Істерде шындық пен жеңіс сұрау

Шейх Абдуррахман әс-Сағдидің тәпсірі

«Раббың: “Раббым! Мені шындықпен кіргізіп, шындықпен шығар және маған Өзіңнің қасыңнан жәрдем беретін билік нәсіп ет”, — деп айт», — деді.

Яғни, кіретін және шығатын барлық істерімді Өзіңе бойсұнуда әрі разылығыңа сай ет. Өйткені бұл ықыласты болуды және бұйрыққа сәйкес келуді қамтиды.

«Маған Өзіңнің қасыңнан жәрдем беретін билік нәсіп ет» дегені — барлық атқаратын және тәрк ететін істерімде айқын дәлел мен кесімді уәж нәсіп ет деген сөз. Бұл — Алланың құлына беретін ең жоғары дәрежесі: оның барлық жағдайы игілік әрі Раббысына жақындататын болуы, сондай-ақ әрбір күйінде айқын дәлелге ие болуы. Бұған пайдалы білім мен ізгі амал, яғни мәселелер мен дәлелдерді білу кіреді.

Имам Ибн Кәсирдің тәпсірі

Имам Ахмад былай деді: Бізге Жәрир Қабус ибн Әбу Забияннан, ол әкесінен, ол Ибн Аббастан жеткізді: «Пайғамбар Меккеде болған кезде оған Хижра жасау бұйырылды. Сонда Алла: “Раббым! Мені шындықпен кіргізіп, шындықпен шығар және маған Өзіңнің қасыңнан жәрдем беретін билік нәсіп ет”, — деген аятты түсірді».

Хасан әл-Басри осы аятты былай түсіндірген: Меккенің мүшріктері Алланың Елшісін өлтіру, қуып жіберу немесе байлап қою туралы кеңескен кезде, Алла Мекке халқымен соғысуды қалап, Пайғамбарға Мәдинаға шығуды бұйырды. Алла Тағаланың: «Раббым! Мені шындықпен кіргізіп, шындықпен шығар», — дегені осы еді.

Қатада: «“Раббым! Мені шындықпен кіргіз” дегені — Мәдинаға, ал “шындықпен шығар” дегені — Меккеден шығару», — деді. Абдуррахман ибн Зәйд ибн Әсләм де осылай айтқан. Бұл — пікірлердің ішіндегі ең кең тарағаны.

Әуфи Ибн Аббастан жеткізген риуаятта: «“Мені шындықпен кіргіз” дегені — өлімге кіргіз, ал “шындықпен шығар” дегені — өлгеннен кейінгі өмірге шығар», — делінген. Бұдан басқа да пікірлер айтылған. Бірінші пікір дұрысырақ, Ибн Жәрир де осыны таңдаған.

«Маған Өзіңнің қасыңнан жәрдем беретін билік нәсіп ет» деген сөзге қатысты Хасан әл-Басри былай деген: «Раббысы оған Парсы патшалығын және парсылардың айбынын тартып алып, соны оған беретінін, сондай-ақ Рим патшалығын және римдіктердің айбынын да оған беретінін уәде етті».

Қатада: «Алланың пайғамбары бұл істі биліксіз атқаруға шамасы жетпейтінін білді. Сондықтан Алланың Кітабына, шариғаттағы шектеріне, парыздарына және дінін орнықтыруға жәрдем беретін билік сұрады. Билік — Алланың құлдарының арасына орнатқан рақымы. Егер ол болмаса, біреулер бір-біріне шабуыл жасап, күштінің әлсізді жеп қоюы мүмкін еді», — деген.

Мужаһид: «Жәрдем беретін билік — айқын дәлел», — деді. Ибн Жәрир Хасан мен Қатаданың пікірін таңдаған және бұл — басым пікір. Өйткені ақиқатпен бірге оған қарсы шығып, жауласқандарды жеңетін күш те қажет. Сондықтан Алла Тағала: «Расында, Біз елшілерімізді айқын дәлелдермен жібердік әрі олармен бірге Кітап пен таразыны түсірдік, адамдар әділдікті орнатсын деп.

Сондай-ақ темірді түсірдік: онда зор күш әрі адамдар үшін пайдалар бар. Мұның бәрі Алланың Өзінің дініне және елшілеріне көмескі түрде жәрдем беретіндерді білуі үшін», — деді (әл-Хадид, 25).

Хадисте: «Расында, Алла билік арқылы Құранмен тоқтатпайтын нәрселерді тоқтатады», — делінген. Яғни, билік арқылы кейбір адамдар Құрандағы қатаң ескерту мен ауыр қатерге қарамастан тыйылмайтын арсыздық пен күнәлардан тыйылады. Шындық та осылай. Ол — Пәк Алла.

Әл-Бағауидің тәпсірі

Алла Тағаланың: «Раббым! Мені шындықпен кіргізіп, шындықпен шығар», — деген сөзі. Мұндағы «кіргізу» мен «шығару» — кіргізу және шығару әрекеттерін білдіреді. Тәпсір ғалымдары оның мәні туралы әртүрлі пікір айтқан.

Ибн Аббас, Хасан және Қатада: «“Мені шындықпен кіргіз” дегені — Мәдинаға, ал “шындықпен шығар” дегені — Меккеден шығару. Бұл аят Пайғамбарға Хижра жасау бұйырылған кезде түсті», — деген.

Даххак: «“Шындықпен шығар” дегені — Меккеден мүшріктерден аман күйде шығару, ал “шындықпен кіргіз” дегені — Меккеге оны жеңіп, үстемдік еткен күйде кіргізу», — деген.

Мужаһид: «Мені пайғамбарлықпен жіберілген ісіңе — шынайы түрде кіргіз, ал дүниеден міндетіме жүктелген ақысын толық өтеген күйде шығар», — деді. Хасаннан: «“Мені шындықпен кіргіз” дегені — Жәннатқа кіргіз, ал “шындықпен шығар” дегені — Меккеден шығар», — деп жеткізілген.

Тағы бір пікір бойынша, мұның мағынасы: «Мені Өзіңе бойсұнуға кіргізіп, тыйым салынған істерден шығар». Сондай-ақ: «Қай жерге кіргізсең де, шындықпен кіргіз, қай жерден шығарсаң да, шындықпен шығар», — деген мағынада айтылған. Яғни, мені бір келбетпен кіріп, басқа келбетпен шығатын екіжүзділерден етпе. Өйткені екіжүзді адам Алланың алдында қауіпсіз де, қадірлі де бола алмайды.

Кіру мен шығуды шындықпен сипаттауының себебі — олардың нәтижесі жеңіс, абырой және діннің үстемдігіне ұласатындығында. Алла «Олардың Раббыларының қасында шынайы дәрежесі бар» деп, «дәрежені» де шындықпен сипаттаған (Юнус, 2).

«Маған Өзіңнің қасыңнан жәрдем беретін билік нәсіп ет» дегенге қатысты Мужаһид: «Айқын дәлел», — деді. Хасан: «Маған қарсы шыққандарға қарсы жәрдемдесетін қуатты патшалық әрі дініңді орнататын айқын абырой», — деді. Алла оған парсылардың, римдіктердің және өзге де елдердің патшалығын тартып алып, өзіне беретінін уәде етті.

Қатада: «Алланың пайғамбары бұл істі биліксіз атқаруға шамасы жетпейтінін білді. Сондықтан Алланың Кітабына, шариғаттағы шектеріне және Оның дінін орнатуға жәрдем беретін билік сұрады», — деген. Ол — жәрдем беруші.