સત્યપૂર્ણ પ્રવેશ અને મદદ

શેખ અબ્દુર્રહમાન અસ-સાદીની તફસીર

“અને કહો: હે મારા પાલનહાર! મને સત્યપૂર્ણ પ્રવેશ આપ અને મને સત્યપૂર્ણ રીતે બહાર કાઢ, અને તારી તરફથી મને સહાયક સત્તા આપ.” એટલે કે મારા બધા પ્રવેશો અને બહાર નીકળવાનું તારી આજ્ઞાપાલન તથા તારી પ્રસન્નતા માટે રાખ. આમાં નિષ્ઠા અને આજ્ઞાને અનુરૂપ થવું સમાયેલું છે.

“અને તારી તરફથી મને સહાયક સત્તા આપ” એટલે કે હું જે કંઈ કરું અથવા છોડું, તે બધાં બાબતોમાં મને સ્પષ્ટ દલીલ અને નિર્ણાયક પુરાવો આપ. આ એ ઉચ્ચતમ અવસ્થા છે જે અલ્લાહ પોતાના બંદાને આપે: તેની બધી અવસ્થાઓ ભલાઈભરી હોય અને તેને તેના પાલનહારની નજીક લાવે; અને તેની દરેક સ્થિતિમાં તેની પાસે સ્પષ્ટ માર્ગદર્શન હોય. આમાં લાભદાયક જ્ઞાન અને સદ્કર્મ—મસલાઓ તથા દલીલોનું જ્ઞાન—સમાયેલાં છે.

ઇમામ ઇબ્ન કસીરની તફસીર

ઇમામ અહમદે કહ્યું: અમને જરીરે, કાબૂસ ઇબ્ન અબી ઝબિયાનથી, તેમણે પોતાના પિતાથી અને તેમણે ઇબ્ન અબ્બાસથી વર્ણન કર્યું કે તેમણે કહ્યું: નબી ﷺ મક્કામાં હતા, પછી તેમને હિજરત કરવાનો આદેશ અપાયો. ત્યારે અલ્લાહે આ આયત ઉતારી: “અને કહો: હે મારા પાલનહાર! મને સત્યપૂર્ણ પ્રવેશ આપ અને મને સત્યપૂર્ણ રીતે બહાર કાઢ, અને તારી તરફથી મને સહાયક સત્તા આપ.”

અલ-હસન અલ-બસરીએ આ આયતની તફસીરમાં કહ્યું: જ્યારે મક્કાના કાફિરોએ પયગંબર ﷺને મારી નાખવા, દેશનિકાલ કરવા અથવા બાંધી રાખવા માટે તેમની વિરુદ્ધ કાવતરું ઘડ્યું, અને અલ્લાહે મક્કાના લોકો સામે યુદ્ધ કરવાનો ઇરાદો કર્યો, ત્યારે તેણે પયગંબરને મદીનામાં જવાનો આદેશ આપ્યો. આ જ વાત અલ્લાહના આ વચનમાં છે: “અને કહો: હે મારા પાલનહાર! મને સત્યપૂર્ણ પ્રવેશ આપ અને મને સત્યપૂર્ણ રીતે બહાર કાઢ.”

કતાદાએ કહ્યું: “મને સત્યપૂર્ણ પ્રવેશ આપ”નો અર્થ મદીના છે, અને “મને સત્યપૂર્ણ રીતે બહાર કાઢ”નો અર્થ મક્કા છે. અબ્દુર્રહમાન ઇબ્ન ઝૈદ ઇબ્ન અસ્લમે પણ એવું જ કહ્યું છે. આ મત સૌથી વધુ પ્રચલિત છે. અલ-ઔફીએ ઇબ્ન અબ્બાસથી વર્ણવ્યું કે “મને સત્યપૂર્ણ પ્રવેશ આપ”નો અર્થ મૃત્યુ છે, અને “મને સત્યપૂર્ણ રીતે બહાર કાઢ”નો અર્થ મૃત્યુ પછીનું જીવન છે.

આ સિવાય પણ બીજા મતો કહેવામાં આવ્યા છે. પહેલો મત સૌથી સાચો છે અને ઇબ્ન જરીરે તેને પસંદ કર્યો છે.

“અને તારી તરફથી મને સહાયક સત્તા આપ” વિશે અલ-હસન અલ-બસરીએ તેની તફસીરમાં કહ્યું: તેના પાલનહારે તેને વચન આપ્યું કે તે પારસીઓનું રાજ્ય અને તેમનું ગૌરવ છીનવી લેશે અને તેને આપશે; તેમજ રોમનોનું રાજ્ય અને તેમનું ગૌરવ પણ છીનવી તેને આપશે. કતાદાએ આ વિશે કહ્યું: અલ્લાહના નબી ﷺ જાણતા હતા કે આ કાર્ય માટે સત્તા વિના તેમની પાસે શક્તિ નથી. તેથી તેમણે અલ્લાહના ગ્રંથ, તેની મર્યાદાઓ, તેના ફરજો અને તેના ધર્મની સ્થાપના માટે સહાયક સત્તા માંગી. સત્તા અલ્લાહની રહેમત છે, જેને તેણે પોતાના બંદાઓ વચ્ચે સ્થાપિત કરી છે.

જો એ ન હોત, તો કેટલાક લોકો એકબીજા પર ચઢાઈ કરતા અને શક્તિશાળી નબળાને ખાઈ જતા.

મુજાહિદે કહ્યું: “સહાયક સત્તા”નો અર્થ સ્પષ્ટ દલીલ છે. ઇબ્ન જરીરે અલ-હસન અને કતાદાનો મત પસંદ કર્યો છે અને તે વધુ યોગ્ય છે, કારણ કે સત્ય સાથે તેની વિરુદ્ધ જનારાઓ અને તેનો વિરોધ કરનારાઓ સામે દબદબો હોવો જરૂરી છે. તેથી અલ્લાહે કહ્યું: “નિશ્ચય જ અમે અમારા રસૂલોને સ્પષ્ટ નિશાનીઓ સાથે મોકલ્યા અને તેમની સાથે કિતાબ તથા ત્રાજવું ઉતાર્યું, જેથી લોકો ન્યાય પર કાયમ રહે; અને અમે લોખંડ ઉતાર્યું, જેમાં ભારે શક્તિ અને લોકો માટે લાભો છે; અને જેથી અલ્લાહ જાણી લે કે કોણ તેને અને તેના રસૂલોને જોયા વિના મદદ કરે છે.” (અલ-હદીદ, ૫૭:૨૫)

હદીસમાં આવ્યું છે: “નિશ્ચય જ અલ્લાહ સત્તા દ્વારા જે રોકે છે તે કુરઆન દ્વારા નથી રોકતો.” એટલે કે સત્તા દ્વારા તે લોકોને અશ્લીલતા અને પાપો કરવાથી રોકે છે, જે બાબતોથી ઘણા લોકો કુરઆન, તેમાં આવેલી કઠોર ચેતવણી અને સખત ધમકી દ્વારા પણ અટકતા નથી. આ વાસ્તવિકતા છે. પવિત્ર છે તે અલ્લાહ. (અલ-હદીદ, ૫૭:૨૫)

અલ-બગવીની તફસીર

અલ્લાહ તઆલાના વચન, “અને કહો: હે મારા પાલનહાર! મને સત્યપૂર્ણ પ્રવેશ આપ અને મને સત્યપૂર્ણ રીતે બહાર કાઢ” વિશે: અહીં પ્રવેશ અને બહાર નીકળવાનો અર્થ દાખલ કરવું અને બહાર કાઢવું છે. આ અંગે તફસીરકારોમાં મતભેદ છે.

ઇબ્ન અબ્બાસ, અલ-હસન અને કતાદાએ કહ્યું: “મને સત્યપૂર્ણ પ્રવેશ આપ” એટલે મદીના, અને “મને સત્યપૂર્ણ રીતે બહાર કાઢ” એટલે મક્કા. જ્યારે નબી ﷺને હિજરત કરવાનો આદેશ આપવામાં આવ્યો ત્યારે આ આયત ઉતરી.

અદ-દહ્હાકે કહ્યું: “મને સત્યપૂર્ણ રીતે બહાર કાઢ” એટલે મને મક્કામાંથી મુશ્રિકોથી સુરક્ષિત રીતે બહાર કાઢ; અને “મને સત્યપૂર્ણ પ્રવેશ આપ” એટલે વિજય સાથે મક્કામાં પ્રવેશ કરાવ.

મુજાહિદે કહ્યું: મને તે નબીપણાના કાર્યમાં, જેના દ્વારા તેં મને મોકલ્યો છે, સત્યપૂર્ણ રીતે પ્રવેશ કરાવ; અને દુનિયામાંથી ત્યારે સત્યપૂર્ણ રીતે બહાર કાઢ, જ્યારે હું તેના હકમાં મારી ઉપર જે ફરજ હતી તે અદા કરી ચૂક્યો હોઉં.

અલ-હસનથી પણ વર્ણવાયું છે કે “મને સત્યપૂર્ણ પ્રવેશ આપ” એટલે જન્નતમાં પ્રવેશ કરાવ, અને “મને સત્યપૂર્ણ રીતે બહાર કાઢ” એટલે મક્કામાંથી બહાર કાઢ.

એવું પણ કહેવામાં આવ્યું છે: મને તારી આજ્ઞાપાલનમાં પ્રવેશ કરાવ અને પ્રતિબંધિત બાબતોમાંથી બહાર કાઢ. તેનો અર્થ એવો પણ છે કે જ્યાં પણ તું મને પ્રવેશ કરાવે ત્યાં સત્ય સાથે પ્રવેશ કરાવ અને જ્યાંથી પણ મને બહાર કાઢે ત્યાં સત્ય સાથે બહાર કાઢ. મને એવો ન બનાવ કે હું એક ચહેરા સાથે પ્રવેશું અને બીજા ચહેરા સાથે નીકળું; કારણ કે બે ચહેરાવાળો માણસ અલ્લાહ પાસે સુરક્ષિત કે પ્રતિષ્ઠિત નથી.

પ્રવેશ અને બહાર નીકળવાને “સત્યપૂર્ણ” કહેવામાં આવ્યા છે, કારણ કે તેમાંથી વિજય, ગૌરવ અને ધર્મના પ્રભુત્વનું પરિણામ આવે છે. જેમ અલ્લાહે “સત્યપૂર્ણ પગથિયું”નું વર્ણન કર્યું છે: “તેમના માટે તેમના પાલનહાર પાસે સત્યપૂર્ણ સ્થાન છે.” (યૂનુસ, ૧૦:૨)

“અને તારી તરફથી મને સહાયક સત્તા આપ” વિશે મુજાહિદે કહ્યું: સ્પષ્ટ દલીલ. અલ-હસને કહ્યું: એવી શક્તિશાળી સત્તા, જેના દ્વારા તું મારા વિરોધીઓ સામે મને મદદ કરે, અને એવું સ્પષ્ટ ગૌરવ કે જેના દ્વારા હું તારો ધર્મ સ્થાપિત કરું. અલ્લાહે તેને વચન આપ્યું કે તે પારસીઓ, રોમનો અને બીજા લોકોનું રાજ્ય છીનવી તેને આપશે.

કતાદાએ કહ્યું: અલ્લાહના નબી ﷺ જાણતા હતા કે સત્તા વિના આ કાર્ય કરવાની શક્તિ તેમની પાસે નથી. તેથી તેમણે અલ્લાહના ગ્રંથ, તેની મર્યાદાઓ અને તેના ધર્મની સ્થાપના માટે સહાયક સત્તા માંગી.