Ilm ziyoda bo‘lishini so‘rash

Shayx Abdurahmon as-Sa’diy tafsiri

Alloh taolo bandalariga nisbatan jazoga oid hukmini ham, Kitobida nozil qilgan diniy-amriy hukmini ham zikr qildi. Bu Uning mulkining asarlaridandir. Shuning uchun U: «Alloh oliy bo‘ldi», dedi. Ya’ni U ulug‘ va yuksakdir, har qanday nuqson va ofatdan pokdir.

«Podshoh» — podshohlik Uning sifatidir, barcha maxluqlar esa Uning mulkidir. Podshohning taqdiriy va shar’iy hukmlari ular orasida joriy bo‘ladi. «Haq» — ya’ni Uning borligi, mulki va kamoloti haqdir. Kamol sifatlari faqat Jalol egasiga haqiqatan xosdir.

Shular jumlasidan podshohlik ham bor. Boshqa maxluqlarning ayrim vaqtlarda, ayrim narsalar ustidan ega bo‘lgan mulki esa nuqsonli va botil bo‘lib, yo‘qoladi. Robb esa doimo mulk sohibi, Tirik, barcha narsani tutib turuvchi va ulug‘ bo‘lib qoladi, hech qachon yo‘qolmaydi. «Senga vahiy bitguncha Qur’onga shoshilma», ya’ni Jabroil Qur’onni senga tilovat qilayotganida uni darhol ilib olib o‘qishga shoshilma, u tilovatini tugatguncha sabr qil.

Tugatganidan so‘ng uni o‘qi. Zero, Alloh uni qalbingda jamlashni va senga o‘qitishni O‘z zimmasiga olgan. Alloh taolo aytganidek: «Uni tezroq yodlab olish uchun tilingni qimirlatma. Albatta, uni jamlash va o‘qitish Bizning zimmamizdadir.

Bas, Biz uni o‘qiganimizda, sen uning o‘qilishiga ergash. So‘ngra uni bayon qilish ham Bizning zimmamizdadir». Payg‘ambar ﷺning vahiyni tezda ilib olishga va unga shoshilishga intilishlari ilmga bo‘lgan mukammal muhabbatlari va unga qattiq rag‘batlarini ko‘rsatgani bois, Alloh taolo u zotga ilmni ziyoda qilishini so‘rashni buyurdi. Zero, ilm — yaxshilikdir, yaxshilikning ko‘pligi esa talab qilinadi va u Allohdandir.

Unga erishish yo‘li — tirishqoqlik, ilmga intilish, Allohdan so‘rash, Undan yordam tilash hamda har qanday vaqtda Unga muhtojlikni his etishdir. Ushbu ulug‘ oyatdan ilmni qabul qilish odobi ham olinadi: ilmni tinglayotgan kishi, ketma-ket bog‘langan so‘zlarini muallim tugatguncha shoshilmay, sabr bilan tinglashi lozim. U tugatganidan keyingina, savoli bo‘lsa, so‘rasin. Ilm berayotgan kishining so‘zini bo‘lib, savolga shoshilmasin, chunki bu mahrum bo‘lishga sabab bo‘ladi.

Shuningdek, javob berilayotgan kishining savolini diqqat bilan tinglashi va javob berishdan oldin savol beruvchining maqsadini anglashi lozim. Bu to‘g‘ri javobga erishish sababidir.

Imom Ibn Kasir tafsiri

«Senga vahiy bitguncha Qur’onga shoshilma» degan oyat «La uqsimu bi-yavmil-qiyama» surasidagi: «Uni tezroq yodlab olish uchun tilingni qimirlatma. Albatta, uni jamlash va o‘qitish Bizning zimmamizdadir. Bas, Biz uni o‘qiganimizda, sen uning o‘qilishiga ergash. So‘ngra uni bayon qilish ham Bizning zimmamizdadir», degan oyatga o‘xshaydi.

Ibn Abbosdan sahih rivoyatda kelishicha, Rasululloh ﷺ vahiy kelganida qiynalar edilar va tilini qimirlatardilar. Shunda Alloh ushbu oyatni nozil qildi. Ya’ni Jabroil u zotga vahiy bilan kelganida, Qur’onni yodda saqlab qolishga qattiq intilganlari sababli, Jabroil har bir oyatni aytishi bilan u zot ham birga takrorlar edilar. Alloh taolo u zotga yengilroq bo‘lishi va qiynalmasliklari uchun oson yo‘lni ko‘rsatib: «Uni tezroq yodlab olish uchun tilingni qimirlatma.

Albatta, uni jamlash va o‘qitish Bizning zimmamizdadir», dedi. Ya’ni uni qalbingda jamlaymiz, so‘ng undan biror narsani unutmasdan odamlarga o‘qiysan. «Bas, Biz uni o‘qiganimizda, sen uning o‘qilishiga ergash. So‘ngra uni bayon qilish ham Bizning zimmamizdadir».

Bu oyatda esa: «Senga vahiy bitguncha Qur’onga shoshilma», ya’ni tingla, farishta senga o‘qishni tugatganidan keyingina uni o‘qi, deyilgan. «Va: “Robbim, ilmimni ziyoda qilgin”, degin», ya’ni O‘z huzuringdan ilmimni ziyoda qilgin. Ibn Uyayna, rahimahulloh, shunday degan: «Rasululloh ﷺ vafot etgunlariga qadar ilmda ziyoda bo‘lib bordilar». Shu bois hadisda: «Alloh Rasuliga vahiy yuborishni davom ettirdi, hatto Rasululloh ﷺ vafot etgan kunida vahiy eng ko‘p kelgan payt bo‘ldi», deb kelgan.

Ibn Moja shunday dedi: Abu Bakr ibn Abu Shayba bizga rivoyat qildi, unga Abdulloh ibn Numayr, unga Muso ibn Ubayda, unga Muhammad ibn Sobit, Abu Hurayra roziyallohu anhudan rivoyat qildi. U aytdi: Rasululloh ﷺ shunday der edilar: «Allohim, menga o‘rgatgan narsangni manfaatli qilgin, menga manfaat beradigan narsani o‘rgatgin va ilmimni ziyoda qilgin. Har qanday holatda ham Allohga hamd bo‘lsin». Termiziy ham bu hadisni Abu Kurayb orqali Abdulloh ibn Numayrdan shu sanad bilan rivoyat qilgan va: «Bu yo‘l bilan g‘aribdir», degan.

Bazzor uni Amr ibn Ali Follosdan, u Abu Osimdan, u Muso ibn Ubaydadan rivoyat qilgan. Uning oxirida: «Do‘zax ahlining holatidan Allohdan panoh so‘rayman», degan qo‘shimcha bor. Qiyomat surasi: 16–19. Ilm haqida.

Al-Bag‘aviy tafsiri

«Alloh, Haq Podshoh oliy bo‘ldi» — Alloh dindan og‘ganlarning og‘ishlaridan va mushriklarning aytayotgan gaplaridan pok va oliydir. «Qur’onga shoshilma» — bu Payg‘ambar ﷺga qaratilgan. Jabroil u zotga Qur’on bilan tushganida, Jabroil tilovatini tugatmasidan oldin u bilan birga o‘qishga shoshilar edilar. Bunga Qur’on yoddan chiqib ketishi va unutilishidan qo‘rqishlari sabab bo‘lgan.

Alloh u zotni bundan qaytarib: «Qur’onga shoshilma», dedi. Ya’ni uni o‘qishga shoshilma. «Senga vahiy bitguncha» — ya’ni Jabroil yetkazishni tugatmaguncha. Bunga: «Uni tezroq yodlab olish uchun tilingni qimirlatma» degan oyat o‘xshaydi (Qiyomat surasi: 16).

Ya’qub qiroatida «naqḍī» so‘zi nun harfi fathali, dod harfi kasrali va ya harfi fathali holda, «vahiyahu» esa nasb holida o‘qilgan. Mujohid va Qatoda aytishlaricha, uning ma’nosi: «Ma’nolari senga ravshan bo‘lmaguncha uni sahobalaringga o‘qib bermagin va ularga imlo qildirib yozdirmagin». «Va: “Robbim, ilmimni ziyoda qilgin”, degin», ya’ni Qur’on va uning ma’nolari haqidagi ilmni ziyoda qilgin. Yana: «Menga o‘rgatgan narsangga qo‘shimcha ilm ato etgin», deb ham aytilgan.

Ibn Mas’ud bu oyatni o‘qiganida: «Allohim, Robbim, ilmimni, iymonimni va ishonchimni ziyoda qilgin», der edi.