داوای دڵفراوانی و ئاسانی

تەفسیری شێخ عەبدولڕەحمان سەعدی

«و کارەکەم بۆ ئاسان بکە»؛ واتە هەر کارێک لە ڕێگای تۆدا دەست پێدەکەم و هەر ڕێگایەک مەبەستمە، بۆم ئاسان بکە؛ ئەو سەختییانەشی کە لەبەردەممدان، بۆم سووک بکە. لە ئاسانکردنی کارەوە ئەوەش هەیە کە خوا داواکار یارمەتی بدات هەموو کارەکان لە دەروازەی گونجاوەوە ئەنجام بدات، لەگەڵ هەر کەسێک بەو شێوەیە قسە بکات کە لەگەڵ ئەودا دەگونجێت، و بە نزیکترین ڕێگا بانگی بکات کە دەبێتە هۆی قبوڵکردنی قسەکەی.

تەفسیری ئایەتەکانی ٢٧ و ٢٨: «گرێیەک لە زمانم بکەرەوە، بۆ ئەوەی قسەکەم تێبگەن». وەک مفسیران گوتوویانە، لە زمانی موسادا قورساییەک هەبوو، تا ڕادەیەک کە خەڵک نزیک بوون لەوەی قسەکانی تێنەگەن؛ هەروەها خوا لەبارەی ئەوەوە دەفەرموێت کە گوتی: «هارون، برای من، زمان‌ڕەوانترە لە من» (القصص: ٣٤). بۆیە لە خوا پاڕایەوە گرێیەک لە زمانیدا بکاتەوە، تاکو ئەوانەی گوێی لێ دەگرن قسەکانی تێبگەن و مەبەستی تەواوی گفتوگۆ، وەڵامدانەوە و ڕوونکردنەوەی واتاکان بەدەست بێت.

تەفسیری ئایەتەکانی ٢٧ و ٢٨: «گرێیەک لە زمانم بکەرەوە، بۆ ئەوەی قسەکەم تێبگەن». وەک مفسیران گوتوویانە، لە زمانی موسادا قورساییەک هەبوو، تا ڕادەیەک کە خەڵک نزیک بوون لەوەی قسەکانی تێنەگەن؛ هەروەها خوا لەبارەی ئەوەوە دەفەرموێت کە گوتی: «هارون، برای من، زمان‌ڕەوانترە لە من» (القصص: ٣٤). بۆیە لە خوا پاڕایەوە گرێیەک لە زمانیدا بکاتەوە، تاکو ئەوانەی گوێی لێ دەگرن قسەکانی تێبگەن و مەبەستی تەواوی گفتوگۆ، وەڵامدانەوە و ڕوونکردنەوەی واتاکان بەدەست بێت.

تەفسیری ئایەتەکانی ٢٤ و ٢٥: کاتێک خوا بە موسای وەحی کرد، پێغەمبەری کرد و نیشانە گەورەکان و پیشان دا، ناردی بۆ لای فیرعەون، پاشای میسر، و فەرمووی: «بڕۆ بۆ لای فیرعەون، چونکە ئەو سەرکێشی کردووە» (طه: ٢٤)؛ واتە لە کوفر و تێکدانی کارەکان و بەرزبوونەوە لە زەویدا و زۆرداری بەرامبەر لاوازان، لە سنوور تێپەڕیوە؛ تا ئەوەی بانگەشەی پەروەردگاری و خوایەتیی کرد، خوا لەتیبێت. سەرکێشیی ئەو هۆی لەناوچوونی بوو؛ بەڵام لە ڕەحمەت و دانایی و دادپەروەریی خواوەیە کە هیچ کەسێک سزا نادات، مەگەر دوای ئەوەی بە ناردنی پێغەمبەران بەڵگەی بۆ تەواو بکرێت.

ئەوسا موسا (علیه‌السلام) زانی کە بەرپرسیارییەکی گەورەی لە ئەستۆیە، چونکە نێردراوە بۆ لای ئەو زۆردارە سەرکێشەی کە لە میسر لە نێو خەڵکدا هیچ ڕکابەرێکی نەبوو، لە کاتێکدا موسا بە تەنیا بوو و پێشتر کوشتنێکی لێ ڕووی دابوو.

ئەو فەرمانی پەروەردگاری جێبەجێ کرد و بە دڵفراوانی و قبووڵکردنەوە پێشوازی لێ کرد، و داوای یارمەتی و ئاسانکردنی هۆکارەکانی کرد کە لە تەواوکردنی بانگکردنەوەدان؛ جا گوتی: «پەروەردگارم، سنگم فراوان بکە»؛ واتە دڵم فراوان و کراوە بکە، تاکو بتوانم بەرگەی ئازاری قسەیی و کرداریدا بگرم، دڵم بەهۆی ئەوەوە ناخۆش نەبێت و سنگم تەنگ نەبێت؛ چونکە کاتێک سنگ تەنگ بێت، خاوەنەکەی بۆ ڕێنماییکردنی خەڵک و بانگکردنیان شایستە نابێت. خوا بە پێغەمبەرەکەی محەممەد (صلى الله عليه وسلم) فەرمووە: «بەهۆی ڕەحمەتێک لەلایەن خواوە، نەرم بوویت بەرامبەر ئەوان؛ ئەگەر توندخو و دڵڕەق بوویتایە، ئەوا لە دەورت پەرتەوازە دەبوون» (آل عمران: ١٥٩). هیوادارین خەڵک بەهۆی نەرمونیانی و فراوانیی سنگ و دڵکراوەیی بەرامبەریان، ڕاستی قبوڵ بکەن.

تەفسیری ئیمام ئیبن کەسیر

«بۆ ئەوەی قسەکەم تێبگەن»: ئەمەش بەهۆی ئەو لکەزمانییە بوو کە تووشی بووبوو، کاتێک خورما و گەرمەی پێشکەش کرا؛ گەرمەکەی هەڵگرت و خستییە سەر زمانیدا، وەک دواتر ڕوونی دەکرێتەوە. داوای نەکرد ئەو کێشەیە بە تەواوی لابچێت، بەڵکو داوای کرد ئەوەندە لابچێت کە نە‌توانایی قسەکردن نەهێڵێت و خەڵک بتوانن ئەوە تێبگەن کە مەبەستیەتی، ئەوەندەی پێویستە. ئەگەر داوای لابردنی بە تەواوی بکردایە، لادەچوو؛ بەڵام پێغەمبەران تەنها بە پێی پێویستییەکەیان داوا دەکەن، بۆیە بەشێکی ماوە. خوا لەبارەی فیرعەونەوە دەفەرموێت کە گوتی: «یان من باشترم لەو کەسەی کە سووکە و نزیکە قسەی ڕوون نەکات» (الزخرف: ٥٢)؛ واتە بە ڕەوانی قسە ناکات.

حەسەنی بەسری سەبارەت بە «گرێیەک لە زمانم بکەرەوە» گوتوویەتی: یەک گرێی بۆ کردەوە؛ ئەگەر زیاتر لەوەی داوای کردایە، پێی دەدرا.

ئیبنی عەبباس گوتوویەتی: موسا لەبارەی ئەوەی لە کەسەکانی فیرعەون لە کوشتنەکەی دەترسا، و لەبارەی گرێی زمانەکەی، سکاڵای بۆ پەروەردگاری برد؛ چونکە لە زمانیدا گرێیەک هەبوو کە ڕێگری لە زۆر قسەکردنی دەکرد. لە پەروەردگاری داوا کرد بە برای هارونی یارمەتی بدات، تاوەکو پاڵپشتیی بێت و لە زۆر شتدا کە زمانی موسا ڕەوانیی لە دەربڕینیاندا نەبوو، ئەو قسە بکات. خوا داواکەی پێ بەخشێت و گرێیەکی لە زمانیدا کردەوە.

ئیبنی ئەبی حاتم گوتوویەتی: لە عەمرۆ کوڕی عوسمانەوە باس کراوە؛ بقیە بۆمانی گێڕایەوە، لە ئەرطاتە کوڕی مەنزەرەوە، کە پێی گوت: هەندێک لە هاوەڵانی محەممەد کوڕی کەعب بۆم گێڕایەوە کە ئەو گوتی: کەسێکی خزمایەتی هاتە لای و پێی گوت: هیچ کێشەیەکت نییە، جگە لەوەی لە قسەکردندا هەڵە دەکەیت و لە خوێندنەوەشدا بە دروستی ئیعراب ناکەیت. قورەزی پێی گوت: کوڕە برا، کاتێک بۆت دەگێڕمەوە، مەبەستم تێدەگەیت؟ گوتی: بەڵێ. گوتی: موسا (علیه‌السلام) تەنها داوای لە پەروەردگاری کرد گرێیەک لە زمانیدا بکاتەوە، تاکو نەوەی ئیسرائیل قسەکانی تێبگەن؛ زیاتر لەوەی داوا نەکرد. ئەمە دەقی قسەکەیە. (الزخرف: ٥٢).

«پەروەردگارم، سنگم فراوان بکە و کارەکەم بۆ ئاسان بکە»: ئەمە داوای موسا (علیه‌السلام) بوو لە پەروەردگاری گەورە، کە سنگی بۆ فراوان بکات لەو کارەدا کە پێی سپێردرا؛ چونکە فەرمانی بە کارێکی گەورە و بەرپرسیارییەکی قورس کرابوو. نێردرابوو بۆ لای گەورەترین پاشای سەر زەوی لەو سەردەمەدا، زۆردارترین، کوفرترین، خاوەن زۆرترین سوپا، فراوانترین دەسەڵات، سەرکێشترین و زۆرترین لە سنوورتێپەڕاندن؛ کارەکەی گەیشتبووە ئەوەی بانگەشەی دەکرد کە خوا ناناسێت و نازانێت بۆ خەڵکەکەی جگە لە خۆی هیچ خوایەکی تر هەیە.

هەروەها موسا ماوەیەک وەک منداڵێک لە ماڵی ئەواندا و لە باوەشی فیرعەوندا گەورە بووبوو؛ پاشان کەسێکی لەوانی کوشت و لەوە ترسا کە بیکوژن، بۆ ماوەیەکی تەواو لێیان هەڵات. پاش ئەوە، پەروەردگاری گەورەی ناردەوە بۆ لای ئەوان، وەک ئاگادارکەرەوەیەک، تا بانگیان بکات بۆ ئەوەی تەنها خوا بپەرستن و هیچ شەریکێکی بۆ دانەنێن.

بۆیە گوتی: «پەروەردگارم، سنگم فراوان بکە و کارەکەم بۆ ئاسان بکە»؛ واتە: ئەگەر تۆ یار و یاوەرم و پاڵپشتم نەبیت، من توانای ئەم کارەم نییە.

تەفسیری بەغەوی

«گوتی»: موسا گوتی: «پەروەردگارم، سنگم فراوان بکە»؛ واتە بۆ ڕاستی فراوانی بکە. ئیبنی عەبباس گوتوویەتی: مەبەستی ئەوە بوو، تاکو لە کەسێکی تر جگە لە تۆ نەترسم. موسا لە فیرعەون زۆر دەترسا، چونکە فیرعەون سوپا و هێزی زۆری هەبوو؛ هەروەها سنگی تەنگ دەبوو بەو بەرپرسیارییەی پێی سپێردرابوو، کە بە تەنیا بەرەنگاری فیرعەون ببێتەوە. داوای لە خوا کرد دڵی بۆ ڕاستی فراوان بکات، تاکو بزانێت هیچ کەسێک ناتوانێت زیانی پێ بگەیەنێت، مەگەر بە ڕێگەپێدانی خوا؛ کاتێک ئەمەی زانی، لە فیرعەون و هێز و سوپاکەی نەترسا.

«و کارەکەم بۆ ئاسان بکە»؛ واتە ئەوەی فەرمانت پێم کردووە، لە گەیاندنی پەیامەکە بۆ فیرعەون، بۆم ئاسان بکە.

«بۆ ئەوەی قسەکەم تێبگەن»؛ واتە گرێیەکە بکەرەوە، تاکو قسەکەم تێبگەن.

«گرێیەک لە زمانم بکەرەوە»: ڕۆژێک موسا لە منداڵییدا لە باوەشی فیرعەوندا بوو؛ فیرعەون لە ڕووی تووڕەیی لێی دا و موسا ڕیشی گرت. فیرعەون بە ئاسیە ژنەکەی گوت: ئەمە دوژمنی منە. ویستی بیکوژێت، بەڵام ئاسیە گوتی: منداڵێکە، عەقڵی نییە و جیاوازی ناکات. لە ڕیوایەتێکدا هاتووە کە کاتێک دایکی موسا منداڵەکەی لە شیر بڕی، گەڕاندییەوە؛ موسا لە باوەشی فیرعەون و ژنەکەی ئاسیە گەورە بوو، ئەوان وەک کوڕی خۆیان پەروەردەیان کرد.

ڕۆژێک لەبەردەم فیرعەوندا یاریی دەکرد و دارێکی لە دەستدا بوو؛ بە دارەکە لە سەری فیرعەونی دا. فیرعەون تووڕە بوو و بە شومییەوە لێی داڕوانی، تا ڕادەی ئەوەی ویستی بیکوژێت. ئاسیە گوتی: ئەی پاشا، ئەو منداڵێکە و عەقڵی نییە؛ ئەگەر بتەوێت تاقی بکەیتەوە. دوو تەشتەکەیان هێنا؛ لە یەکێکیاندا گەرمە و لە ئەوی تردا گوڵ و گەوهەر بوو.

لەبەردەم موسایان دانان. موسا ویستی گەوهەرەکان هەڵبگرێت، بەڵام جبریل دەستی موسای گرت و بەرەو ئاگرەکەی برد. موسا گەرمەیەکی هەڵگرت و خستییە ناو دەمی، زمانەکەی سووتا و گرێیەک لەسەری دروست بوو.