د هجرت پر مهال دعا

د شیخ عبدالرحمن السعدي تفسیر

(وَقُلْ رَبِّ أَدْخِلْنِي مُدْخَلَ صِدْقٍ وَأَخْرِجْنِي مُخْرَجَ صِدْقٍ) یعنې: زما ټول ننوتل او وتل ستا په اطاعت او ستا د خوښۍ په لار کې وګرځوه؛ ځکه په دې کې اخلاص او د حکم موافقت شامل دي. (وَاجْعَلْ لِي مِنْ لَدُنْكَ سُلْطَانًا نَصِيرًا) یعنې: ماته له خپل لوري څرګند حجت او پر ټولو هغو چارو چې کوم یې او یا یې پرېږدم، پرېکنده دلیل راکړه. دا تر ټولو لوړه مرتبه ده چې الله یې خپل بنده ته ور په برخه کوي: دا چې د هغه ټول حالتونه خیر وي او خپل رب ته یې ور نږدې کړي، او د هغه د هر حالت لپاره څرګند دلیل ولري. په دې کې ګټور علم او صالح عمل، یعنې د مسئلو او دلیلونو پېژندل، شامل دي.

د امام ابن کثیر تفسیر

امام احمد ویلي دي: جریر موږ ته له قابوس بن ابي ظبیان، هغه له خپل پلار او هغه له ابن عباس څخه روایت کړی چې ویې ویل: نبي ﷺ په مکه کې و، بیا ورته د هجرت امر وشو، نو الله دا آیت نازل کړ: (وَقُلْ رَبِّ أَدْخِلْنِي مُدْخَلَ صِدْقٍ وَأَخْرِجْنِي مُخْرَجَ صِدْقٍ وَاجْعَلْ لِي مِنْ لَدُنْكَ سُلْطَانًا نَصِيرًا).

حسن بصري د دې آیت په تفسیر کې ویلي دي: کله چې د مکې کافرانو د رسول الله ﷺ په اړه سره سلا مشوره وکړه، چې یا یې ووژني، یا یې وشړي، یا یې بندي کړي؛ او الله د مکې له خلکو سره جګړه غوښتله، نو خپل پیغمبر ته یې امر وکړ چې مدینې ته ووځي. همدا هغه خبره ده چې لوی او برلاسی الله فرمایلي: (وَقُلْ رَبِّ أَدْخِلْنِي مُدْخَلَ صِدْقٍ وَأَخْرِجْنِي مُخْرَجَ صِدْقٍ).

قتاده ویلي دي: (وَقُلْ رَبِّ أَدْخِلْنِي مُدْخَلَ صِدْقٍ) یعنې مدینې ته مې ننباسه، او (وَأَخْرِجْنِي مُخْرَجَ صِدْقٍ) یعنې له مکې مې وباسه. عبدالرحمن بن زید بن اسلم هم همداسې ویلي دي. دا د اقوالو تر ټولو مشهور قول دی.

عوفي له ابن عباس څخه روایت کړی چې (أَدْخِلْنِي مُدْخَلَ صِدْقٍ) یعنې مرګ، او (أَخْرِجْنِي مُخْرَجَ صِدْقٍ) یعنې له مرګ وروسته ژوند. نور قولونه هم ویل شوي دي. لومړی قول تر ټولو سم دی، او ابن جریر همدا غوره کړی دی.

د الله تعالی د دې وینا په اړه چې (وَاجْعَلْ لِي مِنْ لَدُنْكَ سُلْطَانًا نَصِيرًا): حسن بصري یې په تفسیر کې ویلي دي چې رب یې ورسره ژمنه وکړه چې د فارس پاچاهي او عزت به ترې واخلي او هغه به ده ته ورکړي، او د روم پاچاهي او عزت به هم ترې واخلي او ده ته به یې ورکړي.

قتاده په دې اړه ویلي دي: د الله پیغمبر ﷺ پوهېده چې له مرستندوی ځواک پرته د دې چارې د ترسره کولو توان نه لري؛ نو یې د الله د کتاب، د الله د حدودو او فرضونو، او د الله د دین د ټینګولو لپاره د مرستندوی ځواک غوښتنه وکړه. واک او ځواک د الله له لوري یو رحمت دی چې د خپلو بندګانو ترمنځ یې ایښی دی؛ که هغه نه وای، ځینو به پر ځینو نورو تېری کاوه او زورورو به کمزوري خوړل.

مجاهد ویلي دي: (سُلْطَانًا نَصِيرًا) یعنې څرګند حجت. ابن جریر د حسن او قتاده قول غوره کړی، او همدا ډېر راجح دی؛ ځکه له حق سره د هغه چا د ماتولو ځواک هم اړین دی چې له حق سره دښمني کوي او مخالفت ورسره کوي. له همدې امله الله تعالی فرمایلي دي: (لَقَدْ أَرْسَلْنَا رُسُلَنَا بِالْبَيِّنَاتِ وَأَنْزَلْنَا مَعَهُمُ الْكِتَابَ وَالْمِيزَانَ لِيَقُومَ النَّاسُ بِالْقِسْطِ وَأَنْزَلْنَا الْحَدِيدَ فِيهِ بَأْسٌ شَدِيدٌ وَمَنَافِعُ لِلنَّاسِ وَلِيَعْلَمَ اللَّهُ مَنْ يَنْصُرُهُ وَرُسُلَهُ بِالْغَيْبِ).

په حدیث کې راغلي دي: «الله په واک او ځواک سره هغه څه منع کوي چې قرآن یې نه شي منع کولای». یعنې الله د واک له لارې له فحشا او ګناهونو څخه د خلکو مخه نیسي؛ داسې چې ډېر خلک د قرآن، د هغه د سختو ګواښونو او شدیدو وعیدونو له لارې نه ترې منع کېږي. او همدا په واقعیت کې لیدل کېږي. پاک دی الله؛ الحديد: ۲۵.

د البغوي تفسیر

د الله تعالی د دې وینا په اړه: (وَقُلْ رَبِّ أَدْخِلْنِي مُدْخَلَ صِدْقٍ وَأَخْرِجْنِي مُخْرَجَ صِدْقٍ): له «ننوتلو» او «وتلو» څخه مراد، ننباسل او ایستل دي. د تفسیر پوهانو په دې اړه بېلابېل نظرونه لري. ابن عباس، حسن او قتاده ویلي دي: «أَدْخِلْنِي مُدْخَلَ صِدْقٍ» یعنې مدینې ته مې ننباسه، او «أَخْرِجْنِي مُخْرَجَ صِدْقٍ» یعنې له مکې مې وباسه. دا هغه مهال نازل شو چې نبي ﷺ ته د هجرت امر وشو.

ضحاک ویلي دي: «أَخْرِجْنِي مُخْرَجَ صِدْقٍ» یعنې له مکې څخه مې د مشرکانو په وړاندې په امن کې وباسه، او «أَدْخِلْنِي مُدْخَلَ صِدْقٍ» یعنې د فتحې په وسیله مې مکې ته بریالی ننباسه.

مجاهد ویلي دي: د نبوت په هغه چارو کې چې زه دې ورته لېږلی یم، په رښتینولۍ سره مې ننباسه؛ او له دې نړۍ مې په داسې حال کې وباسه چې د هغې د حقونو په ادا کولو کې مې خپله دنده ترسره کړې وي.

له حسن څخه روایت دی چې هغه وویل: «أَدْخِلْنِي مُدْخَلَ صِدْقٍ» یعنې جنت ته مې ننباسه، او «أَخْرِجْنِي مُخْرَجَ صِدْقٍ» یعنې له مکې مې وباسه. دا هم ویل شوي چې مانا یې دا ده: په خپل اطاعت کې مې ننباسه او له منع شویو چارو مې وباسه. او ویل شوي چې مانا یې دا ده: هر ځای ته چې مې ننباسې، په رښتینولۍ مې ننباسه، او هر ځایه چې مې باسې، په رښتینولۍ مې وباسه؛ یعنې داسې مې مه ګرځوه چې په یوه مخ ننوځم او په بل مخ ووځم، ځکه دوه مخې کس د الله په نزد نه په امن کې وي او نه عزتمند.

ننوتل او وتل یې په «رښتینولۍ» وستایل، ځکه د ننوتلو او وتلو پایله بریا، عزت او د دین واکمني ده؛ لکه څنګه چې د «قدم» صفت یې هم په رښتینولۍ کړی او فرمایلي یې دي: (أَنَّ لَهُمْ قَدَمَ صِدْقٍ عِنْدَ رَبِّهِمْ) (يونس: ۲).

(وَاجْعَلْ لِي مِنْ لَدُنْكَ سُلْطَانًا نَصِيرًا) مجاهد ویلي دي: یعنې څرګند حجت. حسن ویلي دي: داسې پیاوړی واک راکړه چې د هغو کسانو پر وړاندې مې پرې مرسته وکړې چې له ما سره مخالفت کوي، او څرګند عزت راکړه چې ستا دین پرې ټینګ کړم. الله ورسره ژمنه وکړه چې د فارس، روم او نورو پاچاهي به ترې واخلي او ده ته به یې ورکړي.

قتاده ویلي دي: د الله پیغمبر ﷺ پوهېده چې د دې چارې توان له واک او ځواک پرته نه لري؛ نو یې د مرستندوی واک غوښتنه وکړه: یعنې د الله کتاب، د هغه حدود او د دین ټینګول.