmetiñmidi? Havadaki kökni, üstünden bir bağlamağa lüzum olmayan ve altından bir tirek tutmağan şekilde çatıp, nurlarını yandırmaq, yıldızlarını yürsetmek, gece ve gündüzni deñiştirmek seniñ hikmetiñ ile oldımı? Deryalar ve irmaqlar çıqqan kün, menim yanımda ediñmi? Deryalarnıñ dalğalarını öz sınırlarında tutqan seniñ hakimiyetiñmidi?

Yoqsa, muddeti yetkende rahimlerdeki balalarnı açqan seniñ qudretiñmidi? Suvnı topraq üstüne döküp, yüksek dağlarnı diklegen kün, menim yanımda ediñmi? O dağlarnıñ neniñ üstüne qurulğanını bilesizmi? Olar qaysı ağırlıq ile tartıldı, ya da sen onı taşıycaq qadar quvetli bir ölçüge saipsiñmi?

Kökten tüşürgen suvıñ qaydan kelgenini bilesizmi? Bulutnıñ neden yaratılğanını bilesizmi? Qar hazineleri qayerde, dolu dağları qayerde, gece hazinesi künde, yel hazinesi qayerde, bilesizmi? Ağaçlar hangi tilde laf ete? Adamlarñ içindeki aqıllarnı kim yaratqan?

Qulaqlar ve közlerni kim yarğan? Meleklerni kimniñ mülkine boyun eğdirgen; zorbalarnı kimniñ qudreti ile mahküm etken; rızıqnı kim hikmeti ile taqsim etken?”» Allah Eyyubqa qudretiniñ delillerinden çoq şeyler añdı.

Eyyub: «Ilaһım, menim ehemmiyetsizligimni añladım; tilim, aqılım ve düşüncem yetmedi. Üstüme kelgen bu işke quvetim yetmedi. Ilaһım, añğan şeyleriñniñ episini Seniñ işiñ ve hikmetli tedbiriñ olğanını bilem; bundan daa büyük ve daa acayip şeyler de yaratırsıñ. Saña hiç bir şey ağır kelmez ve gizli bir şey Saña gizli qalmaz.

Belâ maña kelgende, tilimi tuta bilmeyip sözledim; meni sözletken belâ edi. Keşke yer maña yarılıp, içine ketse edim de Rabbimniñ öfkelenecegi bir şey aytmay edim. Keşke bundan evel, eñ şiddetli belâm içinde qayğımdan ölip ketse edim. Men, meni ma’zur körsin dep sözledim; maña merhamet etsin dep sustım.

Ağzımdan bir söz sürçip çıqtı; daa qaytalamam. Qolumnı ağzım üstüne qoydım, tilimi tişledim ve yanağımı topraqqa yapıştırdım. Bugün Senden Saña sığınıram; ağır belâdan Seniñ qorğavıñnı isteyim, meni qorğa. Cezalandıruvıñdan Saña yalvaram, maña yardım et.

İşimde Saña yardım tileyim, maña yardım et. Saña tevekkül etem, meniñ içün kâfi ol. Saña sarılam, meni qorğa. Senden mağfiret tileyim, meni mağfiret et. Bundan soñ Seni hoşnut etmegen bir şeyni yapmam», dedi.

Allah Teâlâ: «Ey Eyyub, ilimim seniñ aqqıñda evelden geçti ve rahmetim öfkemiñ ögüne geçti; seni bağışladım, aileñni ve malıñnı, olarğa bir qat daa qoşup, saña keri qaytardım. Seni yaratqanlarım içün bir ayet, belâ ehli içün ibret ve sabır etkenler içün teselli yaptım. Ayağıñnen tep! Bu, yıvuñ ve içecegiñ içün soğuq suv», dedi.

«Dostlarıñ içün bir qurbanlıq kesip, olar içün mağfiret tile; çünki olar seniñ sebebiñnen maña isyan ettiler». Eyyub ayağınen tepti; bir çeşme fışqırdı. Oña kirip yuvundı ve Allah onıñ üstünde olğan belânıñ episini ketirdi. Soñra çıqıp oturdı.

Ayeli, yattığı yerde onı aramağa keldi, amma tapmadı; şaşqın halda bir yerden bir yerge keçip: «Ey Allahnıñ qulı, bu yerde olğan belâğa oğrağan adamnı bilesizmi?» dep soradı. Eyyub: «Onı körseñ tanırmısıñ?» dedi. Ayeli: «Elbette tanırım, onı nasıl tanımam?»

dedi. Eyyub tebessüm etti ve: «Men Eyyubım», dedi. Ayeli onı tebessüminden tanıp, qucaqladı. Ibn Abbas: «Abdullahnıñ canı elinde olğan Allahqa yemin etem ki, olar qucaqlaşqan vaqıtta, ikisiniñ malı ve balaları yanlarından keçti», dedi.

Allah Teâlâ-nıñ «Eyyubnı da, Rabbine nida etken vaqıtında: “Maңa belâ tiyip ketti”» sözü bunı añdırır. Eyyubnıñ ne vaqıt nida etkeni, «Maңa belâ tiyip ketti» degen sözni ne sebepnen aytqanı ve belânıñ müddeti aqqında ihtilâf etilgen. Ibn Şihab, Enesniñ merfu rivayetinde, Eyyubnıñ belâ içinde on sekiz yıl qalğanını añdı. Vehb: «Eyyub belâda üç yıl qaldı; bir kün bile artmadı», dedi.

Ka‘b: «Eyyub yedi yıl, yedi ay ve yedi kün belâ içinde edi», dedi. Hasan: «Eyyub Beni Israilniñ çöplüğinde yedi yıl ve bir qaç ay yatqan edi. Hayvanlar onıñ üstünden keçip kete edi. Yalñız, yanında sadıqane sabır etken Rahme ondan yüz çevirmedi; aşını ketirip, Allahqa Eyyubnen beraber şükür ete edi.

Eyyub ise Allahnı añmaq ve belâsına sabır etmekten toqtamadı», dedi.

Şeytan Iblis bir nida qılıp, yerniñ dört bir yanındağı askerlerini topladı. Olar yanına toplandıqta: «Sizni ne qayğılandırdı?» dep sordı. Iblis: «Bu qulnıñ malını ve evlâtlarını yoq etkenim halde, sabırdan başka bir şeyini arttıralmadım.

Soñra bedenine musallat oldım; onı bir çöplükte, yanında yalñız ayeli qalğan bir yarağa aylandırdım. Onıñ üstünden kelmege kimse yaqınlaşmay. Sizden oña qarşı yardım etmeni istedim», dedi. Olar: «Ötkenlerni helâk etken hileñ qayerde?»

dediler. Iblis: «Eyyub aqqında episiniñ faydası olmadı. Maña bir fikir beriñ», dedi. Olar: «Ademni cennetten çıqarğan vaqıtta, onıñ yanına qaydan kelgen ediñ?» dediler. Iblis: «Ayeli tarafından», dedi. Olar: «Eyyubnıñ da işini ayeli tarafından yap; ayeline qarşı gelealmaz, yanında da ondan başqa kimse yoq», dediler.

Iblis: «Doğru ayttıñız», dep, ayeliniñ yanına bardı. Ayeli aş tayarlap turğan edi. Iblis bir adam suretine kirip: «Ey Allahnıñ qulı, qocañ qayerde?» dep soradı. Ayeli: «İşte orada, yaralarını qıdıy ve bedeninde hayvanlar dolaşa», dedi.

Ayeliniñ sözünde sabırsızlıq işareti bar dep, Iblis ümitlendi. Ayelini aldap, evelki nimetlerini ve malını, Eyyubnıñ güzelligini ve gençligini añdı; başına kelgen belânıñ heç bir vaqıt bitmeyecegini söyledi. Hasan ayttı: Ayeli bağırdı. Onıñ bağırğanını eşitken Iblis, ayeliniñ sabırsızlanğanını añladı.

Iblis ayelge bir quzu ketirip: «Bunı Eyyub boğazlasın, sağalır», dedi. Ayeli bağırıp: «Ey Eyyub, Rabbimiz seni daa qadar azaplaycaq? Mal qayerde, evlât qayerde, dost qayerde, güzel rengiñ ve bedenıñ qayerde? Bu quzunı boğazla da rahat ol», dedi.

Eyyub: «Allahnıñ düşmanı saña keldi ve saña üfledi. Yazıq saña! Ağlağan malıñnı, evlâtıñnı ve sağlığıñnı saña kim berdi?» dep soradı. Ayeli: «Allah», dedi. «Bizge bunları ne qadar müddet berdi?» Ayeli: «Seksen yıl», dedi.

«Bizi ne qadar müddet imtihan etti?» Ayeli: «Yedi yıl ve bir qaç ay», dedi. Eyyub: «Yazıq saña! Rahatlıqta seksen yıl yaşadığımız kibi, belâda da seksen yıl sabır etmege razı olmadıñmı? Allah meni sağaltsa, seni yüz qamçı uracağım.

Maña Allahdan başqasına kesilgen qurbanlıqnı teklif ettiñ. Bunı ketirgen yerde, aşın ve içecegiñ maña haram olsun; bundan soñ maña ketirgen hiç bir şeyden tatmayım. Menden uzaqlaş, seni körmeyim», dedi ve ayelini quvıp ketirdi.

Eyyub yanında aş, içecek ya da dost qalmadığını körip, secdege yıqıldı ve: «Rabbim, maңa belâ tiyip ketti; Sen ise merhametlilerniñ eñ Merhametlisisin», dedi. «Başını qaldır; duañ qabul etildi. Ayağıñnen tep», denildi. Ayağınen tepti; bir çeşme çıqtı.

O çeşmeden yuvundı ve hastalığından hiç bir eser qalmadı. Görünecek dertleri tüşti, gençligi ve güzelligi evelki haline, hatta ondan daa güzel şekilde qayttı. Soñra ayağınen daa bir defa tepti ve başqa bir çeşme çıqtı. Ondan içti; bedenindeki hastalıqlardan hiç biri qalmadı.

Sağlam ve bir libas kiygen halda turdı. Etrafına baqtı; evelki malı ve ailesinden ne körse, Allah onı bir qat arttırğan edi. Vallahi, bizge añlatılğanına köre, yuvunğan suvı köksüne tüşip, altın çekirgelerge aylandı; Eyyub olarnı eli ile toplayıp, qucağına qoymağa başladı. Allah oña: «Ey Eyyub, seni zengin etmedimmi?»

dedi. Eyyub: «Evet; amma bu Seniñ bereketiñdir. Ondan kim doyabilir?» dedi.

Eyyub yüksek bir yerde oturmaq içün çıqtı. Ayeli: «Eger beni quvğan ise, onıñ aşını kim ketire? Onı açlıqtan ölip, qırıcı hayvanlarğa yem olmağa bıraqayımmı? Keri qaytıp barayım», dep düşündi. Keri kelgende, çöplükni ve evelki halni körmedi; er şey deyişken edi.

Çöplük olğan yerde dolaşıp, ağladı; bu, Eyyubnıñ közleri ögünde oldı. Ayeli üzerindeki libas sebebinden onıñ yanına kelip, ondan haber sormağa çekindi. Eyyub onı çağırıp: «Ey Allahnıñ qulı, ne isteysiñ?» dedi. Ayeli ağlayıp: «Evel çöplükte terk etilgen ol hastanı isteyim; yoq oldımı, ya da başına ne keldi, bilmeyim», dedi.

Eyyub: «Menim aqqımda ne aytıla?» dep soradı. Ayeli ağladı ve: «Qocam», dedi. Eyyub: «Onı körseñ tanırmısıñ?» dedi. Ayeli: «Onı körgen kimse onıñ kim olğanını bilmezmiy?» dedi. Soñra Eyyubqa baqtı; amma ondan qorqtı. «Sağ-selâmet olğan vaqıtta, Allahnıñ yaratqanlarından saña eñ çoq beñzegen kimse edi», dedi.

Eyyub: «Men Eyyubım. Meni Iblis içün qurbanlıq kesmege emir etken ediñ; men Allahqa itaat ettim, şeytange isyan ettim ve Allahqa dua ettim. Körgenleriñni Allah maña keri qaytardı», dedi.

Vehb ayttı: Eyyub belâda üç yıl qaldı. Eyyub Iblisni mağlur etip, Iblis ondan hiç bir şey alamayınca, ayeliniñ yoluna, insanlarnıñ qılığına beñzemegen, pek iri, quvetli ve güzel bir surette; insanlarnıñ atlarına beñzemegen, azametli ve güzel bir binekte çıqtı. Ayelge: «Sen bu belâğa oğrağan adam Eyyubnıñ ayelimisıñ?» dep soradı.

Ayeli: «Evet», dedi. «Meni tanıysıñmı?» «Yo». «Men yer yüzüniñ ilâhıym. Qocañnıñ başına kelgen şeylerni men yaptım; çünki o kökniñ ilâhına ibadet etip, meni terk etti ve meni öfkelendirdi. Maña bir secde etse, saña ve oña malı ve evlâtlarınıñ episini keri qaytarırım; bular menim yanımda», dedi.

Vehb ayta ki, bu sözni aytqan adam, ayelge qarşısındaşı vadi içindeki olarnı körsetti. Vehb: «Eşitkenime köre, Iblis ayelge: “Qocañ bir aş yesin, üstünde Allahnıñ adını añmasın, o vaqıt başına kelgen belâdan sağalır”, degen», dedi. Allah daa yahşı bilir. Bazı kitaplarda Iblis ayelge: «Maңa bir secde et; men saña malıñnı ve evlâtlarıñnı keri qaytarırım, qocañnı da sağaltırım», dep aytqanı bar.

Ayeli bunı Eyyubqa añlattı. Eyyub: «Allahnıñ düşmanı seni dininden döndürmek içün aldağan», dedi ve sağalğan takdirde ayelini yüz qamçı uracağına yemin etti. Şu vaqıtta Allah عز وجل, ayeli belâğa sabır etkeni içün oña merhamet etti, işini yengilletti ve Eyyubnıñ yeminini yerine ketirmesini istedi. Onı, «Bir tutam ince çöp alıp, onıñnen bir defa ur; yeminiñni bozma» (Sad, 38:44), dep emir etti.

Rivayet etilgenine köre, Iblis bir sandıq yapıp, içine devalar qoydı ve ayeliniñ yolu üstünde oturıp, insanlarnı sağaltmaqta edi. Eyyubnıñ ayeli yanından keçip: «Bir hastam bar; onı sağalta bilirmisiñ?» dep soradı. Iblis: «Evet.

Ondan tek bir şey isteyim: sağalttığımda “Meni sen sağalttıñ” desin», dedi. Ayeli bunı Eyyubqa añlattı. Eyyub: «Bu, saña hile yapqan Iblisdir», dedi ve Allah onı sağaltsa, ayelini yüz qamçı uracağına yemin etti.

Vehb ve başqalarınıñ rivayet etkenine köre, Eyyubnıñ ayeli insanlarda işlep, oña azığını ketire edi. Belâ uzayınca insanlar onı işke almaq istemediler. Bir kün Eyyubqa aş tapalmadı; saçınıñ bir topasını kesip, onı bir çörekke sattı ve çörekni oña ketirdi. Eyyub: «Saçıñ qayerde?»

dep soradı. Ayeli başından keçkenini añlattı. O vaqıtta Eyyub: «Maңa belâ tiyip ketti», dedi.

Bir topluqqa köre, Eyyubnıñ qurdları yüreğine ve tiline yaqınlaşqan vaqıtta bu sözni aytqan; Allahnı añmaq ve fikir etmekten toqtap qalmaqtan qorqqan.

Habib ibn Sabit ayttı: Eyyub, üç şey körüngenge qadar Allahqa belâsını ketirmesi içün dua etmedi. Birincisi, haberini eşitken eki dostı yanına kelip, onıñ yanında yalñız közleri qalğanını kördiler ve başına kelgenlerni pek ağır buldılar. Olar: «Allahnıñ yanında mertebeñ olsa edi, bu belâ saña kelmez edi», dediler. Ekinci: Ayeli aş tapalmay, saçınıñ bir topasını satıp, oña aş ketirdi.

Üçünci: Iblis, «Men onı sağaltırım; amma “Meni sen sağalttıñ” desin», dedi. Başqa bir sözge köre, Iblis ayelini aldap, Eyyubqa: «Ayeli zına etti», dep vesvese verdi; Eyyub ayeliniñ saçını kesip aldı. Şu vaqıtta sabrı tükendi ve dua etti; ayelini yüz qamçı uracağına yemin etti. Başqa bir rivayetke köre, duşmanlarınıñ onıñ belâsına sevinmesinden belâsı ağırlaştığı içün belə dedi.

Hatta ondan: «Belâñda saña eñ ağır kelgen şey ne edi?» dep soralğanda: «Duşmanlarnıñ sevinmesi», dedi. Başqa bir söze köre, baldırından bir qurt tüşken vaqıtta onı keri yerine qoyıp: «Ye, çünki Allah meni seniñ aşañ etti», dedi. Qurt onı, evvelki bütün qurt ısırığından daa çoq ağrıttı.

Eger: Allah Eyyubqa sabırlı dedi; amma o «Maңa belâ tiyip ketti» ve «Şeytan maña yorgunlıq ve azap yetkizdi» (Sad, 38:41) dep, şikâyet ve sabırsızlıq gösterdi, denilse, buna şöyle cevap berilir: Bu, şikâyet degil, duadır. Buna delil, Allahnıñ «Biz onıñ duasına cevap berdik» degen sözidir. Sabırsızlıq, insanlardan şikâyet etmektir; Allah عز وجل-ge şikâyet etmek ise sabırsızlıq ve sabırnı terk etmek sayılmaz. Yaqub aytqan kibi: «Men qayğımnı ve kederimni yalñız Allahqa añlatam» (Yusuf, 12:86).

Süfyan ibn Uyeyne ayttı: «Allahnıñ taqdirine razı olğan halda insanlardan şikâyet etken kimse de sabırsız sayılmaz». Cebrail Peyğamber ﷺ yanına, hastalığı vaqıtta kelip: «Özüñni nasıl tapasıñ?» dep soradı. Peyğamber: «Qayğılı ve sıkıntılı tapam», dedi. Ayşe oña: «Vay başım!» dep aytqanda, Peyğamber: «Aksine, vay menim başım!» dedi.