د وینا او چارو د آسانۍ دعا

د شیخ عبدالرحمن السعدي تفسیر

«او زما کار راته آسان کړه» یعنې: زما لپاره هر هغه کار آسان کړه چې ستا په لار کې یې کوم، او هره هغه لاره چې ستا د رضا لپاره یې نیسم؛ او هغه سختۍ راته سپکې کړه چې زما په وړاندې پرتې دي. د کار له آسانولو څخه دا هم دي چې دعا کوونکي ته دا توفیق ورکړل شي چې هر کار له خپلې سمې لارې ترسره کړي، له هر چا سره د هغه د حال مناسبې خبرې وکړي او داسې نږدې لارې ته یې راوبولي چې د ده د وینا د منلو سبب شي.

د ۲۷ او ۲۸ آیتونو تفسیر: «او زما د ژبې یوه غوټه پرانیځه، چې هغوی زما په خبره پوه شي.» د مفسرینو په وینا، د موسیٰ علیه السلام په ژبه کې دروندوالی و او د هغه خبرې به یې په سختۍ سره درک کولې. الله تعالی له هغه څخه نقل کړي چې ویې ویل: «او زما ورور هارون، هغه زما په پرتله د ژبې له پلوه ډېر فصیح دی.» نو موسیٰ له الله تعالی څخه وغوښتل چې د ژبې غوټه یې پرانیځي، څو خلک یې په خبرو پوه شي او د خبرو اترو، ځواب ویلو او د معناوو د روښانولو موخه په بشپړ ډول ترلاسه شي.

د ۲۷ او ۲۸ آیتونو تفسیر: «او زما د ژبې یوه غوټه پرانیځه، چې هغوی زما په خبره پوه شي.» د مفسرینو په وینا، د موسیٰ علیه السلام په ژبه کې دروندوالی و او د هغه خبرې به یې په سختۍ سره درک کولې. الله تعالی له هغه څخه نقل کړي چې ویې ویل: «او زما ورور هارون، هغه زما په پرتله د ژبې له پلوه ډېر فصیح دی.» نو موسیٰ له الله تعالی څخه وغوښتل چې د ژبې غوټه یې پرانیځي، څو خلک یې په خبرو پوه شي او د خبرو اترو، ځواب ویلو او د معناوو د روښانولو موخه په بشپړ ډول ترلاسه شي.

د ۲۴ او ۲۵ آیتونو تفسیر: کله چې الله تعالی موسیٰ ته وحې وکړه، نبوت یې ورکړ او سترې نښې یې وروښودې، نو هغه یې د مصر پاچا فرعون ته ولېږه او ویې فرمایل: «فرعون ته ورشه، ځکه هغه سرغړونه کړې ده.» یعنې په کفر، فساد، په ځمکه کې په لويۍ او د کمزورو په ځپلو کې یې له حده تېری کړی و، تر دې چې د ربوبیت او الوهيت دعوه یې کړې وه؛ الله دې هغه بدمرغه کړي. د هغه سرغړونه د هغه د هلاکت لامل وه. خو د الله تعالی د رحمت، حکمت او عدالت غوښتنه دا ده چې تر هغه هېڅوک عذاب نه کړي، څو د رسولانو په وسیله پرې حجت قائم شوی نه وي.

په دې وخت کې موسیٰ علیه السلام پوه شو چې پر ده دروند بار ایښودل شوی دی: هغه دې دې سرکښه او ضد پاچا ته ورشي چې په مصر کې د خلکو له منځه هېڅ سیال نه لري؛ حال دا چې موسیٰ علیه السلام یوازې و او له هغه څخه یو داسې کار هم شوی و چې د چا د وژلو لامل شوی و. سره له دې، هغه د خپل رب امر ومانه او په پراخه سینه او مننې سره یې قبول کړ. له خپل رب څخه یې مرسته او د هغو لارو آسانول وغوښتل چې د دعوت د بشپړولو لپاره اړینې وې، نو ویې ویل: «ای زما ربه، زما سینه راته پراخه کړه.»

یعنې زما سینه پراخه او پرانیستې کړه، څو د خبرو او کړنو اذیت وزغمم، زړه مې پرې خپه نه شي او سینه مې تنګه نه شي؛ ځکه کله چې سینه تنګه وي، انسان د خلکو د لارښوونې او بلنې وړ نه وي. الله تعالی خپل پیغمبر محمد صلی الله علیه وسلم ته وفرمایل: «نو د الله د رحمت له امله ته له هغوی سره نرم چلند کوې؛ او که ته بدخویه او سخت زړی وای، نو هغوی به ستا له شاوخوا خپاره شوي وو.» کېدای شي خلک حق د نرمۍ، پراخې سینې او د هغوی پر وړاندې د زړه د ډاډ له امله ومني.

د امام ابن کثیر تفسیر

«چې هغوی زما په خبره پوه شي.» دا د هغه ژبني لکنت له امله و چې د خرما او سکروټې د پېښې پر مهال پرې اخته شوی و؛ کله چې هغه ته خرما او سکروټه وړاندې شول، سکروټه یې واخیسته او پر ژبه یې کېښوده، لکه چې د دې پېښې بیان به وروسته راشي. موسیٰ له الله تعالی څخه دا نه وو غوښتي چې دا عیب په بشپړ ډول ترې لرې شي، بلکې دومره یې غوښتل چې د وینا ناتواني یې له منځه ولاړه شي او خلک د ده پر مراد پوه شي؛ یعنې د اړتیا تر کچې. که یې د بشپړې لرې کېدو غوښتنه کړې وای، هغه به هم لرې شوی وای، خو پېغمبران یوازې د اړتیا په اندازه غوښتنه کوي.

له همدې امله د ژبې لږه غوټه پاتې شوه. الله تعالی د فرعون د وینا په بیان کې فرمایلي دي: «ایا زه تر دې سپک او نږدې بې‌بیانه کس غوره نه یم؟» یعنې هغه څوک چې په څرګنده او فصیح ډول خبرې نه شي کولای.

حسن بصري رحمه الله د «او زما د ژبې یوه غوټه پرانیځه» په اړه وویل: «یوه غوټه یې پرانیسته؛ که یې له دې زیات غوښتلي وای، هغه به هم ورکړل شوی وای.» ابن عباس رضي الله عنهما وویل: موسیٰ خپل رب ته د فرعون د کورنۍ له لوري د وژل شوي کس په اړه د خپلې وېرې او همدارنګه د خپلې ژبې د غوټې شکایت وکړ؛ ځکه د هغه په ژبه کې داسې غوټه وه چې د ډېرو خبرو کولو مخه یې نیوله. له خپل رب څخه یې وغوښتل چې د خپل ورور هارون په وسیله یې مرسته وکړي، څو د ده ملاتړی وي او د هغو ډېرو خبرو استازیتوب وکړي چې د موسیٰ ژبه یې په څرګندولو کې پاتې راتله. نو الله تعالی یې غوښتنه ومنله او د ژبې یوه غوټه یې ورپرانیسته.

ابن ابي حاتم ویلي دي: له عمرو بن عثمان څخه روایت شوی، هغه وویل: بقیه موږ ته روایت وکړ، له ارطاة بن منذر څخه، هغه وویل: د محمد بن کعب د ملګرو له یوه کس څخه مې اورېدلي، چې هغه له محمد بن کعب څخه روایت کاوه: د هغه یو خپلوان ورته راغی او ویې ویل: «په تا کې هېڅ عیب نشته، مګر دا چې په خبرو کې دې ګرامري تېروتنې کېږي او په لوستلو کې یې سم اعراب نه مراعاتوې.» قرظي ورته وویل: «ای وراره! کله چې درسره خبرې کوم، ته زما په مطلب نه پوهېږې؟» هغه وویل: «هو.»

قرظي وویل: «موسیٰ علیه السلام له خپل رب څخه یوازې دومره وغوښتل چې د ژبې یوه غوټه یې پرانیځي، څو بني اسرائیل د ده په خبرو پوه شي؛ له دې زیات یې غوښتنه ونه کړه.» دا د روایت لفظ دی. الزخرف: ۵۲.

«او زما د ژبې یوه غوټه پرانیځه، چې هغوی زما په خبره پوه شي.» دا د هغه ژبني لکنت له امله و چې د خرما او سکروټې د پېښې پر مهال پرې اخته شوی و؛ کله چې هغه ته خرما او سکروټه وړاندې شول، سکروټه یې واخیسته او پر ژبه یې کېښوده، لکه چې د دې پېښې بیان به وروسته راشي. موسیٰ له الله تعالی څخه دا نه وو غوښتي چې دا عیب په بشپړ ډول ترې لرې شي، بلکې دومره یې غوښتل چې د وینا ناتواني یې له منځه ولاړه شي او خلک د ده پر مراد پوه شي؛ یعنې د اړتیا تر کچې. که یې د بشپړې لرې کېدو غوښتنه کړې وای، هغه به هم لرې شوی وای، خو پېغمبران یوازې د اړتیا په اندازه غوښتنه کوي.

له همدې امله د ژبې لږه غوټه پاتې شوه. الله تعالی د فرعون د وینا په بیان کې فرمایلي دي: «ایا زه تر دې سپک او نږدې بې‌بیانه کس غوره نه یم؟» یعنې هغه څوک چې په څرګنده او فصیح ډول خبرې نه شي کولای.

حسن بصري رحمه الله د «او زما د ژبې یوه غوټه پرانیځه» په اړه وویل: «یوه غوټه یې پرانیسته؛ که یې له دې زیات غوښتلي وای، هغه به هم ورکړل شوی وای.» ابن عباس رضي الله عنهما وویل: موسیٰ خپل رب ته د فرعون د کورنۍ له لوري د وژل شوي کس په اړه د خپلې وېرې او همدارنګه د خپلې ژبې د غوټې شکایت وکړ؛ ځکه د هغه په ژبه کې داسې غوټه وه چې د ډېرو خبرو کولو مخه یې نیوله. له خپل رب څخه یې وغوښتل چې د خپل ورور هارون په وسیله یې مرسته وکړي، څو د ده ملاتړی وي او د هغو ډېرو خبرو استازیتوب وکړي چې د موسیٰ ژبه یې په څرګندولو کې پاتې راتله. نو الله تعالی یې غوښتنه ومنله او د ژبې یوه غوټه یې ورپرانیسته.

ابن ابي حاتم ویلي دي: له عمرو بن عثمان څخه روایت شوی، هغه وویل: بقیه موږ ته روایت وکړ، له ارطاة بن منذر څخه، هغه وویل: د محمد بن کعب د ملګرو له یوه کس څخه مې اورېدلي، چې هغه له محمد بن کعب څخه روایت کاوه: د هغه یو خپلوان ورته راغی او ویې ویل: «په تا کې هېڅ عیب نشته، مګر دا چې په خبرو کې دې ګرامري تېروتنې کېږي او په لوستلو کې یې سم اعراب نه مراعاتوې.» قرظي ورته وویل: «ای وراره! کله چې درسره خبرې کوم، ته زما په مطلب نه پوهېږې؟» هغه وویل: «هو.»

قرظي وویل: «موسیٰ علیه السلام له خپل رب څخه یوازې دومره وغوښتل چې د ژبې یوه غوټه یې پرانیځي، څو بني اسرائیل د ده په خبرو پوه شي؛ له دې زیات یې غوښتنه ونه کړه.» دا د روایت لفظ دی. الزخرف: ۵۲.

«ای زما ربه، زما سینه راته پراخه کړه او زما کار راته آسان کړه.» دا د موسیٰ علیه السلام له خوا خپل عزتمند رب ته دعا ده، چې د هغه کار په اړه یې سینه پراخه کړي چې ورته لېږل شوی و؛ ځکه هغه ته یو ډېر ستر امر او دروند مسؤولیت سپارل شوی و. هغه مهال د ځمکې تر ټولو ستر، ځواکمن، ډېر کافر، ډېر لښکر لرونکی، پراخ واکمن، تر ټولو سرکښ او له حده ډېر باغي پاچا ته لېږل شوی و. د هغه سرغړونه دې کچې ته رسېدلې وه چې ادعا یې کوله الله نه پېژني او د خپلو رعیتونو لپاره له خپل ځان پرته بل معبود نه پېژني.

سره له دې، موسیٰ د ماشومتوب په توګه د هغه په کور کې، د فرعون تر پالنې او په خپله بستره کې اوسېدلی و؛ بیا یې د هغوی له کسانو یو تن وژلی و، له همدې امله وېرېدلی و چې هغوی به یې ووژني، نو د اوږدې مودې لپاره ترې وتښتېد. له دې هر څه وروسته، خپل عزتمند رب هغه همدوی ته د خبرداروونکي په توګه ولېږه، څو هغوی یوازې د الله عبادت ته راوبولي، چې هېڅ شریک نه لري.

له همدې امله موسیٰ وویل: «ای زما ربه، زما سینه راته پراخه کړه او زما کار راته آسان کړه.» یعنې که ته زما مرسته کوونکی، ملاتړی، ځواک او ملاتړ نه وې، نو زه د دې کار توان نه لرم.

د البغوي تفسیر

«موسیٰ وویل: ای زما ربه، زما سینه راته پراخه کړه.» یعنې زما سینه د حق لپاره پراخه کړه. ابن عباس رضي الله عنهما وویل: موخه یې دا ده چې له تا پرته له بل هېچا ونه وېرېږم. دا ځکه چې موسیٰ د فرعون له ډېر ځواک او ګڼو لښکرو څخه سخت وېرېده، او دا چې یوازې د فرعون پر وړاندې د مقابلې مسؤولیت ورسپارل شوی و، سینه یې تنګېده.

نو له الله تعالی څخه یې وغوښتل چې زړه یې د حق لپاره پراخ کړي، څو پوه شي چې د الله په اجازې پرته هېڅوک زیان نه شي وررسولای. کله چې دا حقیقت ورته څرګند شي، نو د فرعون، د هغه د ځواک او ګڼو لښکرو وېره به ونه لري.

«او زما کار راته آسان کړه» یعنې هغه څه راته آسان کړه چې د فرعون پر وړاندې د رسالت د رسولو لپاره دې راته امر کړي دي.

«چې هغوی زما په خبره پوه شي» یعنې زما د ژبې غوټه پرانیځه، څو هغوی زما په خبرو پوه شي.

«او زما د ژبې یوه غوټه پرانیځه.» دا ځکه وو چې موسیٰ په ماشومتوب کې یوه ورځ د فرعون په غېږ کې و. هغه فرعون په څپېړه وواهه او ږیره یې ورکش کړه. فرعون خپلې مېرمنې آسیې ته وویل: «دا زما دښمن دی.» او غوښتل یې چې ویې وژني. آسیې ورته وویل: «هغه ماشوم دی، عقل او پوهه نه لري.»

په یوه روایت کې راغلي، کله چې د موسیٰ مور هغه له تي بېل کړ، بېرته یې فرعون ته وسپاره؛ نو موسیٰ د فرعون او د هغه د مېرمنې آسیې په غېږ کې لوی شو، هغوی پالنه یې کوله او زوی یې ګرځولی و. یوه ورځ هغه د فرعون مخې ته لوبې کولې او په لاس کې یې یوه امسا وه. امسا یې پورته کړه او د فرعون پر سر یې وواهه. فرعون غوسه شو او دا ګوزار یې بد فال وګاڼه، ان تر دې چې د وژلو هوډ یې وکړ.

آسیې ورته وویل: «ای پاچا، هغه کوچنی دی او عقل نه لري؛ که غواړې، ازموینه یې وکړه.» هغې دوه لوښي راوړل: په یوه کې سکروټې وې او په بل کې ګاڼه. دواړه یې د موسیٰ مخې ته کېښودل. هغه غوښتل ګاڼه واخلي، خو جبرائیل د موسیٰ لاس ونیو او پر اور یې کېښود؛ موسیٰ سکروټه واخیسته، خولې ته یې یوړه، ژبه یې وسوځېده او ژبه یې غوټه شوه.