Ayyubning sabri va duosi

Shayx Abdurahmon as-Sa’diy tafsiri

Ya’ni, bandamiz va payg‘ambarimiz Ayyubni esla — uni ulug‘lab, maqomini yuksaltirgan holda. Alloh uni qattiq sinovga duchor qilganida, uni sabrli va Allohning taqdiridan rozi holda topdi. Bu shunday bo‘ldiki, Allohning sinovi va imtihoni sifatida shayton uning badaniga hukmron qilib qo‘yildi. U uning badaniga pufladi, natijada badanida katta yaralar paydo bo‘ldi.

Ayyub uzoq vaqt shu holatda qoldi va boshiga tushgan sinov og‘irlashdi. Oilasi vafot etdi, mol-dunyosi yo‘qoldi. Shunda u Robbisiga nido qilib: «Robbim, menga zarar yetdi, Sen esa rahm qiluvchilarning eng Rahmlisisan», dedi. U o‘z holini bayon etib, Allohga tavassul qildi va zarar unga nihoyatda yetganini bildirdi.

Imom Ibn Kasir tafsiri

Alloh taolo Ayyub alayhissalomning mol-mulki, farzandlari va badaniga yetgan sinovni zikr qiladi. U kishining chorva hayvonlari, ekinlari ko‘p, farzandlari bisyor va maskanlari farovon edi. So‘ng bularning barchasida sinovga uchradi va hammasidan ayrildi. Keyin badanida ham sinov bo‘ldi.

Aytishlaricha, butun badaniga moxov toshib, faqat Alloh azza va jallani zikr qiladigan qalbi va tili sog‘ qolgan. Hatto suhbatdoshlari ham undan yiroqlashib, u shahar chetidagi bir joyda yolg‘iz qoldi. Xotini bilangina unga mehr ko‘rsatadigan kishi qolmadi. Xotini uning ishlarini bajarardi.

Aytishlaricha, muhtoj bo‘lib qolib, Ayyub uchun odamlarga xizmat ham qilgan.

Payg‘ambar sollallohu alayhi vasallam: «Odamlar ichida eng qattiq sinovga duchor bo‘ladiganlar payg‘ambarlardir, so‘ng solihlar, so‘ng ulardan keyin eng yaxshilari», deganlar. Boshqa hadisda: «Kishi dinining darajasiga qarab sinovga uchraydi. Agar dinida matonatli bo‘lsa, sinovi ziyoda qilinadi», deyilgan. Allohning payg‘ambari Ayyub alayhissalom sabrda yuksak darajada edilar va sabr borasida u kishi bilan misol keltiriladi.

Yazid ibn Maysara aytadi: «Alloh Ayyub alayhissalomni ahli, moli va farzandlaridan ayrilish bilan sinaganida, hech narsasi qolmadi. Shunda u Allohni go‘zal zikr qildi va dedi: “Menga yaxshilik qilgan, ey barcha rablarning Robbisi, Senga hamd bo‘lsin. Menga mol va farzand ato etding, qalbimda biror bo‘lak qolmadiki, unga ular kirib bormagan bo‘lsa. So‘ng bularning hammasini mendan olding va qalbimni bo‘shatding, endi Sen bilan mening o‘rtamda hech narsa to‘siq bo‘la olmaydi.

Agar dushmanim Iblis qilgan ishingni bilsa edi, menga hasad qilardi”. Aytishicha, bundan Iblis qattiq g‘azablandi.

Ayyub alayhissalom yana shunday dedilar: “Robbim, Sen menga mol va farzand ato etding. Men biror kishiga zulm qilganim uchun shikoyat qilib, eshigimga kelgan odam bo‘lmadi, Sen buni bilasan. Menga to‘shak yozib berilganida, uni qoldirib, o‘zimga: «Ey nafs, sen to‘shaklarda yotish uchun yaratilmagansan», derdim. Buni faqat Sening roziligingni istab tark etardim”. Buni Ibn Abu Hotim rivoyat qilgan.

Vahb ibn Munabbihdan Ayyub qissasi haqida uzoq hikoya keltirilgan. Ibn Jarir va Ibn Abu Hotim uni Vahbdan sanad bilan rivoyat qilgan, keyingi mufassirlardan bir nechtasi ham zikr qilgan. Unda g‘aroyib narsalar bo‘lgani va hikoya uzunligi sababli biz uni keltirmadik.

Ayyub uzoq vaqt sinovda qolgani rivoyat qilinadi. So‘ng bu duoni aytishiga sabab bo‘lgan holat borasida ixtilof qilingan. Hasan va Qatoda aytishlaricha, Ayyub alayhissalom yetti yil-u bir necha oy sinovga uchrab, Bani Isroilning chiqindixonasida yotganlar. Hayvonlar badanlari ustidan o‘tardi.

Shunda Alloh u kishining mushkulini aritdi, ajrini ulug‘ qildi va maqtovini go‘zal qildi. Vahb ibn Munabbih: «U uch yil sinovda qoldi, bu muddat ortmadi ham, kamaymadi ham», degan. Suddi aytadi: «Ayyubning go‘shtlari to‘kilib, faqat asab va suyaklari qoldi. Xotini uning yonida turib, taom keltirardi.

Dardi cho‘zilib ketganida, xotini: “Ey Ayyub, Robbingdan so‘rasang, mushkulingni aritarmidi?” dedi. U: “Men yetmish yil sog‘lom yashadim. Alloh uchun yetmish yil sabr qilishim ozmi?” dedi. Xotini bu gapdan ranjib, tashqariga chiqdi.

U odamlarga haq evaziga xizmat qilib, topgan narsasini Ayyubga olib kelib yedirardi.

Iblis Falastindan bo‘lgan, o‘ziga do‘st va birodar ikki kishining oldiga bordi-da: “Birodaringiz Ayyubga falon-falon sinovlar yetdi”, dedi. U ikkovini borib ko‘rishga va o‘z yurtlarining sharobidan olib borishga undadi, chunki undan ichsa, tuzalishini aytdi. Ular Ayyubning oldiga kelib, uni ko‘rganlarida yig‘ladilar. Ayyub: “Sizlar kimsiz?”

deb so‘radi. Ular: “Falonchi va falonchi”, dedilar. U xursand bo‘lib: “Sinov vaqtida mendan yuz o‘girmagan kishilar, xush kelibsizlar”, dedi. Ular: “Ey Ayyub, balki sen ichingda bir narsani yashirib, tashqarida boshqasini ko‘rsatgandirsan.

Alloh seni shu sababdan sinagandir?” dedilar. Ayyub boshini osmonga ko‘tarib: “U biladi, men ichimda boshqa narsani yashirib, tashqarida boshqasini ko‘rsatmadim. Robbim meni sabr qilamanmi yoki norozi bo‘lamanmi, shuni sinash uchun imtihon qildi”, dedi.

Ular: “Sharobimizdan ich, tuzalasan”, dedilar. U g‘azablanib: “Sizlarga bu gapni yaramas shayton buyurdimi? So‘zlaringiz ham, taomingiz ham, ichimligingiz ham menga harom”, dedi. Ular uning oldidan turib ketdilar.

Ayyubning xotini odamlarga xizmat qilardi. Bir kuni bir xonadon ahliga non yopib berdi. Ularning bolasi uxlayotgan edi, uni uyg‘otishni istamadilar va nonni xotiniga hadya qildilar. U nonni Ayyubga olib kelganida, Ayyub buni avval unda ko‘rmaganini aytib, bugun nima bo‘lganini so‘radi.

Xotini voqeani aytib berdi. Ayyub: “Balki bola uyg‘onib, nonini so‘ragandir-u, topolmay, ota-onasiga yig‘layotgandir; ulardan boshqa hech narsani qabul qilmayotgandir”, dedi. Xotini: “Alloh Ayyubga rahm qilsin”, deb nonni unga berdi-da, qaytib ketdi.

So‘ng Iblis tabib qiyofasida uning oldiga kelib: “Eringning kasali uzoq davom etdi. Agar tuzalishini istasa, falon qabilaning sanami nomi bilan pashshani so‘yib, qurbonlik qilsin. Shunda tuzaladi”, dedi. Xotini bu gapni Ayyubga aytdi.

U: “Senga yaramas shayton kelibdi. Agar tuzalsam, seni yuz darra urishim Alloh zimmasida bo‘lsin”, dedi.

Xotini uning uchun xizmat izlab chiqdi, ammo rizq yo‘llari unga yopildi. Biror xonadonga ish so‘rab borsa, uni ishga olishni istashmasdi. Bu hol og‘irlashib, Ayyub och qolishidan qo‘rqqanida, sochining bir o‘rimini qirqib, uni aslzoda qizlardan biriga sotdi. Ular evaziga unga ko‘p va yaxshi taom berdilar.

U taomni Ayyubga keltirdi. Ayyub uni ko‘rib, tanimadi va: “Buni qayerdan olding?” deb so‘radi. U: “Odamlarga xizmat qildim, ular menga taom berdilar”, dedi. Ayyub undan yedi. Ertasi kuni xotini yana ish qidirib chiqdi. Ish topolmagach, ikkinchi o‘rim sochini ham qirqib, o‘sha qizga sotdi.

Yana taom olib kelganida Ayyub: “Allohga qasamki, manbasini bilmagunimcha undan yemayman”, dedi. Xotini boshidagi ro‘molini yechdi. Ayyub sochi qirilganini ko‘rib, qattiq iztirob chekdi. Ana o‘shanda Robbiga azza va jalla duo qilib: “Menga zarar yetdi, Sen esa rahm qiluvchilarning eng Rahmlisisan”, dedi.

Ibn Abu Hotim aytadi: «Otam bizga, Muso ibn Ismoil bizga, Hammad bizga, Abu Imron Javn Nauf al-Bikaliydan rivoyat qildi: Ayyubga balo keltirgan shaytonning ismi “Saut” edi. Ayyubning xotini: “Allohga duo qil, shifo bersin”, derdi. U esa duo qilmadi. Nihoyat, Bani Isroildan bir necha kishi uning oldidan o‘tdi.

Ulardan biri boshqasiga: “Ayyubga bu balo faqat qilgan katta gunohi sababli yetdi”, dedi. Shunda Ayyub: “Robbim, menga zarar yetdi, Sen esa rahm qiluvchilarning eng Rahmlisisan”, dedi».

Otam bizga, Abu Salama bizga, Jarir ibn Hozim Abdulloh ibn Ubayd ibn Umayrdan rivoyat qilib aytdi: «Ayyub alayhissalomning ikki birodari bor edi. Bir kuni ular kelishdi, lekin hididan yaqinlasha olmay, uzoqdan turishdi. Ulardan biri boshqasiga: “Agar Alloh Ayyubda yaxshilik borligini bilganida, uni bu baloga duchor qilmasdi”, dedi. Bu so‘z Ayyubga boshqa hech narsa bunchalik og‘ir botmagan darajada og‘ir botdi.

U: “Allohim, agar bilsangki, men hech qachon qorni to‘q holda tunab, biror joyda och odam borligini bilgan emasman, so‘zimni tasdiqla”, dedi. Osmondan tasdiq keldi va ular buni eshitdilar. So‘ng: “Allohim, agar bilsangki, menda hech qachon ikki ko‘ylak bo‘lmagan va men biror joyda kiyimsiz odam borligini bilgan emasman, so‘zimni tasdiqla”, dedi. Osmondan tasdiq keldi va ular buni eshitdilar.

Keyin: “Allohim, Sening izzatingga qasamki...” deb sajdaga yiqildi va: “Allohim, Sening izzatingga qasamki, mushkulimni aritmaguningcha boshimni ko‘tarmayman”, dedi. Mushkuli aritilmaguncha boshini ko‘tarmadi».

Ibn Abu Hotim bu rivoyatni boshqa yo‘l bilan marfu’ tarzda shunga yaqin lafzda keltirgan: «Yunus ibn Abdul A’lo bizga, Ibn Vahb bizga, Nofi’ ibn Yazid Aqildan, u Zuhriydan, u Anas ibn Molikdan rivoyat qildi: Rasululloh sollallohu alayhi vasallam: “Allohning payg‘ambari Ayyub o‘n sakkiz yil baloda qoldi. Yaqin-u uzoq kishilar undan yuz o‘girdi, faqat ikki birodari bundan mustasno edi. Ular uning eng yaqin birodarlari bo‘lib, ertalab va kechqurun uning oldiga kelishardi. Ulardan biri sherigiga: «Allohga qasamki, Ayyub shunday bir gunoh qilganki, uni olamdagi hech kim qilmagan», dedi.

Sherigi: «Bu nima ekan?» deb so‘radi. U: «O‘n sakkiz yildan beri Alloh unga rahm qilib, ahvolini aritmayapti», dedi. Ular Ayyubning oldiga qaytganlarida, ulardan biri bu gapni aytmay turolmadi. Ayyub alayhissalom: «Nima deyayotganingni bilmayman.

Biroq Alloh azza va jalla biladiki, men ikki kishi tortishib, Allohni zikr qilayotganini eshitib qolganimda, uyimga qaytib, ikkovining nomidan kafforat qilardim; Alloh faqat haq ila zikr qilinishini xohlardim», dedi. U hojatini ado etish uchun tashqariga chiqardi. Hojatini bitirgach, xotini qo‘lidan tutib, manziliga yetkazib qo‘yardi. Bir kuni xotini kechikdi.

Shunda Ayyub turgan joyida unga vahiy qilindi: «Oyog‘ing bilan tep. Mana, yuvinadigan sovuq suv va ichimlik»”». Bu hadisning marfu’ qilingan shakli juda g‘aribdir.

Ibn Abu Hotim aytadi: «Otam bizga, Muso ibn Ismoil bizga, Hammad bizga, Ali ibn Zayd Yusuf ibn Mehrondan, u Ibn Abbosdan rivoyat qilib aytdi: Alloh Ayyubga jannatdan bir libos kiydirdi. Ayyub chetga chiqib, bir tomonda o‘tirdi. Xotini kelib, uni tanimadi va: “Ey Allohning bandasi, bu yerda bo‘lgan sinovga uchragan kishi qayerga ketdi? Balki itlar yoki bo‘rilar uni olib ketgandir?”

dedi. U biroz gaplashib turdi. Shunda Ayyub: “Voy holingga, men Ayyubman-ku!” dedi. Xotini: “Ey Allohning bandasi, meni masxara qilyapsanmi?” dedi. U: “Voy holingga, men Ayyubman. Alloh badanimni qaytardi”, dedi». Ibn Abbos aytadi: Alloh unga molini va farzandlarini qaytarib berdi, ustiga yana shuncha qo‘shdi.

Vahb ibn Munabbih aytadi: «Alloh Ayyubga vahiy qilib: “Ahling va molingni, yana shuncha ziyodasi bilan senga qaytardim. Mana bu suvda yuvin, unda shifong bor. Jufting uchun qurbonlik qil va ular uchun mag‘firat so‘ra, chunki ular sen haqingda Menga osiy bo‘ldilar”, dedi». Buni ham Ibn Abu Hotim rivoyat qilgan.

Ibn Abu Hotim yana: «Abu Zur’a bizga, Amr ibn Marzuq bizga, Hammom Qatodadan, u Nadr ibn Anasdan, u Bashir ibn Nuhaykdan, u Abu Hurayradan, u esa Payg‘ambar sollallohu alayhi vasallamdan rivoyat qildi: “Alloh Ayyubga ofiyat berganida, uning ustiga osmondan oltin chigirtkalar yog‘dirdi. Ayyub ularni qo‘li bilan olib, kiyimiga solaverdi”. U zotga: “Ey Ayyub, to‘ymaysanmi?” deyildi.

U: “Robbim, Sening rahmatingdan kim to‘yadi?” dedi». Bu hadisning asli “Sahihayn”da bor, boshqa o‘rinda ham keladi.

So‘ng xotini ularni olib, uning oldiga yo‘l oldi. Odamlar turgan joyga yetganida, ularning qo‘yi unga suzib yubordi. Shunda u: “Ayyub, xatokor, halok bo‘lsin!” dedi. Zinadan ko‘tarilgach, bola uyg‘onganini va nonini so‘rab, ota-onasiga yig‘layotganini ko‘rdi...»

Al-Bag‘aviy tafsiri

Alloh taoloning: «Ayyubni ham esla, u Robbisiga nido qilganida», degan oyati haqida: ya’ni Robbisiga duo qildi.

Vahb ibn Munabbih aytadi: Ayyub alayhissalom rumlik kishi bo‘lib, u Ayyub ibn Amus ibn Rozix ibn Rum ibn Is ibn Ishoq ibn Ibrohim edi. Onasi Horon o‘g‘li Lutning zurriyotidan edi. Alloh uni tanlab, payg‘ambar qilib yubordi va dunyo ne’matlarini keng qildi. Shom yurtidagi Buthniya butunlay unga qarashli edi: tekisliklari ham, tog‘lari ham.

U yerda mol-dunyoning turli turlari — qoramol, tuya, qo‘y, ot va eshaklardan shunday ko‘p miqdorda bor ediki, hech bir kishida buncha mol va bunchalik ko‘p chorva bo‘lmagan. Uning besh yuzta ekinzori bo‘lib, har biriga besh yuzta qul qarar edi. Har bir qulning xotini, farzandi va moli bor edi. Har bir ekinzorning asbob-uskunalarini eshaklar tashirdi; har bir eshakning ikki, uch, to‘rt, besh va undan ham ko‘p bolasi bo‘lardi.

Alloh unga erkak va ayol farzandlardan iborat oila ato etgan edi.

Ayyub yaxshilik qiluvchi, taqvodor va miskinlarga mehribon bo‘lib, ularni taomlantirar, beva ayollar va yetimlarni o‘z qaramog‘iga olar, mehmonni ikrom qilar, yo‘lovchining haqini ado etardi. Alloh bergan ne’matlarga shukr qilar, Allohning haqini ado etardi. Allohning dushmani Iblis uni boylik sohiblaridan topadigan g‘aflat, beparvolik va dunyo bilan mashg‘ul bo‘lish orqali aldashga qodir bo‘lmadi. Uning yonida unga imon keltirib, tasdiqlagan uch kishi bor edi: Yamandan bo‘lgan al-Yaqin ismli kishi hamda shahridan ikki kishi — biri Yildad, ikkinchisi Soofir. Ular yoshi katta kishilar edi.

Iblis osmonlardan hech narsadan to‘silmadi, istagan joyida turardi. Alloh Iso alayhissalomni yuborgach, u to‘rt osmonga kirishdan to‘sildi. Muhammad sollallohu alayhi vasallam yuborilganlaridan keyin, qolgan uch osmondan ham to‘sildi. Iblis farishtalarning Ayyub haqidagi salovotlarini eshitdi.

Bu Alloh uni zikr qilib, maqtagan paytda yuz berdi. Iblisda tajovuz va hasad qo‘zg‘aldi. U tezda yuqoriga chiqib, avval turadigan osmondagi joyiga bordi va dedi: “Ilohim, quling Ayyubning ishini kuzatdim. Unga ne’mat berding, u Senga shukr qildi; ofiyat berding, u Senga hamd aytdi.

Agar bergan narsalaringni tortib olib, uni sinasang, u shukr va ibodatidan qaytadi hamda itoatingni tark etadi”. Alloh taolo: “Bor, uning moliga qarshi senga imkon berdim”, dedi.

Allohning dushmani Iblis pastga tushib, yerga kelgach, jinlarning ifritlari va shaytonlarning o‘ta yovuzlarini to‘pladi va: “Qanday qudratingiz bor? Men Ayyubning moliga zarar yetkazishga imkon oldim. Bu juda og‘ir musibat va erkaklar sabr qila olmaydigan sinovdir”, dedi. Shaytonlardan bir ifrit: “Istasam, olovli bo‘ron tusini olib, yo‘limdagi hamma narsani kuydira olaman”, dedi.

Iblis unga: “Tuyalar va ularni boqayotganlar oldiga bor”, dedi. U tuyalar boshlarini egib, yaylovda turgan paytda yetib bordi. Odamlar sezmay qolganlarida, yer ostidan olovli bo‘ron ko‘tarildi. Unga yaqinlashgan har kim kuyib ketdi. Tuyalar va ularni boquvchilarni, oxirgisigacha kuydirdi.

So‘ng Allohning dushmani Iblis xunuk qiyofada, tuyaga minib, Ayyubning oldiga keldi. Ayyub namoz o‘qib turgan edi. Iblis: “Ey Ayyub, olov kelib tuyalarni qopladi, ularni va ichidagilarni kuydirdi. Men bundan omon qoldim, xolos”, dedi.

Ayyub: “Ularga molni bergan ham, olgan ham Allohdir. Men molim va jonimni azaldan foniy bo‘lishga tayyorlaganman”, dedi. Iblis: “Robbing osmondan olov yubordi, ular kuyib ketdi”, dedi. Odamlar dong qotib, bu holga ajablanib qoldilar.

Ba’zilari: “Ayyub hech narsaga ibodat qilmagan, u aldanishda edi”, desa, boshqalari: “Agar Ayyubning ilohi biror ish qila olganida, uni bundan qaytargan bo‘lardi”, dedilar. Yana ba’zilari: “Balki buni Ayyubning o‘zi qildi, dushmaniga shodlik, do‘stiga musibat keltirish uchun”, dedilar.

Ayyub: “Alloh menga berganida ham, mendan olganida ham hamd bo‘lsin. Men onam qornidan yalang‘och chiqdim, tuproqqa yalang‘och qaytaman va Alloh huzuriga yalang‘och holda tiriltirilaman. Senga omonat berganida quvonib, omonatini qaytarib olganida qayg‘urishing to‘g‘ri emas. Alloh senga ham, bergan narsalariga ham egalik qilishga haqliroq.

Agar Alloh sendan yaxshilikni bilganida, ruhingni o‘sha ruhlar bilan birga olib, seni shahid qilgan bo‘lardi. Ammo sendan yomonlik bilib, seni ortga qoldirdi”, dedi. Iblis sheriklari oldiga xor va mag‘lub holda qaytib: “Qanday qudratingiz bor? Men uning qalbiga ta’sir qila olmadim”, dedi.

Bir ifrit: “Istasam, shunday qichqiraman-ki, uni eshitgan har qanday tirik jonzotning joni chiqadi”, dedi. Iblis: “Qo‘ylar va ularni boqayotganlar oldiga bor”, dedi. Ifrit ularning o‘rtasiga borib, qichqirdi. Ularning hammasi o‘lik holda tiz cho‘kdi, cho‘ponlari ham halok bo‘ldi.

So‘ng Iblis cho‘ponlarning boshqaruvchisi qiyofasida kelib, Ayyub namoz o‘qiyotgan paytda unga avvalgi gapni aytdi. Ayyub ham avvalgidek javob qaytardi. Iblis sheriklari oldiga qaytib: “Ayyubning qalbiga ta’sir qila olmadim. Sizlarning qanday qudratingiz bor?”

dedi. Bir ifrit: “Istasam, shiddatli shamolga aylanib, yo‘limdagi hamma narsani uchirib ketaman”, dedi. Iblis: “Ekinzorlar va dehqonlar oldiga bor”, dedi. Ular hech narsani sezmay turib, shiddatli shamol esib, u yerdagilarning hammasini xuddi hech qachon bo‘lmagandek uchirib ketdi.

Iblis ekinzor boshqaruvchisi qiyofasida Ayyub namoz o‘qib turgan paytida oldiga kelib, avvalgi gapni aytdi. Ayyub ham avvalgidek javob berdi. Molining bir qismi halok bo‘lgani xabarini olganida, Allohga hamd aytar, go‘zal maqtovlar bilan Uni ulug‘lar, taqdiriga rozi bo‘lar va sinovga sabr qilishga o‘zini hozirlardi. Nihoyat molidan hech narsa qolmadi.

Iblis Ayyubning molini yo‘q qilganini ko‘rgach, osmonga ko‘tarilib: “Ilohim, Ayyubning farzandlari bor ekan, molini Sen berasan deb o‘ylaydi. Farzandlariga ham qarshi menga imkon berasanmi? Bu erkaklarning qalbi bardosh bera olmaydigan musibatdir”, dedi. Alloh taolo: “Bor, farzandlariga qarshi senga imkon berdim”, dedi.

Allohning dushmani tezda tushib, Ayyubning farzandlari qasrda turgan joyga bordi. Qasr poydevorlari yemirilib, devorlari bir-biriga qulay boshlagunicha uni larzaga soldi. So‘ng ularni yog‘och va toshlar bilan urdi. Ularni turli azoblar bilan qiynab bo‘lgach, qasrni ko‘tarib, ag‘darib yubordi. Ular boshi bilan pastga qaratilgan holda qoldilar.

Iblis ustoz qiyofasida Ayyubning oldiga bordi. Yuzi yaralangan, undan qon va miya oqib turardi. U Ayyubga farzandlari qanday azoblanganini, ag‘darilib, boshlari bilan pastga tushganini, qonlari va miyalari oqib, qorinlari yorilib, ichaklari to‘kilib ketganini aytdi. Bu so‘zlarni va shunga o‘xshash gaplarni aytaverib, Ayyubni rahmi keltirib yig‘latdi.

U bir hovuch tuproq olib, boshiga sepdi-da: “Qaniydi, onam meni tug‘maganida”, dedi. Iblis bundan foydalanib, Ayyubning tushkunlikka tushgani haqidagi xabar bilan xursand bo‘lib, tezda osmonga ko‘tarildi. Ko‘p o‘tmay Ayyub o‘ziga keldi, fahm qildi va istig‘for aytdi. Farishtalar ham uning tavbasini Alloh huzuriga ko‘tarildilar.

Uning tavbasi, Alloh buni avvaldan bilsa-da, Iblisdan oldin Allohga yetdi. Iblis xor holda turib: “Ilohim, mol va farzand masalasi Ayyub uchun yengil bo‘ldi, chunki u Sening unga jonini omon qoldirganingni ko‘radi va mol-u farzandlarini qaytarishingga umid qiladi. Endi badaniga qarshi menga imkon berasanmi?” dedi.

Alloh azza va jalla: “Bor, badaniga qarshi senga imkon berdim, lekin tili va qalbi ustidan senga hokimiyat yo‘q”, dedi.

Alloh azza va jalla Ayyubning holini bilardi. Unga bu baloni faqat rahmati tufayli yubordi: ajrini ulug‘lash, uni sabrlilar uchun ibrat, ibodat qiluvchilar uchun eslatma qilish va har qanday baloga duchor bo‘lganlar unga sabr va savob umidi bilan ergashishlari uchun. Allohning dushmani tezda kelib, sajda qilayotgan Ayyubni topdi. U boshini ko‘tarmasidan avval, yuz tomoniga kelib, burnidan pufladi.

Shu puflashdan butun badani lovullab ketdi. Boshidan oyog‘igacha qo‘y yeliniga o‘xshash katta pufaklar chiqdi. Qichima tutdi. U tirnoqlari bilan qashlab, barchasini tushirdi. So‘ng dag‘al mato bilan qashlab, terisini shilib tashladi.

Keyin sopol va dag‘al tosh bilan ishqaladi. Go‘shti yaralanib, uzilib, rangi o‘zgarib, badbo‘y bo‘lgunicha qashlayverdi. Qishloq ahli uni chiqarib, chiqindixona ustiga qo‘ydilar va ustiga soyabon qurdilar. Allohning maxluqlaridan hamma undan yuz o‘girdi.

Faqat xotini Rahma bint Afrosim ibn Yusuf ibn Ya’qub qolib, kerakli narsalarni keltirib, uning yoniga qatnab turdi.

Yaqin do‘stlari bo‘lgan Yaqin, Yildad va Soofir Ayyubga yetgan sinovni ko‘rib, uning dinini tark etmagan bo‘lsalar-da, uni ayblab, yuz o‘girdilar. Sinov uzoq davom etgach, uning oldiga kelib, uni malomat qildilar: “Jazolangan gunohing uchun Allohga tavba qil”, dedilar. Ular bilan birga Ayyubga imon keltirgan, hali yosh bir yigit ham bor edi. U ularga: “Ey yoshi ulug‘lar, yoshingiz katta bo‘lgani uchun gapirishga mendan ko‘ra haqli edingiz.

Ammo siz aytgan gapdan ko‘ra yaxshirog‘ini, chiqargan fikringizdan ko‘ra to‘g‘rirog‘ini va qilgan ishingizdan ko‘ra go‘zalrog‘ini tark etdingiz. Ayyubning sizlarning zimmangizdagi haqi va hurmati siz ta’riflaganingizdan ham ulug‘roqdir. Ey yoshi ulug‘lar, kimning haqqini poymol qilganingizni, kimning hurmatini buzganingizni, qaysi kishini ayblab, gunohda gumon qilganingizni bilasizmi? Ayyub Allohning payg‘ambari, Uning yaratganlari orasida tanlagani va zamoningizgacha yer ahlining eng sarasi ekanini bilmaysizmi?

Alloh unga ne’mat berganidan to bugungacha, uning biror ishidan norozi bo‘lganini Alloh sizlarga bildirmadi. Alloh unga bergan karomatlaridan birortasini tortib olganini ham, Ayyubning shu muddat davomida Alloh haqida haqdan boshqa gap aytganini ham bilmaysiz. Agar sinov sizlarning nazaringizda uning qadrini tushirib, ko‘nglingizda pastlatgan bo‘lsa, Alloh mo‘minlarni, siddiqlarni, shahidlarni va solihlarni sinovga duchor qilishini bilasiz. Ularning sinovi Alloh ulardan norozi ekaniga yoki ularni xor tutishiga dalil emas, balki ular uchun karomat va tanlovdir.

Ayyub siz sevgan birodaringiz bo‘lib, orangizdagi do‘stlik sababli uning maqomi yuqori bo‘lmagan taqdirda ham, sinovga uchragan birodarini malomat qilish, bilmagan narsasi bilan ayblash va musibatini yuziga solish oqil kishiga yarashmaydi. Aksincha, unga rahm qilish, u bilan birga yig‘lash, uning uchun istig‘for aytish, qayg‘usiga sherik bo‘lish va uni to‘g‘ri yo‘lga boshlash lozim. Buni bilmagan kishi dono ham, to‘g‘ri yo‘ldagi ham emas. Allohdan qo‘rqing, ey yoshi ulug‘lar!

Allohning ulug‘ligi va haybatini, o‘limni zikr qilish tilingizni tiyib, qalbingizni sindirishi kerak emasmi? Allohning shunday bandalari borki, qo‘rquv ularni duduqligi yoki soqovligi sababli emas, balki haybatidan jim qiladi. Ular so‘zga chechan, balog‘atli, olijanob, dono va Allohni biluvchilardir. Ammo Allohning ulug‘ligini eslaganlarida tillari tutuladi, badanlari junjikadi, qalblari sinadi, aqllari haybat va ulug‘lashdan sarosimaga tushadi.

Bu holatdan o‘zlariga kelganlarida, pok amallar bilan Allohga intiladilar. O‘zlarini zolim va xatokorlar qatorida sanaydilar, holbuki ular solih va pokdirlar; o‘zlarini sustkash va beparvolar qatoriga qo‘shadilar, holbuki ular ziyrak va kuchlidirlar”, dedi.

Ayyub: “Alloh azza va jalla kichikning ham, kattalarning ham qalbiga hikmatni rahmat bilan joylaydi. Qalbda hikmat unib chiqqanida, Alloh uni tilga chiqaradi. Hikmat yosh va qarilikdan yoki uzoq tajribadan kelmaydi. Alloh bandani yoshligidayoq dono qilsa, donolar uning maqomini past sanamaydilar, balki Alloh bergan karomat nurini unda ko‘radilar”, dedi.

So‘ng Ayyub ulardan yuz o‘girib, Robbisiga yolvorib, tazarru qila boshladi: “Robbim, meni nima uchun yaratding? Meni yomon ko‘rgan bo‘lsang, qaniydi yaratmaganingda edi! Qaniydi qilgan gunohim va ishimni bilsam edi, toki O‘z karamingni mendan burmaganingni bilsam. Meni o‘ldirib, karamli ota-bobolarimga qo‘shganingda edi, o‘lim men uchun yaxshiroq bo‘lardi.

Men musofirga boshpana, miskinga qarorgoh, yetimga valiy va bevaga tayanch bo‘lmadimmi? Ilohim, men Sening qulingman. Yaxshilik qilgan bo‘lsam, bu Sen bergan ne’matdir; yomonlik qilgan bo‘lsam, jazolash qo‘lingdadir. Meni musibat nishoniga aylantirding, sinovga qo‘yding.

Menga tushgan baloni tog‘ga yuklaganingda, u ko‘tarolmay zaiflashardi; zaifligim bilan uni qanday ko‘taray? Meni xor qilgan Sening hukming, meni kasal qilgan Sening saltanating va badanimi ozdirgan Sening irodangdir. Agar ko‘ksimdagi haybatni olib, tilimni bo‘shatganingda, bandaga o‘zini himoya qilib gapirishga munosib bo‘lgan barcha gaplarni aytib, meni o‘zimni oqlashga qo‘yganingda, shoyad shu payt dardimdan ofiyat berishingga umid qilardim. Ammo Sen meni tashlab, O‘zing mendan yuksak bo‘lding.

Sen meni ko‘rasan, men esa Seni ko‘rmayman; meni eshitasan, men esa Seni eshitmayman. Menga qaramaysan, toki rahm qilishing uchun; yaqinlashmaysan va meni yaqinlashtirmaysan, toki uzrimni aytib, aybsizligimni bayon etib, o‘zimni himoya qilay”.

Ayyub shunday deganida, yonidagilarni bulut qopladi. Ular buni alamli azob deb o‘yladilar. So‘ng: “Ey Ayyub, Alloh azza va jalla aytadi: «Mana, Men senga yaqinman va doim senga yaqin edim. Tur, uzringni ayt, aybsizligingni bayon qil va o‘zingni himoya et.

Belingni mahkam bog‘la, bir jabbor boshqa jabborga qarshi chiqadigan joyda tur. Agar qo‘lingdan kelsa, Menga qarshi da’vo qil. Chunki Menga faqat Men kabi jabbor qarshi chiqishi mumkin. Ey Ayyub, nafsing senga o‘z kuching bilan yeta olmaydigan narsani va’da qilibdi.

Yer yuzini yaratib, uni poydevoriga qo‘ygan kunim sen qayerda eding? Uning chetlarini yoyganimda men bilan birga edingmi? Uning o‘lchamini qanday belgilaganimni yoki atroflarini nimaga o‘rnatganimni bilarmiding? Suvni ko‘tarib turishi yerga sening itoating bilanmi, yoki yer suvga qopqoq bo‘lishi sening hikmating bilanmi?

Osmonni havoda tom qilib ko‘targanimda, yuqoridan biror narsaga osilmagan va pastdan tayanch bilan ko‘tarilmagan paytda sen qayerda eding? Hikmating bilan uning nurini yurgiza olarmiding, yulduzlarini sayr qildira olarmiding, kecha-kunduzini amringga ko‘ra almashtira olarmiding? Daryolarni otilib chiqarganimda, dengizlarni to‘ldirganimda sen qayerda eding? Dengiz to‘lqinlarini chegaralarida to‘xtatgan sening saltanatingmi?

Yoki homilalar muddatiga yetganida bachadonlarni ochgan sening qudratingmi? Suvni tuproqqa quyib, baland tog‘larni o‘rnatganimda sen qayerda eding? Ularni nimaga o‘rnatganimni va qaysi og‘irlik bilan o‘lchaganimni bilasanmi? Ularni ko‘tarishga yetadigan tirsaging bormi?

Osmondan tushirgan suv qayerdan kelishini bilasanmi? Bulut nimadan yaratilishini bilasanmi? Qor xazinalari qayerdaligini bilasanmi? Do‘l tog‘lari qayerda? Kechaning kunduzdagi xazinasi qayerda? Shamol xazinasi qayerda? Daraxtlar qaysi tilda gapiradi?

Odamlarning ichiga aqlni kim joylagan? Eshitish va ko‘rishni kim yorib yaratgan? Farishtalarni O‘z saltanatiga kim bo‘ysundirgan, jabborlarni qudrati bilan kim yenggan, rizqlarni hikmati bilan kim taqsimlagan?»” Alloh Ayyubga O‘z qudratining izlaridan ko‘p narsani aytib berdi.

Ayyub: “Ilohim, maqomimni kichraytirding, tilimni va aqlimni ojiz qilding, bu ish oldida quvvatim zaiflashdi. Ilohim, zikr qilganlaringning barchasi Sening qo‘llaring bilan yaratilgan va hikmating bilan tadbir qilinganini bilaman. Bundan-da ulug‘roq va ajablanarli ishlarni, xohlasang, qilasan. Hech narsa Seni ojiz qoldirmaydi va hech bir narsa Sendan yashirin emas.

Menga balo yetganda gapirdim, tilimni tuta olmadim. Balo meni so‘zlatdi. Qaniydi yer yorilib, ichiga kirib ketganimda va Robbimni g‘azablantiradigan biror so‘z aytmaganimda edi. Bunday og‘ir sinovdan oldin qayg‘udan o‘lganimda edi.

Gapirganimda meni uzrli deb bilishingni umid qilib gapirdim, sukut qilganimda esa menga rahm qilishingni umid qildim. Tilimdan bir kalima toyib ketdi, endi qaytarmayman. Qo‘limni og‘zimga qo‘ydim, tilimni tishladim, yuzimni tuproqqa qo‘ydim. Bugun Sendan O‘zingga panoh so‘rayman, og‘ir sinovdan Sening himoyangga sig‘inaman, meni himoya qil.

Jazoyingdan panoh so‘rayman, menga yordam ber. Ishimda Sendan madad so‘rayman, menga madad qil. Senga tavakkul qildim, menga kifoya qil. Senga mahkam yopishdim, meni asra. Sendan mag‘firat so‘rayman, meni mag‘firat qil. Sendan nafratlanadigan biror ishni boshqa qilmayman”, dedi.

Alloh taolo: “Ey Ayyub, sen haqingdagi ilmim amalga oshdi va rahmatim g‘azabimdan o‘zdi. Men seni mag‘firat qildim. Ahling va molingni, yana shuncha ziyodasi bilan senga qaytardim, toki seni yaratganlarimga oyat va sinov ahli uchun ibrat, sabr qiluvchilar uchun tasalli qilay. Oyog‘ing bilan tep.

Mana, sovuq yuvinish suvi va shifo bo‘ladigan ichimlik. Do‘stlaring uchun ham qurbonlik qil va ular haqiga mag‘firat so‘ra, chunki ular sen haqingda Menga osiy bo‘ldilar”, dedi. Ayyub oyog‘i bilan tepdi, shunda unga buloq otilib chiqdi. Unga kirib yuvindi va Alloh undan barcha balolarni ketkazdi.

So‘ng chiqib o‘tirdi. Xotini uning yotgan joyiga kelib, uni topolmay qoldi. U gangib, u yoq-bu yoqqa yurdi-da: “Ey Allohning bandasi, shu yerda bo‘lgan sinovga uchragan kishi haqida bilasanmi?” dedi. U: “Uni ko‘rsang taniysanmi?”

deb so‘radi. Xotini: “Ha, nega tanimay?” dedi. Ayyub jilmayib: “Men o‘sha kishiman”, dedi. Xotini uni kulgisidan tanib, quchoqlab oldi. Ibn Abbos aytadi: “Abdullohning joni qo‘lida bo‘lgan Zotga qasamki, ularni quchoqlab turgan paytida barcha moli va farzandlari o‘zlariga qaytarildi”.

Alloh taoloning: «Ayyubni ham esla, u Robbisiga nido qilganida: “Menga zarar yetdi...”», degan oyati shudir.

Ayyub nido qilgan vaqt va “Menga zarar yetdi”, deyishiga sabab bo‘lgan holat hamda sinov muddatiga doir ixtilof qilingan. Ibn Shihob Anasdan marfu’ rivoyat qilib, Ayyub sinovda o‘n sakkiz yil qolganini aytadi. Vahb: «Ayyub sinovda uch yil qoldi, bir kun ham ortmadi», deydi. Ka’b: «Ayyub yetti yil, yetti oy va yetti kun sinovda bo‘ldi», deydi.

Hasan: «Ayyub Bani Isroilning chiqindixonasida yetti yil-u bir necha oy yotdi. Hayvonlar uning ustidan o‘tardi. Rahmadan boshqa hech kim unga yaqinlashmasdi. Rahma u bilan rostgo‘ylik bilan sabr qildi, taom keltirdi va u Allohni hamd etganida u bilan birga hamd aytdi.

Ayyub esa Allohni zikr qilishdan va sinoviga sabr etishdan to‘xtamasdi», deydi.

Iblis yerning turli tomonlaridagi lashkarlarini yig‘ish uchun qattiq qichqirdi. Ular to‘plangach, unga: “Seni nima xafa qildi?” dedilar. U: “Bu banda meni ojiz qoldirdi. Uning moli va farzandlarini yo‘q qildim, lekin u faqat sabrini ziyoda qildi.

So‘ng badaniga qarshi menga imkon berildi. Uni chiqindixonada yara bo‘lib yotadigan qildim, xotini bilangina yoniga keladigan bo‘ldi. Sizlardan yordam so‘rab, uni yengishda ko‘mak berishingizni istadim”, dedi. Ular: “O‘tmishdagilarni halok qilgan makring qayerda?”

dedilar. U: “Bularning hammasi Ayyubga qarshi samara bermadi. Maslahat beringlar”, dedi. Ular: “Odamni jannatdan chiqarganingda qaysi tomondan kelgan eding?” deb so‘radilar. U: “Xotini orqali”, dedi. Ular: “Ayyubga ham xotini orqali yaqinlash.

U xotiniga qarshi bora olmaydi, yoniga esa undan boshqa hech kim kelmaydi”, dedilar. Iblis: “To‘g‘ri aytdingiz”, dedi.

U xotini sajda qilib turganida uning oldiga borib, inson qiyofasiga kirdi-da: “Ey Allohning cho‘risi, ering qayerda?” deb so‘radi. Xotini: “U yerda, yaralarini qashlayapti, badanida jonivorlar o‘rmalayapti”, dedi. Iblis uning tushkunlikka tushganini bildiradigan bir so‘z aytishidan umid qilib, unga vasvasa qildi.

U xotiniga avvalgi ne’matlari va molini, Ayyubning husni va yoshligini, hozirgi dardini, bu hol ulardan hech qachon ketmasligini eslatdi. Hasan aytadi: «Xotini qichqirdi. Iblis qichqirganini eshitib, uning sabri tugaganini bildi. So‘ng bir uloqcha olib kelib: “Ayyub buni men uchun so‘ysin, shunda tuzaladi”, dedi».

Xotini qichqirib: “Ey Ayyub, qachongacha Robbing seni azoblaydi? Mol qani, farzand qani, do‘stlar qani? Chiroyli ranging va badaning qani? Bu uloqchani so‘y, qutulasan”, dedi. Ayyub: “Allohning dushmani senga kelib, puflabdi!

Mol, farzand va salomatlik haqida yig‘layapsan. Bularni menga kim bergan?” dedi. Xotini: “Alloh”, dedi. Ayyub: “Necha yil ulardan foydalanib yashadik?” deb so‘radi. U: “Sakson yil”, dedi. “Sinovda qancha bo‘ldik?” dedi. U: “Yetti yil-u bir necha oy”, deb javob berdi.

Ayyub: “Voy holingga, farovonlikda sakson yil yashaganimiz kabi sinovda ham sakson yil sabr qilish adolatdan emasmi? Alloh menga shifo bersa, seni yuz darra uraman. Menga Allohdan boshqaga atalgan narsani so‘yishni buyurding. Olib kelgan taoming va ichimliging menga harom.

Bu gapni aytganingdan keyin olib kelgan narsangdan hech narsa totmayman. Mendan uzoqlash, ko‘zimga ko‘rinma”, dedi. Uni haydab yubordi.

Ayyub yonida taom ham, ichimlik ham, do‘st ham qolmaganini ko‘rgach, sajdaga yiqilib: “Robbim, menga zarar yetdi, Sen esa rahm qiluvchilarning eng Rahmlisisan”, dedi. Unga: “Boshingni ko‘tar, duoying ijobat bo‘ldi. Oyog‘ing bilan tep”, deyilindi. U oyog‘i bilan tepdi, buloq otilib chiqdi.

Undan yuvindi, badanidagi ko‘zga ko‘ringan kasallik qolmadi, hammasi to‘kildi. Yoshlik va husni eng go‘zal holida qaytdi. So‘ng oyog‘i bilan yana tepdi, boshqa buloq otilib chiqdi. Undan ichdi, ichidagi barcha dard chiqib ketdi.

U sog‘lom turib, libos kiydi. Atrofga qarasa, avvalgi ahli va molidan nima bo‘lgan bo‘lsa, Alloh uni ikki barobar qilib qaytargan edi. Hatto, Allohga qasamki, yuvinayotgan suvi ko‘ksiga oltin chigirtkalar bo‘lib sachragani rivoyat qilinadi. U ularni qo‘li bilan yig‘a boshladi.

Alloh unga: “Ey Ayyub, seni boy qilmaganmidim?” dedi. U: “Ha, albatta, ammo bu Sening barakangdir. Undan kim to‘yadi?” dedi.

Ayyub balandroq joyga borib o‘tirdi. Xotini esa: “Agar u meni haydagan bo‘lsa, endi kimga xizmat qiladi? Uni ochlikdan o‘lishga tashlab, yirtqichlar yeb ketishiga yo‘l qo‘yaymi? Uning oldiga qaytaman”, dedi. U kelganida chiqindixona ham, avvalgi hol ham yo‘q edi, hamma narsa o‘zgargan edi.

Xotini chiqindixona bo‘lgan joyni aylanib yig‘ladi. Bu Ayyubning ko‘z o‘ngida edi. Libos kiyib o‘tirgan kishidan so‘rashga iymanib, uning oldiga kelmadi. Ayyub uni chaqirib: “Ey Allohning cho‘risi, nima istaysan?” dedi. Xotini yig‘lab: “Chiqindixonada tashlab qo‘yilgan, sinovga uchragan kishini izlayapman.

U yo‘qoldimi yoki unga nima bo‘ldi, bilmayman”, dedi. Ayyub: “Nima bo‘lgan bo‘lsa, sendan bo‘ldi”, dedi. Xotini yig‘lab: “Erim edi”, dedi. Ayyub: “Uni ko‘rsang taniysanmi?” deb so‘radi. U: “Uni ko‘rgan kishi tanimay qolarmidi?”

dedi. U Ayyubga qarayverdi, ammo undan hayiqar edi. So‘ng: “Sog‘lom paytida senga eng o‘xshagan odam edi”, dedi. Ayyub: “Men o‘sha Ayyubman. Meni Iblis uchun qurbonlik qilishga buyurding. Men Allohga itoat qilib, shaytonga osiy bo‘ldim va Allohga duo qildim.

Ko‘rib turganingdek, Alloh menga bor narsani qaytardi”, dedi.

Vahb aytadi: «Ayyub sinovda uch yil qoldi. Iblis Ayyubni yenga olmaganini ko‘rib, uning xotiniga odam bolalariga o‘xshamaydigan ulkan, chiroyli qiyofada, odamlar minmaydigan, salobatli va mukammal bir ulovda ko‘rindi. U xotinidan: “Sen sinovga uchragan Ayyubning xotini emasmisan?” deb so‘radi.

Xotini: “Ha”, dedi. “Meni taniysanmi?” dedi. U: “Yo‘q”, deb javob berdi. U: “Men yerning ilohiman. Ering osmon ilohiga ibodat qilib, Meni tashlab qo‘ygani uchun unga shunday ish qildim. Agar u Menga bir marta sajda qilsa, ikkovingizning mol va farzandlaringizni qaytaraman.

Ular vodiy ichida, men sen bilan uchrashgan joyda”, dedi. Vahb aytadi: U unga: “Balki ering Allohning ismini aytmay taom yesa, balosidan tuzalar”, deganini ham eshitganman. Alloh yaxshiroq biladi.

Ba’zi kitoblarda Iblis xotiniga: “Mol va farzandlaringni qaytarishim, eringga ofiyat berishim uchun menga bir sajda qil”, degani aytiladi. Xotini Ayyubning oldiga qaytib, bu gapni aytdi. Ayyub: “Senga Allohning dushmani kelib, diningdan fitnaga solmoqchi bo‘libdi”, dedi va tuzalsa, uni yuz darra urishga qasam ichdi. O‘sha paytda: “Menga zarar yetdi”, dedi.

Chunki Iblis uning juftini o‘ziga sajda qilishga umid qilgani, xotinini ham, o‘zini ham kufrga chaqirgani uni dardga soldi.

So‘ng Alloh azza va jalla Ayyubning xotiniga eri bilan birga sinovga sabr qilgani uchun rahm qildi, uning ishini yengillashtirdi va Ayyubning qasamiga vafo qilinishini iroda etdi. Unga yuzta mayda novdani birlashtirib, bir marta urishni buyurdi. Alloh taolo aytadi: «Qo‘lingga bir bog‘ novda olgin-da, u bilan ur va qasamingni buzma» (Sod, 44).

Iblis bir sandiq yasab, ichiga dorilarni joylagani, xotinining yo‘liga o‘tirib, odamlarga tabiblik qilgani rivoyat qilinadi. Ayyubning xotini uning oldidan o‘tib: “Kasalim bor, davolay olasanmi?” dedi. U: “Ha. Faqat seni tuzatganimdan keyin: «Sen meni tuzatding», deb aytsin”, dedi.

Xotini bu gapni Ayyubga aytdi. U: “Bu Iblis, seni aldabdi”, dedi va Alloh unga shifo bersa, xotinini yuz darra urishga qasam ichdi.

Vahb va boshqalarning aytishicha, Ayyubning xotini odamlarga xizmat qilib, unga taom keltirardi. Sinov uzoq davom etib, odamlar undan bezib, hech kim uni ishga olmagach, bir kuni unga yeyishga narsa izlab, hech narsa topolmadi. Sochidan bir o‘rimni kesib, non evaziga sotdi va Ayyubga olib keldi. Ayyub: “O‘riming qani?”

deb so‘radi. Xotini bo‘lgan ishni aytib berdi. Shunda u: “Menga zarar yetdi”, dedi.

Boshqalar: “Ayyub qurtlar uning qalbi va tiliga yaqinlashib, zikr va fikrdan to‘xtab qolishidan qo‘rqqanida shunday dedi”, deydilar. Habib ibn Sobit aytadi: “Ayyub Allohdan balosini ketkazishni uch voqea ayon bo‘lmaguncha so‘ramadi. Birinchisi, xabarini eshitgan ikki do‘sti uning oldiga keldi. Unda faqat ko‘zlari qolgan edi.

Ular dahshatli holni ko‘rib: «Agar sening Alloh huzurida maqoming bo‘lganida, senga bu narsa yetmasdi», dedilar. Ikkinchisi, xotini taom izlab topolmay, sochini sotib, taom olib keldi. Uchinchisi, Iblis: «Men uni davolayman, faqat: “Sen menga shifo berding”, desin», dedi”.

Yana aytilishicha, Iblis unga: “Xotining zino qildi”, deb vasvasa qilgan, shunda Ayyub uning sochini qirgan. Ana o‘shanda sabri tugab, duo qilgan va uni yuz darra urishga qasam ichgan. Boshqalar: “Dushmanlarning shodlanishidan yetgan zarar sababli shunday dedi”, deydilar. Hatto, undan: “Sinovingda senga eng og‘ir botgani nima bo‘ldi?”

deb so‘ralganida, “Dushmanlarning shodlanishi”, deb javob bergani rivoyat qilinadi. Yana: “Sonidan bir qurt tushganida, uni o‘z joyiga qo‘yib: «Yegin, Alloh seni menga ozuqa qildi», deganida, qurt uni tishladi. Bu tishlash dard qurtlarining barcha tishlashlaridan ham ko‘proq azob berdi”, deb aytiladi.

Agar: “Alloh uni sabrli deb atagan bo‘lsa, nega u dard va tushkunlikni «Menga zarar yetdi» va «Shayton menga mashaqqat va azob yetkazdi» degan so‘zlari bilan izhor qildi?” deyilsa, javob shuki: bu shikoyat emas, balki duo edi. Bunga Alloh taoloning: «Bas, uning duosini ijobat qildik», degan oyati dalildir. Tushkunlik esa bandalarga shikoyat qilishda bo‘ladi.

Alloh azza va jallaga shikoyat qilish tushkunlik ham, sabrni tark etish ham emas. Ya’qub aytganidek: «Men alamim va qayg‘umdan faqat Allohga shikoyat qilaman» (Yusuf, 86).

Sufyon ibn Uyayna aytadi: “Allohning taqdiridan rozi bo‘lgan holda odamlarga dardini izhor qilish ham tushkunlik hisoblanmaydi. Jabroil Payg‘ambar sollallohu alayhi vasallamning oldilariga kasalliklarida kirib: «O‘zingizni qanday his qilyapsiz?» deb so‘raganida, u zot: «O‘zimni g‘amgin va ezilgan his qilyapman», deganlar. Oisha u zotga: «Voy, boshim!» deganida, Rasululloh sollallohu alayhi vasallam: «Aksincha, mening boshim!» deganlar”