የሐቀኛ መግቢያና መውጫ ልመና

የሼኽ አብዱርረሕማን አስ-ሰዕዲ ተፍሲር

«ጌታዬ ሆይ! በሐቅ መግቢያ አስገባኝ፤ በሐቅም መውጫ አውጣኝ» ማለትም፣ መግቢያዎቼንና መውጫዎቼን ሁሉ በአንተ ታዛዥነትና ውዴታ ላይ አድርግልኝ ማለት ነው፤ ምክንያቱም ይህ ልባዊ ንጹሕ ዓላማን ያካትታል፣ ከትእዛዙም ጋር ይስማማል። «ከአንተ ዘንድ የሚረዳ ሥልጣንም አድርግልኝ» ማለትም፣ በምፈጽመውም ሆነ በምተወው ነገር ሁሉ ላይ ግልጽ ማስረጃና የማይናወጥ መረጃ ስጠኝ ማለት ነው። ይህ አላህ ለባሪያው ከሚሰጠው ከፍተኛው ደረጃ ነው፤ ሁኔታዎቹ ሁሉ መልካም ሆነው ወደ ጌታው የሚያቀርቡት እንዲሆኑ፣ በእያንዳንዱ ሁኔታም ግልጽ መመሪያ እንዲኖረው ነው። ይህም ጠቃሚ ዕውቀትንና መልካም ሥራን፣ በጉዳዮችና በማስረጃዎች ላይ ያለ ዕውቀትን ያካትታል።

የኢማም ኢብን ከሲር ተፍሲር

ኢማም አሕመድ እንዲህ አሉ፦ ጀሪር ከቃቡስ ኢብን አቢ ዙብያን፣ እርሱም ከአባቱ፣ እርሱም ከኢብን ዐባስ እንደዘገበው፦ ነቢዩ ﷺ በመካ ሳሉ ከዚያ እንዲሰደዱ ታዘዙ፤ ከዚያም አላህ «ጌታዬ ሆይ! በሐቅ መግቢያ አስገባኝ፤ በሐቅም መውጫ አውጣኝ፤ ከአንተ ዘንድም የሚረዳ ሥልጣን አድርግልኝ» የሚለውን አወረደ።

አል-ሐሰን አል-በስሪ የዚህን አንቀጽ ትርጓሜ ሲያብራሩ፣ የመካ ከሓዲዎች ነቢዩን ﷺ ሊገድሉ፣ ሊያባርሩ ወይም ሊያስሩ በመካከላቸው ተማከሩ፤ አላህም የመካን ሰዎች ለመዋጋት ፈለገ፣ ስለዚህ ወደ መዲና እንዲወጡ አዘዛቸው። አላህ በቁርአኑ «ጌታዬ ሆይ! በሐቅ መግቢያ አስገባኝ፤ በሐቅም መውጫ አውጣኝ» በማለት የጠቀሰውም ይህንኑ ነው።

ቃታዳ፣ «በሐቅ መግቢያ አስገባኝ» ማለት መዲና ማለት ነው፤ «በሐቅም መውጫ አውጣኝ» ማለት መካ ማለት ነው፣ አሉ። ዐብዱር-ረሕማን ኢብን ዘይድ ኢብን አስለምም እንዲሁ አሉ። ይህ ከተነገሩት ትርጓሜዎች ሁሉ በጣም የታወቀው ነው።

አል-ዐውፊ ከኢብን ዐባስ እንደዘገበው፣ «በሐቅ መግቢያ አስገባኝ» ማለት ሞት ማለት ነው፤ «በሐቅም መውጫ አውጣኝ» ማለት ከሞት በኋላ ሕይወት ማለት ነው። ሌሎችም ትርጓሜዎች ተነግረዋል። የመጀመሪያው ግን የበለጠ ትክክለኛ ነው፤ ኢብን ጀሪርም የመረጡት ይህንኑ ነው።

«ከአንተ ዘንድ የሚረዳ ሥልጣንም አድርግልኝ» ስለሚለው አል-ሐሰን አል-በስሪ በትርጓሜው እንዲህ አሉ፦ ጌታው የፋርስን መንግሥትና ክብር፣ የሮምንም መንግሥትና ክብር ከእነርሱ አስወግዶ ለእርሱ እንደሚሰጠው ቃል ገባለት። ቃታዳ ደግሞ፣ የአላህ ነቢይ ﷺ ይህን ተልዕኮ ያለ ሥልጣን መፈጸም እንደማይችሉ አወቁ፤ ስለዚህ ለአላህ መጽሐፍ፣ ለወሰኖቹ፣ ለግዴታዎቹና ለሃይማኖቱ መቋቋም የሚረዳ ሥልጣን ለመኑ። ሥልጣን አላህ በባሮቹ መካከል ያደረገው ምሕረት ነው፤ ይህ ባይኖር ኖሮ አንዳቸው በሌላው ላይ ይወርሩ ነበር፤ ኃያሉም ደካማውን ይበላ ነበር። ሙጃሂድ «የሚረዳ ሥልጣን» ማለት ግልጽ ማስረጃ ነው፣ አሉ።

ኢብን ጀሪር የአል-ሐሰንንና የቃታዳን ትርጓሜ መረጡ፤ ይህም የበለጠ ተመራጭ ነው። ምክንያቱም ከሐቅ ጋር የሚቃወመውንና የሚታገለውን የሚገድብ ኃይል ሊኖር ያስፈልጋል። ስለዚህ አላህ እንዲህ አለ፦ «በእርግጥ መልክተኞቻችንን በግልጽ ማስረጃዎች ላክን፤ ከእነርሱም ጋር መጽሐፉንና ሚዛኑን አወረድን፣ ሰዎች በፍትሕ እንዲቆሙም፤ ብረትንም አወረድን፤ በእርሱ ውስጥ ከባድ ኃይልና ለሰዎች ጥቅሞች አሉ፤ አላህም በማይታይበት ሁኔታ እርሱንና መልክተኞቹን ማን እንደሚረዳ ሊያሳውቅ ነው» (አል-ሐዲድ፣ 57:25)። በሐዲሥም እንዲህ ተብሏል፦ «አላህ በሥልጣን የሚከለክለውን በቁርአን አይከለክልም።»

ማለትም፣ ብዙ ሰዎች በቁርአኑ፣ በውስጡ ባለው ከባድ ማስፈራሪያና ጠንካራ ዛቻ ከመፈጸም የማይቆጠቡትን እግድ ግን በሥልጣን ይከለክላል፤ ይህም በተግባር የሚታይ እውነታ ነው። አላህ ጥራት ይገባው።

የአል-በጋዊ ተፍሲር

አላህ ከፍ ያለው እንዲህ አለ፦ «ጌታዬ ሆይ! በሐቅ መግቢያ አስገባኝ፤ በሐቅም መውጫ አውጣኝ»። እዚህ «መግቢያ»ና «መውጫ» የሚሉት ቃላት ማስገባትንና ማውጣትን ያመለክታሉ። የቁርአን ተንታኞች በትርጓሜው ላይ ተለያዩ። ኢብን ዐባስ፣ አል-ሐሰንና ቃታዳ፣ «በሐቅ መግቢያ አስገባኝ» ማለት መዲና ነው፤ «በሐቅም መውጫ አውጣኝ» ማለት መካ ነው፣ አሉ። ይህ ነቢዩ ﷺ ሂጅራ እንዲያደርጉ በታዘዙ ጊዜ ወረደ።

አድ-ደሓክ፣ «በሐቅ መውጫ አውጣኝ» ማለት ከመካ ከሙሽሪኮች አደጋ ደኅንነት እያገኘሁ አውጣኝ ማለት ነው፤ «በሐቅ መግቢያ አስገባኝ» ማለት ደግሞ በድል አድራጊነት ወደ መካ አስገባኝ ማለት ነው፣ አሉ።

ሙጃሂድ፣ በነቢይነት የተላክሁበት ተልዕኮ ውስጥ በሐቅ አስገባኝ፤ ማለትም ወደ ጀነት አስገባኝ፤ ግዴታዬን ፈጽሜ ከዚህ ዓለም በሐቅ አውጣኝ፣ አሉ።

ከአል-ሐሰንም እንዲህ ተዘግቧል፦ «በሐቅ መግቢያ አስገባኝ» ማለት ወደ ጀነት አስገባኝ ማለት ነው፤ «በሐቅም መውጫ አውጣኝ» ማለት ከመካ አውጣኝ ማለት ነው። ሌላ አስተያየትም እንዲህ ይላል፦ ወደ ታዛዥነትህ በሐቅ አስገባኝ፤ ከክልክሎችም በሐቅ አውጣኝ። ሌላው ትርጓሜ ደግሞ፣ ወደ ምታስገባኝ ሁሉ በሐቅ አስገባኝ፣ ከምታወጣኝም ሁሉ በሐቅ አውጣኝ ማለት ነው፤ ሰው በአንድ ፊት ገብቶ በሌላ ፊት ከሚወጣ አታድርገኝ፤ ሁለት ፊት ያለው ሰው በአላህ ዘንድ ደኅንነት ወይም ክብር አይኖረውም።

መግባቱንና መውጣቱን «በሐቅ» በማለት የገለጸው፣ የመውጣትና የመግባት ውጤት ድል፣ ክብርና የሃይማኖት አሸናፊነት ስለሚሆን ነው። እንዲሁም «በእርግጥ ለእነርሱ በጌታቸው ዘንድ የሐቅ ቀዳሚነት አለ» በማለት ቀዳሚነትን «የሐቅ» ብሎ ገልጿል (ዩኑስ፣ 10:2)።

«ከአንተ ዘንድ የሚረዳ ሥልጣንም አድርግልኝ»። ሙጃሂድ፣ «ግልጽ ማስረጃ» ነው፣ አሉ። አል-ሐሰን፣ በእርሱ የሚቃወሙኝን የምታሸንፍበት ጠንካራ መንግሥትና ሃይማኖትህን የማቆምበት ግልጽ ክብር ነው፣ አሉ። አላህም የፋርስን፣ የሮምንና የሌሎችን መንግሥት ከእነርሱ አስወግዶ ለእርሱ እንደሚሰጠው ቃል ገባለት።

ቃታዳ፣ የአላህ ነቢይ ﷺ ይህን ተልዕኮ ያለ ሥልጣን መፈጸም እንደማይችሉ አወቁ፤ ስለዚህ የአላህን መጽሐፍ፣ ወሰኖቹንና ሃይማኖቱን ለማቆም የሚረዳ ሥልጣን ለመኑ። የሚረዳ ማለት ነው።