داوای چوون و دەرچوونی ڕاست

تەفسیری شێخ عەبدولڕەحمان سەعدی

«و بڵێ: پەروەردگارم، بە چوونێکی ڕاست بمبە ناوەوە و بە دەرچوونێکی ڕاست بمبە دەرەوە»؛ واتە: هەموو چوونەژوورەوەکان و دەرچوونەکانم لە ڕێی گوێڕایەڵی تۆ و بەدواداچوونی ڕەزامەندی تۆدا بێت؛ چونکە ئەمانە لەخۆگرتنی دڵسۆزی و هاوتایی لەگەڵ فەرمانەکەتدان. «و لەلای خۆتەوە دەسەڵاتێکی یارمەتیدەر بۆم دابنێ»؛ واتە: بەڵگەیەکی ئاشکرا و بڕیارێکی قاطع لەسەر هەموو ئەوەی دەیکەم و وازی لێ دەهێنم. ئەمە بەرزترین دۆخە کە خودا بۆ بەندەکەی دابین دەکات: هەموو دۆخەکانی خێر و نزیککەرەوەی ئەو بن بۆ پەروەردگاری؛ و لە هەر دۆخێکیدا بەڵگەیەکی ئاشکرای هەبێت. ئەمەش زانستی سوودبەخش و کاری چاک، واتە زانینی پرسیارەکان و بەڵگەکانیان، لەخۆ دەگرێت.

تەفسیری ئیمام ئیبن کەسیر

ئیما‌م ئەحمەد گوتی: جەریر بۆمانی گێڕایەوە، لە قابیوس کوڕی ئەبی زەبیان، لە باوکی، لە عەبدوڵڵا کوڕی عەبباسەوە کە گوتی: پێغەمبەر ﷺ لە مەککە بوو، پاشان فەرمانی کۆچی پێدرا؛ ئەوسا خودا ئەم ئایەتەی دابەزاند: «و بڵێ: پەروەردگارم، بە چوونێکی ڕاست بمبە ناوەوە و بە دەرچوونێکی ڕاست بمبە دەرەوە و لەلای خۆتەوە دەسەڵاتێکی یارمەتیدەر بۆم دابنێ».

حەسەنی بەسری لە تەفسیری ئەم ئایەتەدا گوتی: کاتێک بێباوەڕانی خەڵکی مەککە کۆبوونەوە و بڕیاریان دا پێغەمبەر ﷺ بکوژن، یان دەرکەنی، یان بیبەستنەوە، و خوداش ویستی لەگەڵ خەڵکی مەککە بجەنگێت، فەرمانی پێدا بەرەو مەدینە بچێت؛ ئەوە هەمان ئەوەیە کە خودای گەورە فەرموویەتی: «و بڵێ: پەروەردگارم، بە چوونێکی ڕاست بمبە ناوەوە و بە دەرچوونێکی ڕاست بمبە دەرەوە». قەتادە گوتی: «بە چوونێکی ڕاست بمبە ناوەوە» واتە مەدینە؛ «بە دەرچوونێکی ڕاست بمبە دەرەوە» واتە مەککە. عەبدولڕەحمان کوڕی زەیدی کوڕی ئەسلەمیش هەمان بۆچوونی هەیە. ئەمەش بەناوبانگترین بۆچوونەکانە.

عەوفی لە عەبدوڵڵا کوڕی عەبباسەوە گێڕاویەتیەوە کە: «بە چوونێکی ڕاست بمبە ناوەوە» واتە مردن؛ «بە دەرچوونێکی ڕاست بمبە دەرەوە» واتە ژیانەوە دوای مردن. بۆچوونی تریش هەیە. بۆچوونی یەکەم ڕاستترە و هەڵبژاردەی ئیبن جەریرە.

لەبارەی فەرموودەی خوداوە: «و لەلای خۆتەوە دەسەڵاتێکی یارمەتیدەر بۆم دابنێ»، حەسەنی بەسری لە تەفسیریدا گوتی: پەروەردگاری بەڵێنی پێدا کە پاشایەتی و شکۆی فارس لێیان دەسەنێتەوە و بۆی دەکات؛ هەروەها پاشایەتی و شکۆی ڕۆمیش. قەتادە دەربارەی ئەم ئایەتە گوتی: پێغەمبەری خودا ﷺ زانی کە بەبێ دەسەڵات توانای ئەم کارەی نییە؛ بۆیە دەسەڵاتێکی یارمەتیدەری داوا کرد بۆ کتێبی خودا، سنوورەکانی خودا، فەرزەکانی خودا و دامەزراندنی ئایینی خودا. دەسەڵات نیعمەتێکە لەلایەن خوداوە، لە نێو بەندەکانی دانراوە؛ ئەگەر ئەو نەبووایە، هەندێکیان هێرشیان دەکردە سەر هەندێکی تر و بەهێزەکانیان لاوازەکانیان دەخوارد.

موجاهید گوتی: «دەسەڵاتێکی یارمەتیدەر» واتە بەڵگەیەکی ئاشکرا. ئیبن جەریر بۆچوونی حەسەن و قەتادەی هەڵبژاردووە و ئەوە بەهێزترە؛ چونکە پێویستە لەگەڵ ڕاستیدا بەزاندنی ئەوانیش هەبێت کە دژایەتی و بەرهەڵستی دەکەن. بۆیە خودای گەورە فەرموویەتی: «بەڕاستی پێغەمبەرانمان بە بەڵگە ئاشکراکانەوە نارد و لەگەڵیاندا کتێب و تەرازوومان دابەزاند، بۆ ئەوەی خەڵک بە دادوەری هەڵسن؛ ئاسنینیشمان دابەزاند کە توندوتیژی و سوودی تێدایە، بۆ ئەوەی خودا بزانێت کێ بە نهێنی یارمەتی ئەو و پێغەمبەرانی دەدات» (الحەدید، ٢٥). لە فەرموودەدا هاتووە: «بەڕاستی خودا بە دەسەڵاتەوە ئەو شتانە ڕادەگرێت کە بە قورئان ڕاناگیرێن».

واتە بە دەسەڵات ڕێگری لە ئەنجامدانی کارە ناشایستە و تاوانەکان دەکات، بەو شێوەیەی زۆرێک لە خەڵک بە قورئان و هەڕەشەی توند و ئاگادارکردنەوەکەی ڕێگری ناکرێن. ئەمەش ئەو شتەیە کە لە ڕاستیدا ڕوودەدات. پاک و بێگەردە خودا؛ ئاسنین، ٢٥.

تەفسیری بەغەوی

فەرموودەی خودای گەورە: «و بڵێ: پەروەردگارم، بە چوونێکی ڕاست بمبە ناوەوە و بە دەرچوونێکی ڕاست بمبە دەرەوە». مەبەست لە چوونەژوورەوە و دەرچوون، بردنەناوەوە و دەرکردنە. زانایانی تەفسیری لەبارەی واتاکەیەوە جیاواز بوون: عەبدوڵڵا کوڕی عەبباس، حەسەن و قەتادەیان گوتووە: «بە چوونێکی ڕاست بمبە ناوەوە» واتە مەدینە؛ «بە دەرچوونێکی ڕاست بمبە دەرەوە» واتە مەککە. ئەم ئایەتە کاتێک دابەزی کە فەرمانی کۆچکردن بە پێغەمبەر ﷺ درا.

زەححاک گوتی: «بە دەرچوونێکی ڕاست بمبە دەرەوە» واتە بە سەلامەتی لە مەککە و لە بێباوەڕانەوە بمبە دەرەوە؛ «بە چوونێکی ڕاست بمبە ناوەوە» واتە بە سەرکەوتوویی و زاڵبوونەوە لە مەککە بمبە ناوەوە. موجاهید گوتی: لەو کارەی کە بۆی نێردراویت، واتە پێغەمبەرایەتی، بە چوونێکی ڕاست بمبە ناوەوە؛ و بە دەرچوونێکی ڕاست لە ژیان بمبە دەرەوە، لە کاتێکدا مافی ئەو ژیانەت بەجێ هێناوە کە لەسەرت بوو. لە حەسەنەوە هاتووە کە گوتی: «بە چوونێکی ڕاست بمبە ناوەوە» واتە بەهەشت؛ «بە دەرچوونێکی ڕاست بمبە دەرەوە» واتە لە مەککە بمبە دەرەوە. هەندێکیشیان گوتوویانە: واتە بمبە ناو گوێڕایەڵی خۆت و لە قەدەغەکانت بمبە دەرەوە.

بۆچوونێکی تریش ئەوەیە: هەر شوێنێک بمبە ناوەوە، بە ڕاستی بمبە ناوەوە و بە ڕاستی بمبە دەرەوە؛ واتە لەوانە مەبە کە بە ڕووێکەوە دەچنە ژوورەوە و بە ڕووێکی ترەوە دێنە دەرەوە، چونکە خاوەن دووڕوویی لەلای خودا سەلامەت و پایەدار نابێت. چوونەژوورەوە و دەرچوون بە «ڕاستی» وەسف کراوە، چونکە ئەنجامی چوون و دەرچوون سەرکەوتن و شکۆ و دەسەڵاتی ئایینە؛ هەروەک پێشەنگیشی بە «ڕاست» وەسف کردووە: «بەڕاستی، بۆ ئەوان لەلای پەروەردگاریان پێشەنگییەکی ڕاست هەیە» (یونس، ٢).

«و لەلای خۆتەوە دەسەڵاتێکی یارمەتیدەر بۆم دابنێ». موجاهید گوتی: بەڵگەیەکی ئاشکرا. حەسەن گوتی: پاشایەتییەکی بەهێزم پێ ببەخشە، تاکو بەهۆیەوە بەرامبەر ئەوانەی دژایەتیم دەکەن یارمەتیم بدەیت، و شکۆیەکی ئاشکرام بدە تا ئایینەکەت پێ دابمەزرێنم. خودا بەڵێنی پێدا کە پاشایەتیی فارس و ڕۆم و خەڵکانی تریش لێیان دەسەنێتەوە و بۆی دەکات.

قەتادە گوتی: پێغەمبەری خودا ﷺ زانی کە بەبێ دەسەڵات توانای ئەم کارەی نییە؛ بۆیە دەسەڵاتێکی یارمەتیدەری داوا کرد: کتێبی خودا و سنوورەکانی، و دامەزراندنی ئایینی ئەو. یارمەتیدەر.