Хаҡлыҡ менән инеү һәм сығыу

Шәйех Әбдуррахман әс-Сәғди тәфсире

Шәйех әс-Сәғди аңлата: «Хаҡлыҡ менән инеү һәм хаҡлыҡ менән сығыу шуны аңлата: мосолмандың һәр башланғысы һәм һәр эшенең тамамланыуы Аллаһ ризалығы өсөн ихлас, дөрөҫ һәм Вәхигә нигеҙләнгән булырға тейеш».

Имам Ибн Кәсир тәфсире

Ибн Кәсир былай тип күрһәтә: «Аллаһ Рәсүлгә Динде яҡлаясаҡ һәм ғәҙеллекте урынлаштырасаҡ рухи һәм дәүләт власы (султан насыр) һорарға бойорған».

Әл-Багави тәфсире

Аллаһ Тәғәләнең һүҙҙәре: «…Һәм әйт: «Раббым! Мине хаҡлыҡ юлы менән индер һәм хаҡлыҡ юлы менән сығар…»

«Хаҡлыҡ юлы менән индер» тигән һүҙҙәрҙә «индереү», ә «хаҡлыҡ юлы менән сығар» тигән һүҙҙәрҙә «сығарыу» күҙ уңында тотола.

Ғалимдар был һүҙҙәрҙең мәғәнәһе хаҡында төрлө фекерҙә булған.

Ибн Ғәббәс, әл-Хәсән һәм Ҡатәдә әйткән: «Мине хаҡлыҡ юлы менән индер» — йәғни, мине Мәҙинәгә индер; «һәм мине хаҡлыҡ юлы менән сығар» — йәғни, мине Мәккәнән сығар. Был аят Пәйғәмбәргә (Аллаһтың уға сәләме һәм рәхмәте булһын) күсенергә бойоролған саҡта индерелгән.

Әд-Даххак әйткән: «Мине хаҡлыҡ юлы менән сығар» — йәғни, мине Мәккәнән сығар, мәжүсиҙәрҙән һаҡла; «һәм мине хаҡлыҡ юлы менән индер» — йәғни, уларҙы еңергә насип итеп, мине Мәккәгә индер.

Мүжәһид әйткән: «Мине хаҡлыҡ юлы менән индер» — йәғни, пәйғәмбәр итеп ебәргән эшеңә индер; «һәм мине хаҡлыҡ юлы менән сығар» — йәғни, был донъя тормошонан уға йөкмәтелгән бурысты үтәгән хәлдә сығар.

Әл-Хәсән әйткән: «Мине хаҡлыҡ юлы менән индер» — йәғни, Йәннәткә индер, ә «мине хаҡлыҡ юлы менән сығар» — Мәккәнән сығар.

Бер фекер буйынса, «Мине хаҡлыҡ юлы менән индер» — йәғни, Үҙеңә буйһоноуға индер; ә «мине хаҡлыҡ юлы менән сығар» — тыйылған эштәрҙән сығар.

Тағы бер фекер буйынса, «Мине хаҡлыҡ юлы менән индер» — йәғни, мине индергәндә хаҡлыҡ менән индер; «һәм мине хаҡлыҡ менән сығар» — йәғни, мине бер ҡиәфәттә индереп, икенсе ҡиәфәттә сығарма. Сөнки ике йөҙлө кешеләр Аллаһ ҡаршыһында имен дә, хөрмәтле лә булмаҫ. Аллаһ Тәғәлә индереү менән сығарыуҙы хаҡлыҡ менән бергә тасуирлаған, сөнки еңеү, бөйөклөк һәм ислам дәүләте хаҡында һүҙ барғанда, инеү һәм сығыу хаҡлыҡ менән аңлатыла. Ул «ҡадам» (аяҡ) һүҙен дә хаҡлыҡ менән бәйләп тасуирлаған: «…уларға Раббылары хозурында хаҡлыҡ өсөн әжер бар» («Йунус» сүрәһе, 2-се аят). «…Һәм Үҙеңдән миңә ярҙам итеүсе көс бир…»

Мүжәһид әйткән: «Асыҡ дәлил». Әл-Хәсән әйткән: «Минең менән дошманлашҡандарға ҡаршы ярҙам итәсәк көслө влас һәм Һинең динеңде тормошҡа ашырырға мөмкинлек бирәсәк бөйөклөк». Аллаһ уға фарсыларҙың, румдарҙың һәм башҡаларҙың власын тартып аласағын, һуңынан был власты уға бирәсәген вәғәҙә иткән.

Ҡатәдә әйткән: Пәйғәмбәр (Аллаһтың уға сәләме һәм рәхмәте булһын) Аллаһ уға көс һәм ярҙам бирмәһә, был әмерҙе үтәй алмаясағын белгән. Ул еңеү килтерә торған көс — Аллаһтың Китабын, Уның хөкөмдәрен һәм динен тормошҡа ашырыу мөмкинлеген һораған.