Rahmat va to‘g‘ri yo‘l so‘rash

Shayx Abdurahmon as-Sa’diy tafsiri

So‘ng Alloh ularning qissasini qisqacha zikr qildi, keyin esa batafsil bayon qilib, dedi: «O‘shanda yigitlar» — ya’ni yoshlar — «g‘orga panoh oldilar». Ular qavmlarining fitnasidan saqlanish va undan himoyalanishni istadilar. «Bas, dedilar: “Robbimiz, bizga O‘z huzuringdan rahmat ato etgin”», ya’ni bizni sobitqadam qiladigan, yomonlikdan saqlaydigan va yaxshilikka muvaffaq etadigan rahmat ato etgin. «Va ishimizni o‘nglab, to‘g‘ri yo‘lga solgin», ya’ni biz uchun to‘g‘ri yo‘lga eltuvchi barcha sabablarni oson qilgin, dinimiz va dunyomiz ishlarini isloh etgin.

Ular fitnadan qochib, yashirinish mumkin bo‘lgan joyga borish uchun harakat qilishni Allohga yolvorib, ishlarini oson qilishini so‘rash bilan birlashtirdilar. O‘zlariga yoki odamlarga suyanmadilar. Shu bois Alloh ularning duolarini ijobat qildi.

Imom Ibn Kasir tafsiri

Alloh taoloning «O‘shanda yigitlar g‘orga panoh oldilar va dedilar: “Robbimiz, bizga O‘z huzuringdan rahmat ato etgin va ishimizni o‘nglab, to‘g‘ri yo‘lga solgin”» degan so‘zi bilan Alloh u yigitlar haqida xabar beradi. Ular qavmlari iymonlaridan qaytarib, fitnaga solishidan qo‘rqib, dinlarini olib qochgan edilar. Qavmlaridan qochib, tog‘dagi g‘orga yashirindilar. U yerga kirganlarida Alloh taolodan o‘zlariga rahmat va lutf ko‘rsatishini so‘rab dedilar:

«Robbimiz, bizga O‘z huzuringdan rahmat ato etgin», ya’ni O‘z huzuringdan bizga rahmat ato etgin, u bilan bizga rahm qilgin va qavmimizdan bizni pana qilgin.

«Va ishimizni o‘nglab, to‘g‘ri yo‘lga solgin», ya’ni bu ishimizda biz uchun to‘g‘ri yo‘lni taqdir qilgin; oqibatimizni to‘g‘ri va xayrli qilgin. Hadisda kelganidek: «Biz haqimizda qanday hukm chiqargan bo‘lsang ham, uning oqibatini to‘g‘ri va xayrli qilgin». Musnadda Busr ibn Abu Arto’a rivoyat qilgan hadisda Rasululloh sollallohu alayhi vasallam shunday duo qilganlari keladi: «Allohim, barcha ishlarimizning oqibatini go‘zal qilgin va bizni dunyo sharmandaligidan hamda oxirat azobidan asragin».

Al-Bag‘aviy tafsiri

So‘ng Alloh Kahf sohiblari qissasini zikr qilib, dedi: «O‘shanda yigitlar g‘orga panoh oldilar», ya’ni unga bordilar. Ularning g‘orga borish sababi haqida turli fikrlar bildirilgan.

Muhammad ibn Ishoq ibn Yasor aytadi: «Injil ahli orasida ishlar buzildi, gunohlar ko‘paydi, podshohlar haddan oshib, butlarga sig‘inib, soxta ilohlarga qurbonlik qila boshladilar. Ular orasida Masih dinida qolgan, Allohga ibodat qilish va Uni yakkalashga mahkam yopishgan kishilar ham bor edi. Shunday ishlarni qilgan podshohlaridan biri rumlik Diqyonus ismli podshoh bo‘lib, u butlarga sig‘inar, soxta ilohlarga qurbonlik qilar va unga qarshi chiqqanlarni o‘ldirardi.

U Rum qishloqlariga borar va kirgan qishlog‘ida hech kimni butlarga sig‘inib, soxta ilohlarga qurbonlik qilishga majburlamay qo‘ymasdi; bo‘ysunmaganlarni esa o‘ldirardi. Nihoyat, Kahf sohiblari yashaydigan Afsus shahriga keldi. U kelganida mo‘minlarga bu og‘ir botdi. Ular undan yashirinib, har tomonga qochdilar.

Diqyonus shaharga kelgach, mo‘minlarni qidirib topib, huzuriga olib kelishni buyurdi. Shahardagi kofirlardan soqchilar tayinlab, mo‘minlarni yashiringan joylaridan tutib, uning huzuriga olib kelishni buyurdi. Ularni o‘ldirish yoki butlarga sig‘inib, soxta ilohlarga qurbonlik qilish o‘rtasida tanlovga qo‘yardi. Ba’zilari hayotni afzal ko‘rar, ba’zilari esa Allohdan o‘zga narsaga ibodat qilishni rad etgani uchun o‘ldirilardi.

Allohga iymonda sobit bo‘lganlar buni ko‘rib, o‘zlarini azob va o‘limga topshira boshladilar. Ular o‘ldirilar, tanalari kesib tashlanar, kesilgan a’zolari esa shaharning devorlari va darvozalariga osib qo‘yilardi. Fitna haddan oshdi.

Yigitlar buni ko‘rib qattiq qayg‘urdilar. Namoz, ro‘za, sadaqa, tasbeh va duoga kirishdilar. Ular rumlik aslzodalardan bo‘lib, sakkiz kishi edilar. Yig‘lab, Allohga yolvorar va: “Robbimiz, Sen osmonlar va Yerning Robbisan.

Sendan o‘zga ilohga hech qachon duo qilmaymiz. Agar Undan boshqasiga ibodat qilsak, shubhasiz, nohaq gap aytgan bo‘lamiz. Mo‘min bandalaringdan bu fitnani daf qilgin, bu baloni ulardan ko‘tarib, Senga ibodat qilishlarini oshkor etishlariga imkon ber”, der edilar.

Ular shu holatda, ibodat joylariga kirib turganlarida, soqchilar kelib, ularni yuztuban sajda qilib, yig‘lab Allohga yolvorayotgan holda topdilar. Soqchilar ularga: “Podshohning buyrug‘iga nega bo‘ysunmadingiz? Uning huzuriga boringlar”, dedilar. So‘ng chiqib, ularning holini Diqyonusga yetkazdilar: “Sen odamlarni ilohlaringga qurbonlik qilish uchun to‘playapsan, bu yigitlar esa xonadoningdan bo‘la turib, seni masxara qilib, amringga bo‘ysunmayapti!”

Diqyonus buni eshitgach, ularni huzuriga keltirishni buyurdi. Ularning ko‘zlaridan yosh oqib, yuzlariga tuproq yopishgan edi. U ularga: “Yer yuzida sig‘iniladigan ilohlarimizga qurbonlik qilishni va shahringizdagi aslzodalarga o‘rnak bo‘lishni sizlarga nima man qildi? Tanlanglar: yo ilohlarimizga qurbonlik qilasizlar, yo sizlarni o‘ldiraman”, dedi.

Ularning eng kattasi Maksalmina dedi: “Bizning osmonlar va Yerga ulug‘ligi to‘lgan Robbimiz bor. Undan o‘zga ilohga aslo duo qilmaymiz. Hamd, takbir va tasbehimizni faqat Unga ixlos bilan aytamiz. Unga ibodat qilamiz, najot va yaxshilikni Undan so‘raymiz.

Soxta ilohlarga esa aslo ibodat qilmaymiz. O‘zing bilganingni qil”. Maksalminaning hamrohlari ham Diqyonusga xuddi shunday dedilar. Shunda u ulardagi ulug‘larning liboslarini yechtirdi va: “Sizlarga keyinroq vaqt ajrataman, va’da qilgan jazomni albatta beraman.

Ammo sizlar hali yosh ekansizlar, fikringizga qaytishingiz uchun muhlat bermay turib, sizlarni halok qilishni istamayman”, dedi. So‘ng ulardagi oltin va kumush ziynatlarni yechtirib, huzuridan chiqarib yuborishni buyurdi.

Diqyonus o‘z ishlaridan biri sababli ularning shahridan uncha uzoq bo‘lmagan boshqa shaharga ketdi. Yigitlar uning ketganini ko‘rib, qaytib kelishidan avval shaharni tark etishga shoshildilar. U qaytganida ularni eslab qolishidan qo‘rqib, har biri otasining uyidan yo‘l xarajatiga yetarli pul olib, bir qismini sadaqa qilishga va qolganini o‘zlari bilan olishga kelishib oldilar. Keyin shahar yaqinidagi Bahlus nomli tog‘dagi g‘orga borib, Diqyonus kelgunicha Allohga ibodat qilib turmoqchi bo‘ldilar.

Shunda uning huzuriga borib, u ular haqida xohlagan qarorini chiqarardi. Har biri otasining uyidan pul olib, bir qismini sadaqa qildi. Qolganini olib yo‘lga tushdilar. Ularga o‘zlarining iti ham ergashdi. G‘orga yetib, u yerda qolishdi.

Ka’b al-Ahbor aytadi: «Ular bir itning yonidan o‘tishdi. It ortlaridan ergashdi, ular esa uni haydashdi. Bu bir necha marta takrorlangach, it: “Ey qavm, mendan nima istaysizlar? Men sizlarga zarar qilmayman. Allohning suyuklilarini yaxshi ko‘raman. Sizlar uxlanglar, men sizlarni qo‘riqlayman”, dedi».

Ibn Abbos aytadi: «Ular kechasi Diqyonusdan qochib, yetti kishi bo‘ldilar. Bir itli cho‘ponning yonidan o‘tishdi. Cho‘pon ham ularning diniga ergashib, ular bilan ketdi, iti ham unga ergashdi. Ular shahardan chiqib, shaharga yaqin g‘orga bordilar».

Ibn Ishoq aytadi: «Ular g‘orda qolib, faqat namoz, ro‘za, tasbeh, takbir va hamd bilan mashg‘ul bo‘ldilar. Buni Allohning roziligini istab qilardilar. Xarajatlarini Tamlikho ismli yigitga topshirdilar. U ularning eng kelishgan va baquvvati edi.

Shahardan ularga yashirincha oziq-ovqat olib kelardi. Shaharga kirganda, ustidagi chiroyli kiyimlarini yechib, tilanchilarnikiga o‘xshash kiyimlarni kiyardi. So‘ng pulini olib shaharga borib, ularga yegulik va ichimlik sotib olardi, o‘zi va do‘stlari haqida biror gap eshitilganmi, deb xabar surishtirardi. Keyin ularnikiga qaytardi».

Ular shu tariqa bir muddat yashadilar. Keyin Diqyonus shaharga kelib, shahar kattalariga soxta ilohlarga qurbonlik qilishni buyurdi. Mo‘minlar bundan qo‘rqib ketdilar. O‘sha paytda Tamlikho do‘stlariga oziq-ovqat sotib olish uchun shaharda edi.

U ozgina yegulik bilan yig‘lab qaytdi va zolim podshoh shaharga kirgani, ularni eslab, shahar kattalari bilan birga qidirayotganini aytdi. Ular qo‘rqib, sajdaga yiqildilar, Allohga duo qilib, yolvordilar va fitnadan panoh so‘radilar. So‘ng Tamlikho: “Birodarlarim, boshlaringizni ko‘taringlar, ovqatlaninglar va Robbingizga tavakkal qilinglar”, dedi. Ular boshlarini ko‘tardilar, ko‘zlaridan yosh oqardi.

Quyosh botayotgan paytida ovqatlandilar. Keyin o‘tirib suhbatlashdilar, bir-birlariga eslatmalar berib, o‘zaro ilm o‘rgandilar. Shu holatda Alloh g‘orda ularni uyquga ketkazdi. Itlari esa g‘or eshigida ikki oyog‘ini uzatib yotardi.

Unga ham ularga yetgan holat yetdi. Ular mo‘min va ishonchlari komil edi, oziq-ovqatlari esa boshlarining yonida edi.

Ertasi kuni Diqyonus ularni yo‘qolganini payqab, qidirdi, ammo topolmadi. U ba’zilarga: “Bu yigitlarning ketib qolishi meni ranjitdi. Ular mendan g‘azablangan deb o‘ylashgan, holbuki, bilmagan narsalarini bilishmagani uchun men ularga zarar yetkazmoqchi emas edim. Tavba qilib, ilohlarimga ibodat qilganlarida, ularga tegmagan bo‘lardim”, dedi.

Shahar kattalari: “Sen bu osiy, isyonkor odamlarga rahm qilishga haqli emassan. Ularga muhlat berganding. Xohlashsa, shu muhlat ichida qaytishlari mumkin edi, ammo tavba qilmadilar”, dedilar. Ularning gapidan Diqyonus qattiq g‘azablanib, otalarini chaqirtirdi va ulardan so‘radi: “Menga qarshi chiqqan isyonkor o‘g‘illaringiz qani?”

Ular: “Biz senga qarshi chiqqanimiz yo‘q. Nega bizni o‘g‘illari qochib, mol-mulkimizni shahar bozorlarida sovurib, Bahlus deb ataladigan tog‘ga chiqqan bu yigitlar uchun o‘ldirasan?” dedilar. U bu gapni eshitib, ularni qo‘yib yubordi.

Yigitlarga nima qilishni bilmay turganida, Alloh uning ko‘ngliga g‘or og‘zini berkitishni soldi. Alloh ularni aziz qilmoqchi va ulardan keyin keladigan ummat uchun oyat-belgi etmoqchi edi; odamlarga Qiyomat soati shubhasiz kelishini va Alloh qabrdagilarni tiriltirishini ko‘rsatmoqchi edi. Diqyonus g‘orni berkitishni buyurib: “Ularni g‘orda qanday bo‘lsalar, shunday qoldiringlar. Ochlik va tashnalikdan o‘lsinlar.

O‘zlari tanlagan g‘or ular uchun qabr bo‘lsin”, dedi. U ularni uyg‘oq, o‘zlariga qilinayotgan ishni bilib turibdi, deb o‘ylardi. Alloh esa ularning jonlarini uyqu holatida olgan edi. Itlari g‘or eshigida ikki oyog‘ini uzatib yotardi.

Ularga yetgan holat yetdi, ular o‘ng va chap yonlariga ag‘darilardilar.

So‘ng Diqyonus podshoh saroyida iymonini yashirgan ikki mo‘min kishi bor edi. Birining ismi Yandarus, ikkinchisining ismi Ronas edi. Ular yigitlarning ahvoli, nasablari, ismlari va qissalarini qo‘rg‘oshin lavhaga yozib, mis sandiqqa solishga, sandiqni esa devor ichiga qo‘yishga kelishib oldilar. “Balki Qiyomatdan oldin Alloh bu yigitlar ustidan mo‘min bir qavmni g‘olib qilur.

Ular lavhani ochib o‘qiganida, bu haqda bilib olurlar”, dedilar. Shunday qilishdi va lavha ustidan imorat qurdilar. Diqyonus va uning qavmi yashab o‘tdi, ularning ortidan ko‘p avlodlar o‘tdi, podshohlar birin-ketin almashdi.

Ubayd ibn Umayr aytadi: «Kahf sohiblari yelkalari va bilaklarida bezaklari, sochlari o‘rilgan yigitlar edi. Ular bilan ov iti ham bor edi. Ular ulug‘ bir bayramga, dabdabali kiyim va yurish bilan chiqishdi. O‘zlari sig‘inadigan ilohlarni ham olib chiqdilar.

Alloh ularning qalblariga iymon solgan edi. Ulardan biri podshohning vaziri edi. Ular iymon keltirdilar, ammo har biri iymonini yashirdi. Ichlarida: “Bu qavmning orasidan chiqib ketaylik, toki ularning jinoyati sababli bizga azob yetmasin”, dedilar.

Bir yigit chiqib, daraxt soyasiga borib o‘tirdi. Keyin boshqasi chiqib, uni yolg‘iz o‘tirgan holda ko‘rdi va oshkor qilmay, u ham o‘ziga o‘xshash fikrda bo‘lishidan umid qildi. Keyin yana biri chiqdi, ular bir joyda to‘plandilar. Bir-birlaridan iymonlarini yashirib, o‘z jonlaridan qo‘rqqan holda: “Sizlarni bu yerga nima yig‘di?”

deb so‘rashdi. So‘ng: “Har birimiz bir yigit bilan alohida chiqib, sirimizni o‘zaro aytaylik”, dedilar. Shunday qildilar va barchalari iymonda ekanlarini bildilar. Ularning yaqinida tog‘da bir g‘or bor edi. Biri ikkinchisiga: “G‘orga panoh topinglar, Robbingiz sizlarga rahmatini yoyar”, dedi.

Itlari bilan g‘orga kirdilar va uch yuz yil, yana to‘qqiz yil uxladilar. Qavmlari ularni yo‘qotib, qidirdi, ammo Alloh ularning izlari va g‘orini ko‘zlaridan yashirdi. Qavmlari ularning ismlari va nasablarini lavhga yozdilar: “Falonchi, falonchi va falonchi — podshohlarimizning o‘g‘illari. Falon podshoh hukmronligi davrida, falon oy va yilda yo‘qoldilar”.

Lavhani podshoh xazinasiga qo‘yib: “Bu ishning albatta bir hikmati bor”, dedilar. O‘sha podshoh vafot etdi, uning o‘rniga avlodlar keldi».

Vahb ibn Munabbih aytadi: «Iso alayhissalomning havoriylaridan biri Kahf sohiblari yashaydigan shaharga keldi. Shaharga kirmoqchi bo‘lganida, uning darvozasida but borligi, shaharga kirgan har bir kishi unga sajda qilishi aytildi. U kirishni istamay, shaharga yaqin hammomga bordi va hammomchiga yollanib, unda ishladi. Hammom egasi hammomida baraka borligini ko‘rib, uni yaxshi ko‘rib qoldi.

Shahardagi bir necha yigit u bilan do‘stlashdi. U ularga osmonlar va Yer xabarlari, oxirat xabarlari haqida gapirib berar edi. Ular iymon keltirib, uni tasdiqladilar. Havoriy hammom egasiga: “Kechasi hammom meniki bo‘lsin.

Menga ham, namozimga ham hech kim xalaqit bermasin”, deb shart qo‘ydi. U shu tariqa yurdi. Bir kuni podshohning o‘g‘li bir ayolni olib kelib, hammomga kirdi. Havoriy uni koyib: “Sen podshohning o‘g‘li bo‘la turib, bu ayol bilan birga kirasanmi?”

dedi. U uyalib ketdi. Boshqa safar yana kelganida havoriy xuddi shu gapni aytdi. U esa uni so‘kib, koyidi, ammo gapiga quloq solmadi. Ikkalasi hammomga kirgach, vafot etdilar. Podshohga: “Hammom egasi o‘g‘lingni o‘ldirdi”, deb xabar berildi.

Uni qidirdilar, ammo topolmay, qochib ketdi. Podshoh: “U kimlar bilan birga yurardi?” deb so‘radi. Yigitlarning ismlari aytildi. Ularni qidira boshladilar. Yigitlar shahardan chiqib, o‘zlariga o‘xshab iymonli bo‘lgan bir do‘stlari yonidan o‘tdilar.

U ham ular bilan ketdi, iti ham ergashdi. Kech kirib, g‘orga yetganlarida, ichkariga kirdilar va: “Alloh xohlasa, ertalab uyg‘onamiz, keyin nima qilishni ko‘ramiz”, dedilar. Alloh ularni uyquga ketkazdi. Podshoh lashkarlari bilan ularni qidirib, topib oldi.

G‘orga kirishga uringan odam qo‘rqib, bunga jur’at qila olmadi. Ulardan biri: “Agar ularni qo‘lga kiritsang, o‘ldirarmiding?” deb so‘radi. Podshoh: “Ha”, dedi. Shunda u: “Unda g‘or eshigini berkitib, ustiga devor qur”, dedi.

Keyin bir cho‘pon yomg‘irda g‘or yoniga kelib qoldi va: “Bu g‘orni ochib, qo‘ylarimni yomg‘irdan pana qilsam yaxshi bo‘lardi”, dedi. G‘orni ochishga urinib, oxiri ochdi. Ertasi kuni Alloh ularning ruhlarini qaytardi».

Muhammad ibn Ishoq aytadi: «O‘sha yurtga keyinchalik Biydros ismli solih podshoh hukmron bo‘ldi. U oltmish sakkiz yil hukmronlik qildi. Uning davrida odamlar firqalarga bo‘lindi: ba’zilari Allohga iymon keltirib, Qiyomat haq ekanini bilar, boshqalari esa uni inkor etardi. Solih podshoh bundan qattiq qayg‘urib, yig‘lab Allohga yolvordi.

Botil ahli ko‘payib, haq ahlidan ustun kelayotganini, “Dunyo hayotidan boshqa hayot yo‘q. Faqat ruhlar qayta tiriladi, jasadlar tiriltirilmaydi”, deyayotganlarini ko‘rib, qayg‘usi yanada ortdi. Biydros yaxshi deb bilgan, odamlar orasida yetakchi bo‘lgan kishilarga xabar yubordi, ammo ular Qiyomatni inkor qildilar. Ular odamlarni haqdan va havoriylar dinidan qaytarishlariga sal qoldi.

Buni ko‘rgan solih podshoh uyiga kirib, eshikni yopdi, dag‘al kiyim kiyib, tagiga kul solib, uning ustiga o‘tirdi. U uzoq vaqt kecha-kunduz Allohga yolvorib, yig‘lar va: “Ey Robbim, Sen ularning ixtilofini ko‘rib turibsan. Ularga bir alomat yuborgin, toki haqiqatni ayon qilsin”, der edi.

Bandalarining halok bo‘lishini istamaydigan Rahmon va Rahim Alloh Kahf sohiblari bo‘lgan yigitlarni namoyon qilib, ularning ishini odamlarga ochishni va ularni odamlar uchun oyat-belgi hamda hujjat qilishni iroda qildi. Odamlar Qiyomat soati shubhasiz kelishini bilishsin, solih bandasi Biydrosning duosiga javob berib, unga ne’matini to‘kis qilsin va tarqalib ketgan mo‘minlarni bir joyga jamlasin, deb xohladi. Alloh g‘or joylashgan yurtdagi bir kishining qalbiga g‘or og‘zidagi binoni buzib, uning toshlaridan qo‘ylari uchun qo‘ra qurish fikrini soldi. U kishining ismi Ulyanus edi.

U ikki yigitni yolladi. Ular toshlarni olib tashlab, qo‘ra qura boshladilar. G‘or og‘zidagi toshlarni olib tashlab, kirish joyini ochdilar. Alloh esa odamlarni qo‘rquv bilan ulardan to‘sdi. Qudrat va saltanat egasi, o‘liklarni tiriltiruvchi Alloh yigitlarga g‘or ichida o‘tirish uchun izn berdi.

Ular xursand bo‘lib, yuzlari nurafshon, ko‘ngillari xush holda o‘tirdilar. Bir-birlariga salom berdilar. Go‘yo tun bo‘yi odatdagidek uxlab, tongda uyg‘onganlar edi. So‘ng namozga turib, avvalgidek namoz o‘qidilar. Yuzlari va ranglarida o‘zlari g‘orga kirgan paytdagidan farqli biror narsani ko‘rmadilar.

Diqyonus ularni qidirib yuribdi, deb o‘ylardilar. Namozni tugatgach, xarajatlarini boshqarib kelgan yigitga: “Kecha kechqurun zolim podshoh huzurida biz haqimizda odamlar nima deganini ayt”, dedilar. Ular odatdagidek ozgina uxlaganmiz, deb o‘ylardilar, ammo o‘zaro qancha vaqt uxlaganlarini so‘rab qoldilar. Biri: “Bir kun yoki kunning bir qismicha uxladik”, dedi.

Keyin: “Qancha uxlaganimizni Robbingiz yaxshiroq biladi”, dedilar. Bu vaqt ularning nazarida oz edi.

Yamlikho ularga: “Sizlarni shahardan qidirishdi, ammo topa olishmadi. Bugun sizlarni zolim podshoh huzuriga olib borib, soxta ilohlarga qurbonlik qildirishmoqchi yoki o‘ldirishmoqchi. Keyin Alloh nima qilishni iroda etsa, shu bo‘ladi”, dedi. Maksalmina: “Birodarlarim, bilinglar, sizlar Allohga ro‘baro‘ bo‘lasizlar.

Allohning dushmani sizlarni da’vat qilganda, iymoningizdan keyin kofir bo‘lib qolmanglar”, dedi. So‘ng Yamlikhoga: “Shaharga borib, biz haqimizda nima deyishayotganini, Diqyonus haqida nima gaplar borligini bil. Ehtiyot bo‘l, hech kim seni tanimasin. Bizga ovqat sotib olib kel.

Olib kelganingdan ko‘ra ko‘proq ol, chunki och qoldik”, dedilar.

Yamlikho odatdagidek yo‘l tutdi. Kiyimlarini almashtirib, tanilmaydigan kiyimlarini kiydi va pulini oldi. G‘or eshigidan o‘tganida, kirish joyidagi toshlar olib tashlanganini ko‘rib hayron bo‘ldi, lekin to‘xtamay shaharga bordi. Hech kim tanib qolishidan qo‘rqib, yashirincha yo‘l oldi.

Diqyonus va uning qavmi bundan uch yuz yil avval halok bo‘lganini bilmas edi. Shahar darvozasiga yetgach, boshini ko‘tardi va darvoza ustida iymon ahli iymonini oshkora qilgan paytda qo‘yiladigan belgini ko‘rdi. U hayron bo‘lib, yashirincha u yoq-bu yoqqa qaradi. So‘ng boshqa darvozaga borib, u yerda ham shunday belgini ko‘rdi.

Shahar o‘zi bilgan shahar emasdek tuyuldi. Ilgari ko‘rmagan ko‘p odamlarni ko‘rib, hayratlandi va gangib yurgandek bo‘ldi. Keyin kelgan darvozasi oldiga qaytib, ichida: “Kecha oqshom mo‘minlar bu belgini yashirib, oshkora ko‘rsatmas edilar. Bugun esa u ko‘rinib turibdi.

Balki uxlayotgandirman?” dedi. So‘ng uxlamayotganini angladi. U kiyimini boshiga yopib, shaharga kirdi va bozor oralab yurdi. Odamlarning Iso ibn Maryam nomi bilan qasam ichayotganini eshitib, yanada hayratlandi. Shahar devoriga suyanib: “Allohga qasamki, bu nima bo‘ldi?

Kecha oqshom Yer yuzida Iso ibn Maryamni eslagan odam o‘ldirilardi. Bugun esa har bir inson Uning nomini qo‘rqmay tilga olyapti. Men biladigan yaqin atrofdagi boshqa shaharni ham bilmayman”, deb o‘yladi. So‘ng bir yigitni uchratib: “Ey yigit, bu shaharning nomi nima?”

deb so‘radi. U: “Afsus”, dedi. Yamlikho ichida: “Balki boshimga biror narsa kelgandir yoki aqlimdan ozgandirman. Bu yerdan tezroq chiqib ketay, toki sharmanda bo‘lmayin yoki biror yomonlikka yo‘liqmayin”, dedi. Keyin o‘ziga kelib: “Odamlar meni sezib qolmasidan shahardan tezroq chiqib ketsam, yaxshiroq bo‘ladi”, dedi.

U oziq-ovqat sotuvchilar oldiga borib, pulini bir kishiga uzatdi: “Shu pulga menga ovqat sot”, dedi. Sotuvchi pulning ko‘rinishi va naqshini ko‘rib hayron bo‘ldi, keyin uni sherigiga uzatdi. U ham ko‘rib, pulni bir-birlariga uzatib, hayratlana boshladilar. O‘zaro maslahatlashib: “Bu yigit qadim zamondan qolgan xazinani topib olgan bo‘lsa kerak”, dedilar.

Ular o‘zaro maslahatlashayotganini ko‘rib, Yamlikho qattiq qo‘rqdi va titray boshladi. Ular uni tanib, Diqyonus podshoh huzuriga olib borishmoqchi, deb o‘yladi. Boshqa odamlar ham uning atrofini o‘rab, uni tanishga urindilar. U qo‘rquv ichida: “Menga yaxshilik qilinglar!

Pulimni oldingiz, endi uni o‘zingizda qoldiringlar. Ovqatingiz kerak emas”, dedi. Ular: “Ey yigit, sen kimsan, holing nima? Qadimiy xazinani topibsan-u, bizdan yashirmoqchisan. Biz bilan yur, topgan narsangni ko‘rsat va biz bilan bo‘lish.

Aks holda seni hukmdorga olib boramiz, u seni o‘ldiradi”, dedilar. Ularning gapini eshitib, Yamlikho: “Men qo‘rqqan barcha narsalarimga duch keldim”, deb o‘yladi. Ular: “Ey yigit, topgan narsangni yashira olmaysan”, dedilar. Yamlikho nima deyishini bilmay, javob qaytara olmadi.

Ularning qo‘rquvidan gapirishga ham ojiz bo‘ldi. U gapirmayotganini ko‘rib, kiyimini bo‘yniga tashlab, uni shahar ko‘chalari bo‘ylab sudrab olib ketdilar. Bu haqda shahar aholisi eshitib, katta-kichik hamma yig‘ildi. Unga qarab: “Bu yigit bizning shahardan emas.

Uni ilgari bu yerda ko‘rmaganmiz va tanimaymiz”, der edilar.

Yamlikho nima deyishini bilmay qoldi. Uning ota-onasi va birodarlari shaharda, nasab-u qarindoshlari esa shaharning ulug‘lari orasida, deb ishonardi. Ular xabar topishi bilan kelib, uni qutqaradi, deb kutardi. U gangib turganida, odamlar uni shahar ishlarini boshqaradigan ikki solih rahbar — Arius va Tantiyus huzuriga olib borishdi.

Uni olib ketishayotganida Yamlikho Diqyonusning huzuriga olib borishyapti, deb o‘ylab, u yoq-bu yoqqa alangladi. Odamlar esa uni masxara qilib, jinnidek ko‘rishardi. Yamlikho yig‘ladi, so‘ng boshini osmonga ko‘tarib, ichida: “Ey osmonlar va Yerning ilohi, bugun menga sabr ato etgin. Bu zolim huzurida meni quvvatlaydigan O‘z ruhingni menga hamroh qilgin”, dedi.

U yig‘lab: “Birodarlarimdan ayrildim. Qaniydi, ular boshimga tushganini bilishsa. Bilganlarida, bu zolim qarshisida birga turish uchun kelishardi. Biz Allohga kofir bo‘lmaslikka va Unga hech narsani sherik qilmaslikka ahd qilgan edik.

Meni ulardan ayirdilar, endi ular meni ko‘rmaydi, men ham ularni ko‘rmayman. Hayotda ham, o‘limda ham ayrilmaslikka ahd qilgan edik”, der edi. Yamlikho do‘stlariga qaytib borgach, boshidan o‘tganlarni ularga so‘zlab berdi. Nihoyat, uni ikki solih — Arius va Tantiyus huzuriga olib kelishdi.

Yamlikho o‘zini Diqyonus huzuriga olib borishmayotganini ko‘rib, tinchlandi, yig‘isi bosildi. Arius pulni olib, unga qarab, hayratlandi. So‘ng: “Ey yigit, topgan xazinang qayerda?” deb so‘radi. Yamlikho: “Men xazina topganim yo‘q.

Bu pul otalarimdan qolgan, undagi naqsh va zarb bu shaharniki. Ammo, Allohga qasamki, holim nima ekanini ham, sizlarga nima deyishni ham bilmayman”, dedi. Ulardan biri: “Sen kimsan?” deb so‘radi. Yamlikho: “Men o‘zimni shu shahar ahlidan deb bilardim”, dedi.

Ular: “Otang kim? Bu shaharda seni kim taniydi?” deb so‘rashdi. U otasining ismini aytdi, ammo uni ham, otasini ham hech kim tanimadi. Ulardan biri: “Sen yolg‘on gapiryapsan, bizga rostini aytmayapsan”, dedi. Yamlikho ularga nima deyishni bilmay, boshini yerga egdi.

Atrofidagilarning ba’zilari: “Bu odam jinni”, ba’zilari esa: “Jinni emas, sizlardan qochib qutulish uchun o‘zini ataylab ahmoqqa solyapti”, dedilar. Ulardan biri unga tikilib: “Biz seni yuborib, bu pul otangdan qolgan, naqshi va zarbi uch yuz yildan ortiq vaqt oldingi, degan gapingga ishonadi, deb o‘ylaysanmi? Sen esa yosh yigitsan. Bizni aldab, masxara qilmoqchimisan?

Atrofingda shahar ulug‘lari va boshqaruvchilari turibdi, mamlakat xazinalari qo‘limizda, ammo bizda bunday tangalardan bir dirham ham, bir dinor ham yo‘q. Menimcha, seni qattiq azoblashga buyuraman, so‘ng topgan xazinangni tan oldirish uchun kishanlayman”, dedi.

U buni aytgach, Yamlikho: “Sizlardan bir narsani so‘ray. Agar javob bersangiz, o‘zimdagi bor gapni aytaman”, dedi. Ular: “So‘ra, sendan hech narsani yashirmaymiz”, dedilar. U: “Podshoh Diqyonusga nima bo‘ldi?” deb so‘radi.

Ular: “Bugun Yer yuzida Diqyonus ismli podshoh borligini bilmaymiz. U qadim zamonlarda hukmronlik qilgan va ancha vaqt oldin vafot etgan. Undan keyin ham ko‘p avlodlar o‘tib ketgan”, dedilar. Yamlikho: “Demak, men gangib qolibman.

Odamlardan hech kim gapimga ishonmaydi. Biz bir guruh yigit edik. Podshoh bizni butlarga ibodat qilishga, soxta ilohlarga qurbonlik qilishga majburladi. Kecha oqshom undan qochib, uxlab qoldik. Uyg‘ongach, ularga ovqat sotib olish va xabar surishtirish uchun chiqdim.

Mana, ko‘rib turganingizdek, ahvolim shunday. Men bilan Banjalus tog‘idagi g‘orga boringlar, do‘stlarimni ko‘rsataman”, dedi.

Arius Yamlikhoning gapini eshitib: “Ey qavm, bu yigit orqali Alloh sizlarga bir oyatini ko‘rsatgan bo‘lishi mumkin. Kelinglar, bizni do‘stlariga olib borsin”, dedi. Arius va Astiyus u bilan birga yo‘lga tushdi. Shahar aholisi — kattayu kichik — Kahf sohiblarini ko‘rish uchun ular bilan birga g‘or tomon bordi.

G‘ordagi yigitlar Yamlikho odatda olib keladigan miqdordagi yegulik va ichimlik bilan qaytmagach, uni qo‘lga olishib, Diqyonus podshoh huzuriga olib ketishgan, deb o‘yladilar. Shu xavotirda turganlarida, otlarning dupuri va ovozlar eshitilib, odamlar g‘or tomonga ko‘tarilayotganini bildilar. Ular Diqyonusning elchilari kelib, o‘zlarini olib ketmoqchi, deb o‘ylashdi. Namozga turib, bir-birlariga salom berdilar va vasiyat qildilar.

“Birodarimiz Yamlikhoning oldiga boraylik, u hozir zolim podshoh huzurida turibdi, bizni kutayotgandir”, dedilar. Shu tariqa ular g‘orning ichida o‘tirganlarida, faqat Arius va uning hamrohlari g‘or eshigi oldida turganini ko‘rdilar.

Yamlikho ulardan oldin kirib, yig‘lagancha do‘stlarining oldiga bordi. Uni yig‘layotgan holda ko‘rib, ular ham yig‘ladilar. So‘ng undan nima bo‘lganini so‘radilar. U bo‘lgan voqeani boshidan oxirigacha aytib berdi. Shunda ular bu vaqt davomida Allohning amri bilan uxlab yotganlarini va Alloh ularni odamlarga oyat, qayta tirilishning tasdig‘i qilish hamda Qiyomat soati shubhasiz kelishini bildirish uchun uyg‘otganini angladilar.

Yamlikhodan so‘ng Arius ichkariga kirdi. U g‘or eshigi yonida kumush muhr bilan muhrlangan mis sandiqni ko‘rdi. U shaharning ulug‘laridan bir kishini chaqirdi. Ular sandiqni ochib, ichidan qo‘rg‘oshindan yasalgan, ustiga yozuv bitilgan ikki lavhani topdilar: “Maksalmina, Maxshalmine, Yamlikho, Martunus, Kashtunus, Yabrunus, Dimus, Batiyus va Halush — Diqyonus ismli zolim podshoh ularni dinlaridan qaytarib, fitnaga solishidan qo‘rqib, undan qochgan yigitlardir.

Ular mana shu g‘orga kirganlar. Ularning qayerdaligini eshitgach, podshoh g‘or og‘zini toshlar bilan berkitishni buyurdi. Biz esa keyin ulardan xabar topganlar bilib olishi uchun ularning holi va qissasini yozdik”. Buni o‘qib, hayratlandilar va Alloh ularga qayta tirilish alomatini ko‘rsatganiga hamd aytdilar.

Ovozlarini baland qilib Allohga hamd va tasbeh aytdilar. Keyin g‘orga, yigitlar oldiga kirib, ularni yuzlari nurafshon, kiyimlari esa eskirmagan holda o‘tirganlarini ko‘rdilar. Arius va hamrohlari sajdaga yiqilib, Allohning oyatlaridan birini ko‘rsatganiga hamd aytdilar. So‘ng bir-birlari bilan gaplashdilar.

Yigitlar ularga Diqyonus podshohidan ko‘rganlarini aytib berdilar.

Arius va hamrohlari solih podshoh Biydrosga xat yetkazadigan chopar yuborib: “Tezroq keling! Ehtimol, podshohligingizda Alloh yaratgan, olam ahli uchun oyat, nur va ziyo hamda qayta tirilishga dalil bo‘ladigan bir alomatni ko‘rarsiz. Alloh azza va jalla uch yuz yildan ko‘proq avval jonlarini olgan yigitlarni tiriltirdi”, deb yozdilar. Xabar podshohga yetgach, uning ko‘ngli taskin topib, g‘ami ketdi.

U: “Osmonlar va Yerning Robbisi Allohga hamd bo‘lsin! Unga ibodat qilaman va Uni poklayman. Menga marhamat qilding, men uchun ajdodlarimga solih banda, podshoh Konstantin uchun yoqqan nuringni so‘ndirmading”, dedi.

Bu xabar shahar ahliga yetgach, ular podshoh bilan birga otlanib, Afsus shahriga yo‘l oldilar. Shahar aholisi ularni kutib oldi va g‘or tomonga ko‘tarildilar. Biydrosni ko‘rgan yigitlar xursand bo‘lib, yuzlari bilan sajdaga yiqildilar. Biydros o‘rnidan turib, ularni quchoqladi va yig‘ladi.

Yigitlar yerda o‘tirib, Allohga tasbeh va hamd aytardilar. So‘ng Biydrosga: “Sizni Allohga omonat qildik. Sizga salom, Allohning rahmati bo‘lsin. Alloh sizni va podshohligingizni asrasin. Sizni insonlar va jinlarning yomonligidan Alloh panohida saqlasin”, dedilar.

Podshoh tik turganida ular yana yotgan joylariga qaytib, uxladilar. Alloh taolo jonlarini oldi. Podshoh ularning ustiga kiyimlarini yopib, har birini oltin tobutga qo‘yishni buyurdi. Kechasi uxlaganida ular tushiga kirib: “Biz oltin va kumushdan yaratilmaganmiz.

Biz tuproqdan yaratildik va yana tuproqqa qaytamiz. Bizni g‘orda tuproq ustida qanday bo‘lsak, shunday qoldiring, toki Alloh bizni undan qayta tiriltirsin”, dedilar. Shunda podshoh ularga tik yog‘ochdan tobut yasashni buyurdi va ularni o‘sha tobutga joylashtirdi. Ular chiqib ketganlaridan so‘ng, Alloh odamlarni qo‘rquv bilan ulardan to‘sdi, hech kim ularning oldiga kira olmadi.

Podshoh g‘or eshigi oldida namoz o‘qiladigan masjid qurishni, ular uchun ulug‘ bayram belgilashni va har yili o‘tkazishni buyurdi.

Yana aytilishicha, Yamlikho solih podshoh huzuriga olib borilgach, podshoh undan: “Sen kimsan?” deb so‘radi. U: “Men shu shahar ahlidanman”, dedi va kecha yoki bir necha kun oldin shahardan chiqqanini, o‘z uyini va qarindoshlarini aytib berdi. Ammo hech kim ularni tanimadi.

Podshoh ilgari bir zamonda yo‘qolgan yigitlar haqida eshitgan va ularning ismlari xazina ichidagi lavhga yozilganini bilardi. Lavhni keltirtirib, ismlarni ko‘rdi. Yamlikho o‘sha yigitlardan biri edi. Podshoh qolganlarning ismlarini ham aytdi.

Yamlikho: “Ular mening do‘stlarim”, dedi. Podshoh bu gapni eshitib, o‘zi va qavmi bilan yo‘lga chiqdi. G‘or eshigiga yetganlarida Yamlikho: “Do‘stlarimning oldiga o‘zim kiray, ularga xushxabar beray. Agar sizlarni men bilan birga ko‘rsalar, qo‘rqib ketadilar”, dedi.

U kirib, ularga xushxabar berdi. Shunda Alloh ularning jonlarini oldi va izlarini odamlardan yashirdi, ular yigitlarni topa olmadilar. Alloh azza va jallaning «O‘shanda yigitlar g‘orga panoh oldilar» degan so‘zi mana shudir: ya’ni ular g‘orga bordilar. Arab tilida “falon kishi falon joyga awa” deyilsa, o‘sha joyni o‘ziga maskan qilib oldi, deganidir.

G‘or Banjalus tog‘idagi bir kavak bo‘lib, g‘orning nomi Xayram edi.

«Robbimiz, bizga O‘z huzuringdan rahmat ato etgin» jumlasidagi rahmat — dinda hidoyat, deb izohlangan. Yana rizq, deb ham aytilgan. «Va tayyorla» — biz uchun oson qilgin. «Ishimizdan to‘g‘ri yo‘lni» — Sening roziligingga erishish yo‘lini va biz uchun to‘g‘ri bo‘lgan narsani, deganidir.

Ibn Abbos: “Rashad — g‘ordan salomatlik bilan chiqish yo‘lidir”, degan». Tafsirda so‘nggi parchada asl nusxada uzilib qolgan so‘z va iboralar keltirilgan.