To‘g‘ri kirish va chiqish

Shayx Abdurahmon as-Sa’diy tafsiri

(«Va ayting: Ey Robbim, meni sodiqlik ila kirgizgin va sodiqlik ila chiqargin») Ya’ni, barcha kirish-chiqishlarimni Senga itoat qilish va roziligingga erishish yo‘lida qilgin. Zero, bu ixlosni hamda amrga muvofiq bo‘lishni o‘z ichiga oladi. («Va O‘z huzuringdan menga yordam beruvchi qudrat ato etgin») Ya’ni, qiladigan va tark etadigan barcha ishlarimda menga ochiq hujjat va qat’iy dalil ato etgin. Bu Alloh bandasiga beradigan eng yuksak maqomdir: uning barcha holatlari yaxshilik bo‘lib, Robbiga yaqinlashtirishi va har bir holatida ochiq dalilga ega bo‘lishidir. Bunda foydali ilm va solih amal, masalalar hamda dalillarni bilish mujassamdir.

Imom Ibn Kasir tafsiri

Imom Ahmad aytdilar: Jarir bizga Qobus ibn Abu Zabyon orqali, u esa otasidan, otasi esa Ibn Abbosdan rivoyat qildi: «Payg‘ambar ﷺ Makkada edilar. So‘ngra u zotga hijrat qilish buyurildi. Shunda Alloh: (“Va ayting: Ey Robbim, meni sodiqlik ila kirgizgin va sodiqlik ila chiqargin hamda O‘z huzuringdan menga yordam beruvchi qudrat ato etgin”), deb nozil qildi».

Hasan Basriy ushbu oyatni sharhlab: «Makka kofirlari Rasululloh ﷺga qarshi yig‘ilib, u zotni o‘ldirish, quvib chiqarish yoki kishanlashga qaror qilganlarida, Alloh Makka ahliga qarshi jang qilishni iroda qildi va u zotga Madinaga chiqishni buyurdi. Alloh azza va jalla aytgan: (“Va ayting: Ey Robbim, meni sodiqlik ila kirgizgin va sodiqlik ila chiqargin”), degani shudir», dedilar.

Qatoda: («Meni sodiqlik ila kirgizgin») — Madinaga, («sodiqlik ila chiqargin») — Makkadan, degan. Abdurahmon ibn Zayd ibn Aslam ham shunday degan. Bu fikr eng mashhur qarashdir.

Avfiy Ibn Abbosdan rivoyat qilib: («Meni sodiqlik ila kirgizgin») — o‘limni, («sodiqlik ila chiqargin») esa o‘limdan keyingi hayotni anglatadi, degan. Boshqa fikrlar ham aytilgan. Birinchi qarash to‘g‘riroq bo‘lib, Ibn Jarir ham shuni tanlagan.

Allohning: («Va O‘z huzuringdan menga yordam beruvchi qudrat ato etgin») degan so‘zi haqida Hasan Basriy: «Robbi unga Fors podshohligi va izzatini tortib olib, unga berishni, shuningdek, Rum podshohligi va izzatini ham tortib olib, unga berishni va’da qildi», dedilar.

Qatoda bu oyat haqida: «Allohning payg‘ambari ﷺ bu ishga faqat qudrat bilangina qodir bo‘lishini bildilar. Shuning uchun Allohning Kitobi, chegaralari va farzlarini himoya qilish hamda dinini barpo etish uchun yordam beruvchi qudrat so‘radilar. Zero, hokimiyat Allohning bandalari orasida qaror toptirgan rahmatidir. Agar u bo‘lmasa, ayrimlar boshqalariga tajovuz qilib, kuchlilari zaiflarini yeb qo‘yar edi», dedilar.

Mujohid: («Yordam beruvchi qudrat») — ochiq hujjat, degan. Ibn Jarir Hasan va Qatodaning fikrini tanlagan, bu esa afzalroqdir. Chunki haq bilan birga unga qarshi chiqqan va adovat qilganlarni yengadigan kuch ham bo‘lishi zarur. Shu sababli Alloh taolo: («Darhaqiqat, Biz payg‘ambarlarimizni ochiq hujjatlar bilan yubordik va ular bilan Kitob hamda mezon nozil qildik, toki odamlar adolatni qaror toptirsinlar.

Yana temirni nozil qildik. Unda kuchli qudrat va odamlar uchun manfaatlar bordir. Bu Allohga va Uning payg‘ambarlariga g‘oyibona yordam beradiganlarni ayon qilish uchundir»), degan (Hadid surasi, 25-oyat).

Hadisda: «Albatta, Alloh hokimiyat vositasida Qur’on bilan qaytarilmaydigan narsalarni qaytaradi», deyilgan. Ya’ni, Alloh hokimiyat orqali ko‘p odamlarni fahsh va gunohlarga qo‘l urishdan tiyadi; Qur’ondagi qat’iy ogohlantirish va qattiq tahdidlar esa ularning ko‘pini tiyib qololmaydi. Haqiqatda ham shunday. U pok va buyuk Zotdir.

Al-Bag‘aviy tafsiri

Alloh azza va jallaning: («Va ayting: Ey Robbim, meni sodiqlik ila kirgizgin va sodiqlik ila chiqargin») degan so‘zida «kirgizish» va «chiqarish»dan maqsad kirgizish va chiqarish amallaridir. Tafsir ahli bu borada turlicha fikr bildirgan. Ibn Abbos, Hasan va Qatoda: («Meni sodiqlik ila kirgizgin») — Madinaga, («sodiqlik ila chiqargin») — Makkadan, dedilar. Bu oyat Payg‘ambar ﷺga hijrat qilish buyurilgan paytda nozil bo‘lgan.

Dahhok: («Sodiqlik ila chiqargin») — Makkadan mushriklardan omon holda chiqargin, («meni sodiqlik ila kirgizgin») — Makkaga fath bilan zafar topgan holda kirgizgin, degan.

Mujohid: «Meni payg‘ambarlik vazifasi bilan yuborgan ishingda sodiqlik ila — jannatga kirgizgin, dunyodan esa menga vojib bo‘lgan haqni ado etgan holda sodiqlik ila chiqar», degan.

Hasandan rivoyat qilinishicha, u: («Meni sodiqlik ila kirgizgin») — jannatga, («sodiqlik ila chiqargin») — Makkadan, degan. Yana: «Meni itoatingga kirgizgin va qaytargan narsalaringdan chiqar», deyiladi. Boshqa bir fikrga ko‘ra, ma’nosi: «Qayerga kirgizsang ham rostlik bilan kirgiz, qayerdan chiqarsang ham rostlik bilan chiqar», deganidir. Ya’ni, meni bir yuz bilan kirib, boshqa yuz bilan chiqadiganlardan qilmagin.

Ikkiyuzlamachi Alloh huzurida omonda ham, e’tiborli ham bo‘lmaydi.

Kirish va chiqishning «sodiqlik» bilan sifatlanishi, chiqish va kirish ortidan keladigan yordam, izzat va din davlatiga ishoradir. Alloh qadamni ham sodiqlik bilan sifatlab: («Albatta, ular uchun Robbilari huzurida sodiq maqom bordir»), degan (Yunus surasi, 2-oyat).

(«Va O‘z huzuringdan menga yordam beruvchi qudrat ato etgin») Mujohid: «Ochiq hujjat», degan. Hasan esa: «Menga qarshi chiqqanlarga qarshi yordam beradigan kuchli hukmronlik va diningni barpo etishim uchun zohiriy izzat», degan. Alloh unga Fors, Rum va boshqa yurtlarning podshohligini tortib olib, o‘ziga berishni va’da qildi.

Qatoda: «Allohning payg‘ambari ﷺ bu ishga faqat qudrat bilangina qodir bo‘lishini bildilar. Shuning uchun Allohning Kitobi va chegaralarini himoya qilish hamda dinini barpo etish uchun yordam beruvchi qudrat so‘radilar», degan.