داوای زیادبوونی زانست

تەفسیری شێخ عەبدولڕەحمان سەعدی

کاتێک خوای بەرز، حوکمی سزایی خۆی لەبارەی بەندەکانی و حوکمی فەرمانیی ئایینیی خۆی باس کرد، ئەو حوکمەی لە کتێبەکەیدا دایبەزاندووە، و ئەمەش لە کاریگەرییەکانی پاشایەتیی ئەوە، فەرمووی: «فَتَعَالَى اللَّهُ»؛ واتە: خوای گەورە بەرز و پیرۆزە و لە هەموو کەموکوڕی و ئازارێک پاکە. «الْمُلْكُ»؛ واتە پاشایەتی تایبەتمەندیی ئەوە، هەموو دروستکراوەکانیش موڵکی ئەون و حوکمە قەدەری و شەرعییەکانی پاشا لەسەریان جێبەجێ دەبن. «الْحَقُّ»؛ واتە بوون و پاشایەتی و تەواوی ئەو ڕاست و حەقە. سیفەتەکانی تەواوی بە ڕاستی تەنها بۆ خاوەنی شکۆمەندییە؛ پاشایەتیش لەوانەیە.

هەرچەندە خەڵکی دیکەش لە هەندێک کاتدا و بەسەر هەندێک شتدا پاشایەتییان هەبێت، بەڵام ئەو پاشایەتییە سنووردار و ناڕاستە و لەناودەچێت؛ بەڵام پەروەردگار هەمیشە پاشایەکی زیندوو و بەڕێوەبەر و شکۆمەندە و پاشایەتییەکەی هەرگیز نامرێت و لەناوناچێت. «وَلَا تَعْجَلْ بِالْقُرْآنِ مِنْ قَبْلِ أَنْ يُقْضَى إِلَيْكَ وَحْيُهُ»؛ واتە کاتێک جبرائیل قورئانت بۆ دەخوێنێتەوە، پەلە مەکە و بەخێرایی وەری مەگرە؛ بەڵکو چاوەڕێ بکە تا تەواوی بکات.

کاتێک تەواوی کرد، ئەوسا بیخوێنەوە؛ چونکە خوا بەڵێنی داوە لە سینگتدا کۆی بکاتەوە و خوێندنەوەکەی بۆت ئاسان بکات، وەک فەرمووی: «لَا تُحَرِّكْ بِهِ لِسَانَكَ لِتَعْجَلَ بِهِ إِنَّ عَلَيْنَا جَمْعَهُ وَقُرْآنَهُ فَإِذَا قَرَأْنَاهُ فَاتَّبِعْ قُرْآنَهُ ثُمَّ إِنَّ عَلَيْنَا بَيَانَهُ». لەبەر ئەوەی پەلەکردنی پێغەمبەر ﷺ بۆ وەرگرتنی وەحی و خێرا پێشکەوتنی بۆی، نیشانەی خۆشەویستیی تەواو و حەزی زۆری بۆ زانست بوو، خوای بەرز فەرمانی پێ کرد داوای زیادبوونی زانست بکات؛ چونکە زانست خێرە و زۆربوونی خێر داواکراوە، ئەویش لەلایەن خوایەوەیە.

ڕێگای گەیشتن پێی هەوڵدان، تامەزرۆیی بۆ زانست، داواکردن لە خوا، یارمەتیخواستن لێی و پێویستی پیشاندانی بەردەوام پێیەتی. لەو ئایەتە پیرۆزەوە ئەدەبی وەرگرتنی زانست فێر دەبین: ئەوەی گوێ لە زانست دەگرێت، پێویستە ئارام بگرێت و چاوەڕێ بکات تا ئەوەی دەیخوێنێتەوە یان فێر دەکات، قسەی بەیەکەوەبەستراوی خۆی تەواو بکات؛ کاتێک تەواو بوو، ئەگەر پرسیاری هەبوو، بیپرسێت. نابێت پەلە بکات لە پرسیارکردن و قسەی ئەوەی زانست دەگەیەنێت ببڕێت، چونکە ئەمە هۆکاری بێبەشبوونە. هەروەها ئەو کەسەی پرسیاری لێ دەکرێت، پێویستە پرسیاری پرسیارکەر بە وردی گوێ بگرێت و پێش وەڵامدانەوە مەبەستی بناسێت؛ چونکە ئەمە هۆکاری گەیشتن بە وەڵامی دروستە.

تەفسیری ئیمام ئیبن کەسیر

فەرموودەی خوای گەورە: «وَلَا تَعْجَلْ بِالْقُرْآنِ مِنْ قَبْلِ أَنْ يُقْضَى إِلَيْكَ وَحْيُهُ»، وەک فەرموودەی ئەوە لە سوڕەتی «لَا أُقْسِمُ بِيَوْمِ الْقِيَامَةِ» وایە: «لَا تُحَرِّكْ بِهِ لِسَانَكَ لِتَعْجَلَ بِهِ إِنَّ عَلَيْنَا جَمْعَهُ وَقُرْآنَهُ فَإِذَا قَرَأْنَاهُ فَاتَّبِعْ قُرْآنَهُ ثُمَّ إِنَّ عَلَيْنَا بَيَانَهُ». لە حەدیسی سەحیح‌دا لە عەبدوڵڵا کوڕی عەبباسەوە هاتووە کە پێغەمبەری خوا ﷺ لە وەرگرتنی وەحیدا تووشی سەختی دەبوو؛ لەوەشدا زمانی دەجووڵاند. ئەم ئایەتە دابەزی؛ واتە کاتێک جبرائیل وەحیی بۆ دەهێنا، هەر ئایەتێکی جبرائیل دەیگوت، ئەویش لەبەر حەزی زۆری بۆ لەبەرکردنی قورئان، لەگەڵیدا دەیگوت.

جا خوای بەرز ئەو ڕێگایەی فێر کرد کە بۆی ئاسانتر و سووکتر بوو، تا ماندوو نەبێت. فەرمووی: «لَا تُحَرِّكْ بِهِ لِسَانَكَ لِتَعْجَلَ بِهِ إِنَّ عَلَيْنَا جَمْعَهُ وَقُرْآنَهُ»؛ واتە کۆکردنەوەی لە سینگتدا و خوێندنەوەی بۆ خەڵک، بەبێ ئەوەی هیچ شتێکی لەبیر بکەیت، لەسەر ئێمەیە. «فَإِذَا قَرَأْنَاهُ فَاتَّبِعْ قُرْآنَهُ ثُمَّ إِنَّ عَلَيْنَا بَيَانَهُ». لەو ئایەتەشدا فەرمووی: «وَلَا تَعْجَلْ بِالْقُرْآنِ مِنْ قَبْلِ أَنْ يُقْضَى إِلَيْكَ وَحْيُهُ»؛ واتە بەڵکو گوێ بگرە؛ کاتێک فریشتەکە خوێندنەوەکەی بۆت تەواو کرد، دوای ئەوە بیخوێنەوە.

«وَقُلْ رَبِّ زِدْنِي عِلْمًا»؛ واتە: زانستێک لەلای خۆتەوە بۆم زیاد بکە. ئیمامی ئەبو عەبدولڵا سوفیان کوڕی عویەینە ـ ڕەحمەتی خوای لێ بێت ـ فەرمووی: پێغەمبەر ﷺ هەمیشە لە زیادبووندا بوو، تا خوای گەورە گیانی وەرگرت. بۆیە لە حەدیثدا هاتووە: «خوای گەورە بەردەوام وەحیی بۆ پێغەمبەرەکەی نارد، تا ئەوەی لە ڕۆژی کۆچی دوایی پێغەمبەری خوا ﷺ وەحی زۆرتر لە هەر کاتێکی تر بوو».

ئیبن ماجە گێڕایەوە: ئەبو بەکر کوڕی ئەبی شەیبە بۆمانی گێڕایەوە، عەبدوڵڵا کوڕی نومەیر لە موسا کوڕی عوبەیدە، ئەویش لە محەممەد کوڕی سابیت، ئەویش لە ئەبو هورەیرە ـ ڕەزای خوای لێ بێت ـ بۆمانی گێڕایەوە کە پێغەمبەری خوا ﷺ دەیفەرموو: «خوایە، بەو شتانەی فێرت کردم سوودم پێ بگەیەنە، ئەو شتانەشم فێر بکە کە سوودم پێ دەگەیەنن، و زانستم بۆ زیاد بکە؛ ستایش بۆ خوا لە هەموو بارودۆخێکدا». تیرمیزی‌ش لە ئەبو کریب، لە عەبدوڵڵا کوڕی نومەیرەوە هەمان ڕیوایەتی گێڕاوەتەوە و فەرموویەتی: «لەو ڕێگایەوە غەریبە».

بەززار لە عەمرو کوڕی عەلی فەلاس، لە ئەبو عاسیم، لە موسا کوڕی عوبەیدەوە گێڕایەوە و لە کۆتاییەکەیدا ئەمەی زیاد کردووە: «پەنا بە خوا دەبەم لە حاڵی دۆزەخییەکان». سوڕەتی قیامەت: ١٦–١٩؛ لە زانستەوە.

تەفسیری بەغەوی

«فَتَعَالَى اللَّهُ الْمَلِكُ الْحَقُّ»؛ خوا لەوە بەرزتر و پاکترە کە بێباوەڕان بە ناحەق پێی دەڵێن و لەوەی هاوبەش‌دانەران دەیڵێن. «وَلَا تَعْجَلْ بِالْقُرْآنِ»: مەبەست پێغەمبەری خوا ﷺ ـە. کاتێک جبرائیل قورئانی بۆ دادەبەزاند، پێغەمبەر پەلەی دەکرد و پێش ئەوەی جبرائیل ئەو خوێندنەوەیەی دەیویست تەواو بکات، لەگەڵیدا دەیخوێندەوە؛ لە ترسی ئەوەی لەبیر بچێت یان لەدەستی بدات. خوا لەوەی قەدەغە کرد و فەرمووی: «وَلَا تَعْجَلْ بِالْقُرْآنِ»؛ واتە لە خوێندنەوەی قورئاندا پەلە مەکە، «مِنْ قَبْلِ أَنْ يُقْضَى إِلَيْكَ وَحْيُهُ»؛ واتە پێش ئەوەی جبرائیل گەیاندنی وەحی تەواو بکات.

هاوشێوەی فەرموودەی خوای گەورە: «لَا تُحَرِّكْ بِهِ لِسَانَكَ لِتَعْجَلَ بِهِ» (سوڕەتی قیامەت: ١٦). یەعقوب وشەی «نَقْضِي» بە نونی کراوە و «ق» ی کزراوە، و «ی» ی کراوە خوێندوویەتی؛ «وَحْيَهُ» ـیش بە حاڵەتی نەسەبی خوێندوویەتی. موجاهید و قەتادە فەرموویان: واتە قورئان بە هاوەڵانت مەخوێنەوە و بۆیان مەیخوێنە، تا واتاکانی بۆت ڕوون نەبێتەوە. «وَقُلْ رَبِّ زِدْنِي عِلْمًا»؛ واتە لە زانستی قورئان و واتاکانی زیادم بکە.

هەروەها وتراوە: زانستێک لەسەر ئەوەی پێشتر فێرت کردووم زیاد بکە. کاتێک عەبدوڵڵا کوڕی مەسعود ئەم ئایەتەی دەخوێندەوە، دەیگوت: «خوایە، پەروەردگارم، زانست و ئیمان و دڵنیایی زیادم بکە.»