Mọ̀lẹ́bí fún ìrọ̀rùn ọ̀rọ̀

Tafsīr ti Shaykh ʿAbdurraḥmān as-Saʿdī

“Mú iṣẹ́ mi rọrùn fún mi”: ìyẹn ni pé, mú gbogbo iṣẹ́ tí mo bá ṣe àti gbogbo ọ̀nà tí mo bá gbà nítorí Rẹ rọrùn fún mi; sì mú àwọn ìṣòro tó wà níwájú mi fẹẹrẹ̀. Lára bí Ọlọ́run ṣe ń mú iṣẹ́ rọrùn fún ẹni tó ń bẹ̀bẹ̀ ni pé, Ó ràn án lọ́wọ́ láti ṣe gbogbo nǹkan nípasẹ̀ àwọn ọ̀nà tó tọ́, kí ó bá olúkúlùkù sọ̀rọ̀ ní ọ̀nà tó bá a mu, kí ó sì pè é nípasẹ̀ ọ̀nà tó sún mọ́ jù lọ sí gbígba ọ̀rọ̀ rẹ̀.

Àlàyé àwọn āyah 27 àti 28: “Tu ìdè kan kúrò ní ahọ́n mi, kí wọ́n lè lóye ọ̀rọ̀ mi.” Gẹ́gẹ́ bí àwọn onítúmọ̀ Qur’ān ti sọ, ahọ́n rẹ̀ wúwo, ó sì fẹ́rẹ̀ẹ́ má ṣeé lóye ọ̀rọ̀ rẹ̀. Ọlọ́run tún sọ pé ó wí pé: “Arákùnrin mi Hārūn ló mọ̀ọ́rọ̀ dáradára ju èmi lọ” (Al-Qasas, 28:34). Nítorí náà, ó bẹ Ọlọ́run pé Kí Ó tú ìdè kan kúrò ní ahọ́n rẹ̀, kí wọ́n lè lóye ohun tí ó ń sọ, kí ète pípé ti ìbánisọ̀rọ̀, ìdáhùn àti ṣíṣe àlàyé àwọn ìtumọ̀ lè ṣẹ.

Àlàyé àwọn āyah 27 àti 28: “Tu ìdè kan kúrò ní ahọ́n mi, kí wọ́n lè lóye ọ̀rọ̀ mi.” Gẹ́gẹ́ bí àwọn onítúmọ̀ Qur’ān ti sọ, ahọ́n rẹ̀ wúwo, ó sì fẹ́rẹ̀ẹ́ má ṣeé lóye ọ̀rọ̀ rẹ̀. Ọlọ́run tún sọ pé ó wí pé: “Arákùnrin mi Hārūn ló mọ̀ọ́rọ̀ dáradára ju èmi lọ” (Al-Qasas, 28:34). Nítorí náà, ó bẹ Ọlọ́run pé Kí Ó tú ìdè kan kúrò ní ahọ́n rẹ̀, kí wọ́n lè lóye ohun tí ó ń sọ, kí ète pípé ti ìbánisọ̀rọ̀, ìdáhùn àti ṣíṣe àlàyé àwọn ìtumọ̀ lè ṣẹ.

Àlàyé àwọn āyah 24 àti 25: Nígbà tí Ọlọ́run ṣe ìṣípayá fún Mūsā, tí Ó sì sọ ọ́ di wòlíì, tí Ó sì fi àwọn àmì àgbàyanu hàn án, Ó rán an sí Fir‘awn, ọba Íjíbítì, Ó sì wí pé: “Lọ bá Fir‘awn; dájúdájú, ó ti rékọjá ààlà” (Ṭā Hā, 20:24). Ìyẹn ni pé, ó ṣọ̀tẹ̀, ó sì kọjá ààlà nínú àìgbàgbọ́, ìbàjẹ́ àti ìgbéraga lórí ilẹ̀; ó ń fi agbára rẹ̀ tẹ àwọn aláìlera mọ́lẹ̀, ó sì tilẹ̀ sọ pé òun ni olúwa àti ọlọ́run—kí Ọlọ́run ṣá a níyà. Ìrékọjá ààlà rẹ̀ yìí ló ṣokùnfà ìparun rẹ̀. Ṣùgbọ́n nínú àánú, ọgbọ́n àti ìdájọ́ òdodo Ọlọ́run, Kò fìyà jẹ ẹnikẹ́ni títí tí àwọn òjíṣẹ́ Ọlọ́run yóò fi mú ẹ̀rí dé ọ̀dọ̀ rẹ̀.

Nígbà náà ni Mūsā (عليه السلام) mọ̀ pé iṣẹ́ ńlá ni a gbé lé e lórí, nítorí a rán an sí alágbára oníjàgídíjàgan yìí, tí kò sí ẹlòmíràn láàárín àwọn ènìyàn ní Íjíbítì tó lè bá a dọ́gba; Mūsā (عليه السلام) sì dá wà, nígbà tí ohun tó ṣẹlẹ̀ nípa pípa ènìyàn kan ṣì wà lọ́kàn rẹ̀. Ó ṣègbọràn sí àṣẹ Olúwa rẹ̀, ó sì fi ìtẹ́wọ́gbà àti ọkàn fífẹ́ gba a. Ó sì bẹ Ọlọ́run fún ìrànlọ́wọ́ àti mímú àwọn ọ̀nà tó yẹ fún iṣẹ́ ìpè sí Ọlọ́run rọrùn, ó ní: “Olúwa mi, ṣí ọkàn mi sílẹ̀ fún mi.” Ìyẹn ni pé, mú un gbòòrò, kí n lè fara da ìpalára ọ̀rọ̀ àti ti ara, kí ọkàn mi má bàa dàrú sí i, kí àyà mi má sì há.

Nítorí tí àyà bá há, ẹni náà kò lè tọ́ àwọn ènìyàn sọ́nà, kò sì lè pè wọ́n. Ọlọ́run sọ fún Anábì Rẹ̀ Muḥammad (صلى الله عليه وسلم): “Nítorí àánú láti ọ̀dọ̀ Ọlọ́run ni o fi rọ̀ wọ́n; bí o bá jẹ́ aláìlọ́kàn rere, tí ọkàn rẹ sì le, dájúdájú, wọn ìbá ti tú ká kúrò ní àyíká rẹ” (Āl ‘Imrān, 3:159). Ó ṣeé ṣe kí àwọn ènìyàn gba òtítọ́ nígbà tí a bá fi inú tútù, ọkàn fífẹ́ àti àyà tí ó ṣí sílẹ̀ bá wọn lò.

Tafsīr ti Imam Ibn Kathīr

“Kí wọ́n lè lóye ọ̀rọ̀ mi”: Èyí jẹ́ nítorí ìṣòro ìsọ̀rọ̀ tó ṣẹlẹ̀ sí i nígbà tí wọ́n gbé déètì àti ẹ̀yín iná wá síwájú rẹ̀. Ó mú ẹ̀yín iná náà, ó sì fi sí ahọ́n rẹ̀, gẹ́gẹ́ bí a ó ṣe ṣàlàyé rẹ̀ lẹ́yìn náà. Kò bẹ Ọlọ́run pé kí ìṣòro náà kúrò pátápátá; ó bẹ pé kí ìdènà ọ̀rọ̀ náà kúrò débi tí àwọn ènìyàn yóò fi lóye ohun tó fẹ́ sọ, níwọ̀n bí ó ti ṣe pàtàkì. Bí ó bá béèrè pé kí gbogbo rẹ̀ kúrò, ìbá ti kúrò; ṣùgbọ́n àwọn wòlíì kì í béèrè ju ohun tí wọ́n nílò lọ.

Nítorí náà, apá kan ṣì kù. Ọlọ́run sọ nípa Fir‘awn pé ó wí pé: “Tàbí èmi kò ha sàn ju ẹni yìí lọ, ẹni tí a kẹ́gàn, tí kò sì fẹ́rẹ̀ẹ́ lè sọ̀rọ̀ kedere?” (Az-Zukhruf, 43:52), ìyẹn ni pé, kò lè sọ̀rọ̀ dáadáa.

Al-Ḥasan al-Baṣrī sọ nípa ọ̀rọ̀ náà pé: “Tu ìdè kan kúrò ní ahọ́n mi,” ó ní: “Tu ìdè kan ṣoṣo.” Bí ó bá béèrè ju èyí lọ, a bá fún un.

Ibn ‘Abbās sọ pé: Mūsā ṣàlàyé fún Olúwa rẹ̀ bí ó ti ń bẹ̀rù àwọn ará Fir‘awn nítorí ọ̀ràn ẹni tí ó pa, àti ìdè tó wà ní ahọ́n rẹ̀. Ahọ́n rẹ̀ ní ìdè tó ń dí i lọ́wọ́ láti sọ ọ̀pọ̀lọpọ̀ ọ̀rọ̀. Ó bẹ Olúwa rẹ̀ pé Kí Ó ràn án lọ́wọ́ nípasẹ̀ arákùnrin rẹ̀ Hārūn, kí ó jẹ́ olùrànlọ́wọ́ fún un, kí ó sì sọ díẹ̀ lára àwọn ohun tí ahọ́n òun kò lè sọ kedere. Ọlọ́run fún un ní ohun tí ó béèrè; Ó sì tú ìdè kan kúrò ní ahọ́n rẹ̀.

Ibn Abī Ḥātim sọ pé: A ròyìn láti ọ̀dọ̀ ‘Amr ibn ‘Uthmān pé: Baqiyyah sọ fún wa láti ọ̀dọ̀ Arṭāh ibn al-Mundhir, ẹni tí ó sọ fún mi pé: “Ọ̀kan lára àwọn akẹ́kọ̀ọ́ Muḥammad ibn Ka‘b sọ fún mi láti ọ̀dọ̀ rẹ̀ pé: Ọ̀kan lára àwọn ìbátan rẹ̀ wá bá a, ó sì sọ fún un pé: ‘Kò sí ohun tí kò dáa nípa rẹ, àfi pé o máa ń sọ̀rọ̀ pẹ̀lú àṣìṣe èdè, o kò sì ka dáadáa nípa ìlànà èdè.’ Al-Quraẓī dáhùn pé: ‘Ọmọ ẹ̀gbọ́n mi, ṣé o ò lóye mi nígbà tí mo bá ń bá ọ sọ̀rọ̀?’ Ó dáhùn pé: ‘Bẹ́ẹ̀ ni.’

Ó wí pé: ‘Mūsā (عليه السلام) béèrè lọ́wọ́ Olúwa rẹ̀ pé Kí Ó tú ìdè kan ṣoṣo kúrò ní ahọ́n rẹ̀, kí àwọn ọmọ Ísírẹ́lì lè lóye ọ̀rọ̀ rẹ̀; kò sì béèrè ju bẹ́ẹ̀ lọ.’” Èyí ni ọ̀rọ̀ rẹ̀ ní pàtó. (Az-Zukhruf, 43:52).

“Ó ní: ‘Olúwa mi, ṣí ọkàn mi sílẹ̀ fún mi, kí O sì mú iṣẹ́ mi rọrùn fún mi.’” Èyí ni ìbéèrè tí Mūsā (عليه السلام) gbé kalẹ̀ fún Olúwa rẹ̀, Ọlọ́run Olódùmarè, pé Kí Ó ṣí ọkàn rẹ̀ sílẹ̀ fún iṣẹ́ tí a rán an sí. Nítorí a pàṣẹ iṣẹ́ ńlá àti iṣẹ́ tó le gan-an fún un: a rán an sí ọba tó lágbára jù lọ lórí ilẹ̀ ní àkókò yẹn, tó sì jẹ́ alágbára jù, aláìgbàgbọ́ jù, tó ní ọmọ-ogun tó pọ̀ jù, tó sì ní ìjọba tó tóbi jù; ó tún jẹ́ aláìgbọràn jù àti ọlọ̀tẹ̀ jù. Ó débi pé ó sọ pé òun kò mọ Ọlọ́run, kò sì mọ ọlọ́run mìíràn fún àwọn ènìyàn abẹ́ rẹ̀.

Síbẹ̀, Mūsā ti gbé ní ààfin rẹ̀ nígbà tó jẹ́ ọmọ ọwọ́, ó sì dàgbà ní abẹ́ àbójútó Fir‘awn, lórí ibùsùn rẹ̀. Lẹ́yìn náà, ó pa ọ̀kan lára wọn, ó sì bẹ̀rù pé wọn yóò pa òun, nítorí náà ó sá kúrò lọ́dọ̀ wọn, ó sì lo gbogbo àkókò náà ní ìsálọ. Lẹ́yìn gbogbo èyí, Olúwa rẹ̀, Ọlọ́run Olódùmarè, rán an sí wọn gẹ́gẹ́ bí olùkìlọ̀, láti pè wọ́n sí ìjọsìn Ọlọ́run nìkan, láìsí alábàákẹ́gbẹ́.

Nítorí náà ni ó ṣe wí pé: “Olúwa mi, ṣí ọkàn mi sílẹ̀ fún mi, kí O sì mú iṣẹ́ mi rọrùn fún mi.” Ìyẹn ni pé: “Bí Ìwọ kò bá jẹ́ olùrànlọ́wọ́ mi, alátìlẹ́yìn àti olùdáàbòbò mi, èmi kò ní agbára láti ṣe é.”

Tafsīr al-Baghawī

Ọlọ́run sọ pé: “Ó ní: ‘Olúwa mi, ṣí ọkàn mi sílẹ̀ fún mi.’” Ìyẹn ni pé, mú ọkàn mi gbòòrò fún òtítọ́. Ibn ‘Abbās sọ pé: “Ó túmọ̀ sí pé, kí n má bàa bẹ̀rù ẹnikẹ́ni yàtọ̀ sí Ọ.” Mūsā bẹ̀rù Fir‘awn gidigidi nítorí agbára rẹ̀ tó lágbára àti ọ̀pọ̀lọpọ̀ ọmọ-ogun rẹ̀.

Ó tún ní àyà híhá nípa iṣẹ́ tí a fi lé e lórí láti dojú kọ Fir‘awn ní òun nìkan. Nítorí náà, ó bẹ Ọlọ́run pé Kí Ó mú ọkàn rẹ̀ gbòòrò fún òtítọ́, kí ó lè mọ̀ pé kò sí ẹnìkan tó lè ṣe é ní ìpalára àfi bí Ọlọ́run bá gbà á láàyè. Tí ó bá mọ̀ bẹ́ẹ̀, kò ní bẹ̀rù Fir‘awn, agbára rẹ̀ tàbí ọ̀pọ̀ ọmọ-ogun rẹ̀.

“‘Kí O sì mú iṣẹ́ mi rọrùn fún mi’”: Ìyẹn ni pé, mú iṣẹ́ tí O pàṣẹ fún mi láti ṣe, ìyẹn jíjíṣẹ́ rísálà náà dé ọ̀dọ̀ Fir‘awn, rọrùn fún mi.

“‘Kí wọ́n lè lóye ọ̀rọ̀ mi’”: Ó ní, tu ìdè náà kúrò kí wọ́n lè lóye ọ̀rọ̀ mi.

“‘Tu ìdè kan kúrò ní ahọ́n mi.’” Ìdí rẹ̀ ni pé, ní ọjọ́ kan nígbà tí Mūsā wà ní ààfin Fir‘awn nígbà tó jẹ́ ọmọdé, ó gbá Fir‘awn, ó sì fà irùngbọ̀n rẹ̀ mú. Fir‘awn sọ fún ìyàwó rẹ̀, Āsiyah pé: “Dájúdájú, ọmọ yìí jẹ́ ọ̀tá mi.” Ó sì fẹ́ pa á.

Āsiyah sọ pé: “Ọmọ kékeré ni; kò tíì mọ̀, kò sì tíì lè yà ohun tó tọ́ sọ́tọ̀.” Nínú ìtàn mìíràn, nígbà tí Mūsā gba ọmú tán, ìyá rẹ̀ dá a padà [sí ààfin Fir‘awn]. Mūsā dàgbà ní ààfin Fir‘awn àti ìyàwó rẹ̀ Āsiyah, àwọn méjèèjì sì tọ́jú rẹ̀, wọ́n sì kà á sí ọmọ tiwọn. Ní ọjọ́ kan, ó ń ṣeré níwájú Fir‘awn, ó sì di ọ̀pá kékeré mú.

Ó gbé ọ̀pá náà sókè, ó sì fi lu orí Fir‘awn. Fir‘awn bínú, ó sì ka ìṣe náà sí àmì burúkú; ó fẹ́rẹ̀ẹ́ pa á. Āsiyah sọ pé: “Ọba, ọmọ kékeré ni; kò mọ ohun tó ń ṣe. Bí o bá fẹ́, dán an wò.” Ó mú àwo méjì wá: iná èédú wà nínú ọ̀kan, ohun ọ̀ṣọ́ iyebíye sì wà nínú èkejì.

Ó gbé wọn síwájú Mūsā. Ó fẹ́ mú àwọn ohun ọ̀ṣọ́ iyebíye náà, ṣùgbọ́n Jibrīl mú ọwọ́ rẹ̀, ó sì gbé e lé iná náà. Mūsā mú èédú iná kan, ó sì fi sí ẹnu rẹ̀; ahọ́n rẹ̀ jóná, ìdè kan sì ṣẹ̀dá sí i lórí ahọ́n rẹ̀.