Dua ngam yurmeende e peewal

Tafsiir sheekh Abdurrahman as-Saadi

Kadi Alla holli ko feewi e ko waɗi eɓe, e caggal ɗum o feŋŋini ɗum. O wi’i: «Nde sukaaɓe ɓen» jechuun: sukaaɓe, «dogi to ɓataake» ngam ɓe suɓa heen kisal e reende hoore maɓɓe e fitina jamaaɓe maɓɓe. Ɓe mbi’i: «Joomi amen, hokku min yurmeende immorde to maa», jechuun: yurmeende nde ƴeewtinta min, nde reenata min e bonanɗe, nde wallata min e waɗde moƴƴere. «E hebbin min e ko waɗi amen laawol peewal», jechuun: newinanaa min kala sabu ɗi njahdata e peewal, feewnanaa min diina amen e aduna amen.

Ɓe kawrondiri e ɗuum hakkunde kuugal e dogde e fitina, yahde to nokku mo ɓe mbaawi suuɗde heen, e hakkunde torɗe e ɗaɓɓude Alla yo o newinanaa ɓe ko waɗi. Ɓe ɗaɓɓitaaki e hoore maɓɓe walla e yimɓe; ko ɗuum waɗi Alla jaɓi du’a maɓɓe.

Tafsiir imaam Ibn Kathiir

E konngol Alla: «Nde sukaaɓe ɓen dogi to ɓataake, ɓe mbi’i: Joomi amen, hokku min yurmeende immorde to maa, e hebbin min e ko waɗi amen laawol peewal», Alla hollata ko waɗi e sukaaɓe ɗen, ɓe dogi e diina maɓɓe e jamaaɓe maɓɓe ngam jamaaɓe ɓen hoto fitin ɓe e diina maɓɓe. Ɓe dogi, ɓe naati e ladde e hoore tundere ngam suuɗde e jamaaɓe maɓɓe. Nde ɓe naati heen, ɓe torii Alla Jom teddungal, yo o yurme ɓe, yo o newinana ɓe ɓerɗe mum e suturo mum: «Joomi amen, hokku min yurmeende immorde to maa», jechuun: Hokku min yurmeende immorde to maa, nde yurmeta min, nde sutirta min e jamaa amen.

«E hebbin min e ko waɗi amen laawol peewal», jechuun: Ñeŋtinanaa min e ɗum peewal. Ko woni: waɗananaa min timmitere amen peewal, hono ko feeñi e hadith: «Kala ko a waɗani min e alaaɗe, waɗan ɗum timmitere peewal.» E Al-Musnad, e hadith Busr ibn Abī Arṭā’ immorde e Annabi صلى الله عليه وسلم, woni ko o toroo: «Alla, moƴƴin timmitere amen e kala huunde, e kisnitaa min e semte aduna e leeɓte laakara.»

Tafsiir al-Baghawi

Caggal ɗuum Alla sifii ɗaɗol yimɓe ɓataake ngol, o wi’i: «Nde sukaaɓe ɓen dogi to ɓataake», jechuun: ɓe yahii to ɗum. Yimɓe waɗii ɗaɗol e sabu ko ɓe yahiri to ɓataake. Muḥammad ibn Isḥāq ibn Yasār wi’i: Yimɓe Injila ɓen majjii, junuubaaji mawɗi heewi e maɓɓe, laamɓe maɓɓe ɓe ɓurti hoolaare, haa ɓe sujjita sanamuuji, ɓe waɗa sarɗi e faɗɗe. Kono wonnoo e maɓɓe ko heddii e diina Al-Masiihu, ɓe ɗooftii diina Alla e tawhiid mum.

E laamɓe Roomaa ɓen, wonnoo laamɗo gooto waɗi ɗum, innde mum ko “Daqyānūs”. O sujjitinoo sanamuuji, o waɗa sarɗi e faɗɗe, o wara kala mo yeddii mo. O yahata e gure Roomaa, o accataa e nder gure ɗe o naatata heen gooto, si o waasii fitinugo mo ngam sujjitde sanamuuji, waɗde sarɗi e faɗɗe walla o waro mo, haa o yahii e wuro yimɓe ɓataake ngol, ko “Afsūs”. Nde o hewti wuro ngol, ɗum heewi e yimɓe goongaango ɓen, ɓe suuɗi e mo, ɓe dogi kala laawol.

Nde Daqyānūs hewti, o yamiri yo ɓe rewto yimɓe goongaango ɓen, ɓe ndenndu ɓe ngam ɓe ngara to makko. O waɗi gardiiji e nder wuro ngol, ɗi rewata yimɓe goongaango ɓen e nokkuuji maɓɓe, ɗi neltina ɓe to Daqyānūs. O waɗata ɓe suɓa hakkunde maayde e sujjitde sanamuuji e waɗde sarɗi e faɗɗe. Won e maɓɓe suɓata nguurndam; won ɗo yeddoto sujjitde hay gooto so wonaa Alla, o warta.

Nde yimɓe ɓurɗe sembe e goongaagu e Alla yi’i ɗuum, ɓe ɓadii yo ɓe hokkita hoore maɓɓe e leeɓte e maayde. Ɓe warta, ɓe taƴa ɓanndu maɓɓe, caggal ɗuum ɓe ɗowtira taƴe ɗen e dow galle wuro ngol, e dow dammugalaji mum ɗin kala, haa fitina mawɗo waɗi. Nde sukaaɓe ɓen yi’i ɗuum, ɓe heewi sikkitaare. Ɓe darii, ɓe heɓti e du’a, muñal, sadaqa, tasbiih e du’a.

Ɓe wonnoo ko ardiimoji Roomaa, ɓe ngonnoo ko yimɓe capanɗe ɗiɗi. Ɓe muumii, ɓe torii Alla, ɓe mbi’i: «Joomi amen ko Joomi kammuuli e leydi. Min ndogotoo hay gooto e nder makko e Alla. Min wowliriino wowlugol laaɓɗungol, so min sujjitinoo gooto so wonaa mo.»

Ɓe mbi’i: «Ñifnu fitina nde e dow gollaaɓe maa gomɗinɓe, ittanaa ɓe ɗaɗol ngol, haa ɓe heɓa laawol wowlude e baynude ɗaɓɓude maa.» Ɓe wonnoo e ɗuum, ɓe naatii e nokku maɓɓe ɗaɓɓitaande du’a. Gardiiji hewti ɓe, ɓe yi’i ɓe sujjaani, ɓe muumii, ɓe torii Alla. Ɓe wi’i ɓe: «Ko honɗun waɗi a anndaani yamiroore laamɗo?

Arɗon to makko.» Ɓe yahi, ɓe holliti ɗaɗol maɓɓe to Daqyānūs, ɓe mbi’i: «A ndennditinii yimɓe ngam sarɗude sanamuuji maa. Kono sukaaɓe ɗen, yimɓe ɓe suɓɓi e suudu maa, ɓe ndaaru maa e ɗo ɓe yeddi yamiroore maa!» Nde o nanndi ɗuum, o neli yo ɓe ngara.

Ɓe ngari, gite maɓɓe ko heewi ɗimɗe, yeeso maɓɓe ko naati e leydi. O wi’i ɓe: «Ko holi haɗi on arde e sarɗe ngam sanamuuji amen ɗi sujjiteta e nder leydi, waɗde hoore mon hono mawɓe wuro mon? Suɓoɗon: walla on sarɗa e sanamuuji amen, walla mi wara on.» Meksalminā, mawɗo maɓɓe, wi’i: «Min jogii Joomi, darja makko heewi kammuuli e leydi.

Min ndogotoo hay gooto so wonaa mo, abadaa. Innde Alla heewi yettoore, teddungal e tasbiih, e ɓerɗe amen laaɓɗe abadaa. Min njullotoo tan mo, min torotoo mo yo o kisnita min, o hokku min moƴƴere. Kono faɗɗe ɗen, min njullotoo ɗe abadaa.

Waɗan min ko yiɗɗaa.» Yimɓe Meksalminā ɓen mbi’i Daqyānūs ko Meksalminā wi’i. Nde ɓe mbi’i ɗuum, o yamiri yo ɓe ittane ɓe koltaaji teddungal ɗi ɓe njoginoo, o wi’i: «Mi yaaran on, mi timmitan on ɗaɗol mi وعدi on. Ko haɗi mi wara on jooni tan ko mi yi’ii on sukaaɓe kesɗitɓe.

Mi yiɗaani maaynu on haa mi hokka on waktu, ngam mi siftina on, mi wallita on miijo mon.» Caggal ɗuum o yamiri yo ɓe ittane ɓe ko laaɓi e njolde e kaalis. O yamiri yo ɓe njaltine ɓe. Daqyānūs yahi e wuro goɗɗo, ɓadii e maɓɓe, ngam won e huunde makko.

Nde sukaaɓe ɓen yi’i o yahi, ɓe waɗi nder maɓɓe yo ɓe yahdu yeeso ɗum, tee ɓe kulii so o arii wuro maɓɓe, o siftito ɓe. Ɓe ɗaɓɓitii hakkunde maɓɓe yo kala gooto e maɓɓe heɓu ceede e suudu baaba makko, o sadaqa e ɗum, o ƴettu ko heddii ɗum ngam ɓe ɗowtoro. Ɓe yahata to ɓataake ɓadii e wuro ngol, e tundere innde mum ko Bakhloos, ɓe jooɗoo heen, ɓe njulla Alla haa Daqyānūs wartata, ɓe arto yeeso makko, o waɗan ɓe ko o yiɗi. Nde gooto e maɓɓe wi’i ɗuum, kala sukaaɗo yahii e suudu baaba makko, o ƴetti ceede, o sadaqa e ɗum, o yahdu ko heddii.

Galle maɓɓe wonnoo e ɗemngal maɓɓe, o rewti ɓe haa ɓe hewti ɓataake ngol. Ɓe ɗon jooɗii. Ka‘b al-Aḥbār wi’i: Ɓe yahinoo e yeeso rawaande, ngal ɓadaani ɓe, ngal rewti ɓe. Ɓe ɗowti ngal, ngal ɓe njottina, ngal artiri ɗum. Galle ngal wi’i ɓe: «Ko honɗun ɗon yiɗi e am, yimɓe?

Hoto kulon am, mi yiɗi jullotooɓe Alla. Ndeem, mi ndewta on.» Ibn ‘Abbās wi’i: Ɓe dogi e Daqyānūs e jamma, ɓe ngonnoo ko jeegom walla jowi, ɓe yahdi e yeeso raayoɗo e galle mum e galle ngal rewti ɓe, o rewtii ɓe e diina maɓɓe. Ɓe yaltini e wuro ngol, ɓe yahdi to ɓataake, ngal ɓadii wuro ngol.

Ibn Isḥāq wi’i: Ɓe njooɗii heen, alaa kuugal maɓɓe so wonaa juulde, muñde, tasbiih, takbiir e yetto Alla, ɗaɓɓitde wele Alla. Ɓe waɗi ceede maɓɓe e junngo sukaaɗo gooto e maɓɓe, innde mum ko Tamliikhā. O heɓi e maɓɓe ko ɓuri yahde e wuro e e sembe. Nde o naatata wuro, o itta koltaaji moƴƴi ɗi o jogii, o ɓeŋta koltaaji hono ɗi miskinaaji ɗi ɗaɓɓita ñaamdu.

O ƴetta ceede mum, o yah wuro, o sooda ñaamdu e ndiyam, o naamnita bayaan: a anndaa o e jayɗo makko ɓen mbaɗa ko? O wartata to musiɓɓe makko. Ɓe njooɗii e ɗuum e ko ɓe njooɗii. Caggal ɗuum, Daqyānūs hewti wuro ngol, o yamiri mawɓe wuro ngol yo ɓe sarɗu faɗɗe.

Ɓe gomɗinɓe ɓen kulii. Tamliikhā wonnoo e wuro, o soodana musiɓɓe makko ñaamdu. O wartiri to musiɓɓe makko, o wulli, o ɗowti ñaamdu seeɗa, o bayni ɓe wonnde laamɗo junngoɓe ngol naatii wuro, ɓe siftitii ɓe, ɓe ɗaɓɓitii ɓe e mawɓe wuro ngol. Ɓe kulii, ɓe sujjii, ɓe torii Alla, ɓe ɗaɓɓi mo yo o kisnita ɓe e fitina.

Caggal ɗuum, Tamliikhā wi’i ɓe: «Ɓiɓɓe amen, ƴeftinnee hoore mon, ñaamɗon, yottinon Alla.» Ɓe ƴeftini hoore maɓɓe, gite maɓɓe ko heewi ɗimɗe. Ɓe ñaami, ko woni e jalal hirnaange. Caggal ɗuum, ɓe jooɗii, ɓe haaldi e hoore maɓɓe, ɓe janngitindi, ɓe siftindira.

E ɗuum nde, Alla waɗi ɗum ɗowngol e ɗemngal maɓɓe, e ɓataake ngol. Galle maɓɓe wonnoo dowruɗo e juuɗe mum ɗiɗi e dammugal ɓataake ngol, ɗum heɓi ko heɓi e maɓɓe, ɓe wonnoo gomɗinɓe, ɓe hoola e goonga. Ceede maɓɓe wonnoo e yeeso hoore maɓɓe. Nde subaka waɗi, Daqyānūs yi’i ɓe alaa, o ɗaɓɓiti ɓe, o yi’i ɓe.

O wi’i wonɓe e makko: «Mi weltaali ɗaɗol sukaaɓe ɓen ɓe yahi. Ɓe miijii wonde mi metti e maɓɓe, ko sabu ɓe anndaani ko mi waɗi. Mi waawataa ñaɓɓude e maɓɓe so ɓe tuubii, ɓe sujjitiri sanamuuji am.» Mawɓe wuro ngol mbi’i: «A haani yiɗde yimɓe bonɓe ɓen, ɓe yeddiɓe, ɓe ɓeɗɗi yamiroore maa?

A hokkani ɓe waktu, so ɓe yiɗii, ɓe ruttitata. Kono ɓe tuubaani.» Nde ɓe mbi’i ɗuum, Daqyānūs metti ɗum haa ɓuri. O neli yo ɓaabaaji maɓɓe ngara, o naamnii ɓe ɗaɗol maɓɓe. O wi’i: «Hollu am ɓiɓɓe mon yeddiiɓe ɓen, ɓe yeddi am.»

Ɓe mbi’i: «Min yeddaani maa. Hol ko waɗi a wara min sabu ɓiɓɓe yeddiiɓe ɓe dogi, ɓe ɓoolli ceede amen e kasuwaaji wuro ngol, caggal ɗuum ɓe yahdi e dow tundere innde mum ko Bakhloos?» Nde ɓe mbi’i ɗuum, o acciti ɓe, o anndaani ko o waɗata e sukaaɓe ɓen. Alla waɗi e ɓernde makko yo o yamiru yo ɓe ɗaɓɓu ɓataake ngol, ɓe mah ɓataake dow maɓɓe, ɓe suddi ɓe heen.

Alla yiɗi teddinde ɓe, o waɗa ɓe maande e ummoraade yimɓe caggal maɓɓe, o hollana yimɓe wonde sa’a arata, alaa shakk. Alla umminta wonɓe e qaburi. Daqyānūs yamiri yo ɓe suddu ɓe e ɓataake ngol, o wi’i: «Accuɗon ɓe e nder ɓataake, ɓe maay e nyawndu e ɗiɗu. ɓataake maɓɓe, ko ɓe suɓi, wonan guri maɓɓe.» O miiji wonde ɓe ɗiyɗi, ɓe nganndinta ko o waɗata e maɓɓe.

Kono Alla maayni ruuhu maɓɓe maayde dowruɗe, galle maɓɓe ɓe saawi juuɗe mum ɗiɗi e dammugal ɓataake, ɗum heɓi ko heɓi e maɓɓe; ɓe ɓen no ɓe ɓeɓi e ñaamdu e ndiyam, ɓe ndiyata e fowndu. Caggal ɗuum, yimɓe gomɗinɓe ɗiɗo, wonɓe e nder suudu Daqyānūs, ɓe suuɗii gomɗinal maɓɓe. Innde gooto ko “Yandrus”, innde goɗɗo ko “Rūnās”. Ɓe miijii yo ɓe winndu ɗaɗol sukaaɓe ɓen, laabi maɓɓe, inɗe maɓɓe e bayaan maɓɓe e alluwal e leɗɗe, ɓe waɗa ɗum e kootu bakar, ɓe waɗa kootu ngol e nder tabuutu koper, ɓe waɗa tabuutu ngol e nder galleeji.

Ɓe mbi’i: «Tawi Alla hollitii sukaaɓe ɗen e yimɓe gomɗinɓe yeeso ñalnde darnde, ɓe heɓa anndude ɗum nde ɓe janngii ɗerewol ngol.» Ɓe waɗi ɗum, ɓe maahi dow mum. Daqyānūs jooɗii ko jooɗii, caggal ɗuum o maayi, yimɓe makko maayi, e gilaaji ɗuuɗɗi caggal maɓɓe, laamɓe ɓe ndowtori laamɓe. ‘Ubayd ibn ‘Umayr wi’i: Yimɓe ɓataake ɓen ko sukaaɓe kollitaande, ɓe ɓeɓi ɗowle e juuɗe, ɓe nderni.

Galle mbogo maɓɓe, ɗe rewti ɓe. Ɓe yahi e ñalnde mawnde maɓɓe, e suudu teddungal e golle mawɗe. Ɓe naatni sanamuuji maɓɓe ɗi ɓe njullata. Alla waɗi goongaagu e ɓerɗe sukaaɓe ɓen. Gooto e maɓɓe ko jom pinal laamɗo, o gomɗini, kala gooto e maɓɓe suuɗi gomɗinal mum.

Ɓe mbi’i e hoore maɓɓe: «Min njaltu hakkunde yimɓe ɓen, hoto yottu min leeɓte sabu junuubu maɓɓe.» Sukaɗo gooto yaltini, o hewti ɓalndu laawol, o jooɗii e ɗo. Goɗɗo yaltini, o yi’i mo oɗon jooɗii gooto, o miiji oɗon jogii goonga hono makko, kono hoto feeñnina ɗuum. Goɗɗo yaltini, ɓe kawri e nokku gooto.

Gooto e maɓɓe wi’i: «Ko honɗun kawrondiri on?» Kala gooto e maɓɓe suuɗii gomɗinal mum, sabu kulol e hoore mum. Ɓe mbi’i: «Kala sukaɗo yo yaltu, o yeewtu e musiɓɓe mum.» Ɓe waɗi ɗuum, kadi gooto e maɓɓe holliti e musiɓɓe mum sirru mum.

Ɓe yi’i ko ɓe fof ko gomɗinɓe. Ɓataake wonnoo e dow tundere ɓadii ɓe. Gooto e maɓɓe wi’i: «Arɗon to ɓataake, Joomi mon wallita on e yurmeende mum.» Ɓe naati e ɓataake, ɓe jooɗii ɓadii duuɓi teemeɗi tati, ɓeyda duuɓi jeegom.

Yimɓe maɓɓe ɓe yi’i ɓe alaa, ɓe ɗaɓɓiti ɓe, Alla majjini trace maɓɓe e ɓataake maɓɓe. Ɓe winndi inɗe maɓɓe e laabi maɓɓe e alluwal: «Kanko e kanko e kanko, ɓiɓɓe laamɓe amen, min majjinii ɓe e lewru ngo, e hitaande nde, e laamu kanko ɓiɗɗo kanko.» Ɓe waɗi alluwal ngal e nder kaɓirgol laamɗo, ɓe mbi’i: «Ɗum jogii ko waɗata», caggal ɗuum laamɗo ngol maayi, aɗaɓɓe ɗuuɗɗe ndowtori. Wahb ibn Munabbih wi’i: Hawaariyyu gooto e ‘Īsā, عليه السلام, hewti e wuro yimɓe ɓataake ɓen, o yiɗi naatde wuro ngol.

Ɓe mbi’i mo: «Wonɗo e dammugal mum ko sanamuu. Hay gooto naatataa heen so wonaa o sujjii ɗum.» O yiɗaani naatde, o yahii e hammam ɓadii wuro ngol. O waɗii hoore mum koolaajo e jom hammam, o golla e nder hammam ngol. Jom hammam yi’i barke e hammam mum, o yiɗi mo.

Sukaɓe wuro ngol ɓe ɓadii e mo, o holliti ɓe bayaan kammu e leydi, e bayaan laakara, haa ɓe gomɗini, ɓe koolii mo. O waɗi şertii e jom hammam: «Jamma ngal ko am; hoto hay gooto haɗ am e ɗuum, hoto hay gooto haɗ am e juulde.» O jooɗii e ɗuum haa ɓiɗɗo laamɗo naati hammam e debbo. Hawaariyyu nditi mo, o wi’i: «A ɓiɗɗo laamɗo, a naatata hammam e debbo ndee?»

O semtinii, o yahi. O rutti kadi, o wi’i mo ɗuum hono ɗuum. Ḅiɗɗo laamɗo funti mo, o bonni mo, o accaani ɗuum, haa ɓe naati e hammam, ɓe maayi. Laamɗo hewti, ɓe mbi’i mo: «Jom hammam waraama ɓiɗɗo maa.» O ɗaɓɓitii, kono o heɓaani mo, o dogi.

O wi’i: «Hol ɓe ɗowtori mo?» Ɓe sifii sukaaɓe ɓen, o ɗaɓɓitii ɓe, ɓe yaltini e wuro. Ɓe hewti gorko goɗɗo gomɗingol hono maɓɓe, o yahdi e maɓɓe, o jogii galle. Jamma hewti ɓe ɓataake, ɓe naati heen, ɓe mbi’i: «Ɗon ndogoro hannde, in shā’a Allāh, ɓe ndaara ko ɓe njogii.»

Alla waɗi ɗum ɗowngol e ɓerɗe maɓɓe. Laamɗo yahi e yimɓe makko e ɗaɓɓude ɓe, haa ɓe hewti ɓe, o naati e ɓataake. Nde o yiɗi naatde, kulol ɗowngol ɓe suƴƴini mo, o waawaani naatde. Hay gooto waawaani naatde. Gooto e maɓɓe wi’i: «So a heɓii ɓe, mi waraani ɓe?»

O jaabii: «Eey.» O wi’i: «Maa mahaa ɗowru dow dammugal ɓataake, caggal a suddi ɓe e nder ɓataake.» Caggal ɗuum, raayoɗo gooto hewti ɓataake ngol, tawde ko toɓo. O wi’i: «So mi udditii ɓataake ngol, mi naatni galle am heen e toɓo, ɗum moƴƴi.»

O nyaamii ɗum haa o udditi, o ruttini ruuhuuji maɓɓe ñande nde ɓe ummoritii. Muḥammad ibn Isḥāq wi’i: Caggal ɗuum, laamɗo moƴƴo heɓi laamu leydi ɗin, innde mum “Baydrūs”. Nde o jooɗii e laamu makko, o jooɗii duuɓi jeetati e njeena. Yimɓe e nder laamu makko ceerti, ɓe woni kadi-kadi.

Won e maɓɓe ko gomɗinɓe e Alla, ɓe nganndi sa’a ko goonga; won ɗo yeddoto ɗum. Laamɗo moƴƴo ngol weltaani ɗum, o wulli, o torii Alla, o sikkitii e ɗuuma mawɗa sabu yi’ude yimɓe baatil ɓen ɓeydaade, ɓe heɓde dow goonga. Ɓe wi’i: «Ko nguurndam aduna tan; ruuhu tan ngartata, ɓanndu ngartataa.» Baydrūs neli e yimɓe ɗo o miiji ko moƴƴi, ɓe ko ardiiɓe e yimɓe, kono ɓe yeddii sa’a, haa ɓe ɓadii laawol yimɓe e goonga e diina hawaariyyu ɓen.

Nde laamɗo ngol yi’i ɗuum, o naati suudu mum, o udditi mum. O woni e gotel, o waɗi ɓale mum e dow ndiyam seɗɗa, o jooɗii, o waɗi du’a e Alla, o wulli, o torii mo e ñalawma e jemma, o wi’i: «Aa Alla, a yi’ii ceertu ɗiɗi e hakkunde yimɓe ɓen. Neltir ɓe maande, nde holla ɓe goonga.» Alla, Jom yurmeende, mo yiɗaani halkude gollaaɓe makko, yiɗi yo o feeñnu yimɓe ɓataake ɓen, yo o hollit ɗaɗol maɓɓe, yo o waɗa ɗum maande e daliilu e dow yimɓe, ngam ɓe ngannda wonde sa’a arata alaa shakk, yo o jaɓa du’a gollaaɗo makko moƴƴo Baydrūs, o timmitana mo barke mum, yo o kawrondin gollaaɓe gomɗinɓe ɓen ɓe ceertii.

Alla waɗi e ɓernde gorko gooto e yimɓe wuro ngol, ɓataake ɗen wonnoo e nder wuro ngol, innde mum ko “Ulyānūs”, yo o yoomo ko ɗowru waɗiraa dow dammugal ɓataake, o mah ɗum e deftere galle mum. O yandini sukaaɓe ɗiɗo yo ɓe ittit ɗeɗe ɗen, ɓe mahaa galleeji ɗi. Ɓe ittiti ɗeɗe ɗen, ɓe maahi galleeji, haa ɓe ittiti ko woni dow dammugal ɓataake ngol, ɓe udditi dammugal ɓataake. Alla, Jom baawɗe e laamu, mo ummintinta mayɓe, yamiri yo sukaaɓe ɓen njooɗo e nder ɓataake.

Ɓe jooɗii, ɓe weltii, yeeso maɓɓe ko laaɓi, ɓerɗe maɓɓe ko weli. Ɓe salmii e hoore maɓɓe, hono ɓe ummoritii e jamma nde ɓe ummoritata e subaka. Ɓe darii, ɓe juulii hono ko ɓe waɗata. Alaa huunde e yeeso maɓɓe walla lewru maɓɓe nde ɓe majjini.

Ɓe ngonnoo hono ko ɓe ngonnoo nde ɓe ɗiyɗi. Nde ɓe timminii juulde maɓɓe, ɓe wi’i Tamliikhā, mo waɗata ko ɓe njogii: «Hollu min ko yimɓe ɓen wowliri e ɗaɗol amen subaka yeeso laamɗo junngoɓe ngol.» Ɓe miijinoo wonde ɓe ɗiyɗi ko ɗuum wonnoo e ko ɓe ɗiyɗi. Haa ɓe naamnondiri: «Ko honɗun ɓe ɗiyɗi?»

Ɓe mbi’i: «Min ɗiyɗi ñalawma walla seeɗa e ñalawma.» Ɓe mbi’i kadi: «Joom mon ko ɓuri anndude ko ɓe ɗiyɗi.» Ɗuum fof ko seeɗa e miijo maɓɓe. Tamliikhā wi’i ɓe: «Ɓe ɗaɓɓitii on e wuro, ɓe heɓaani on. Kono ɓe yiɗi yo ɓe ndenndu on hannde, ɓe sarɗu on e faɗɗe, walla ɓe wara on.

Ko Alla yiɗi caggal ɗuum, o waɗata.» Meksalminā wi’i ɓe: «Ɓiɓɓe amen, anndee wonde on kawrondirta e Alla. Hoto yedditee gomɗinal mon caggal gomɗingol mon, so ganna Alla, gorgol Alla, noddata on.» Ɓe mbi’i Tamliikhā: «Yah wuro, heɓ bayaan ko yimɓe ɓen wowlata e amen, e ko ɓe wi’ata yeeso Daqyānūs.

Huutoro, hoto waɗan e hoore maa gooto o anndu maa. Soɗo min ñaamdu, addan min ɗum. Ɓeydu kadi ñaamdu nde ɓe ngari, amen ɓadii jiɗɗude.» Tamliikhā waɗi hono ko o waɗata ko adii: o ɓeŋti koltaaji makko, o ɓeɓti koltaaji mo o suuɗirta hoore mum heen.

O ƴetti ceede makko, nde o hewtii dammugal ɓataake, o yi’i ɗeɗe ɗen ɓe ittitii e dammugal ɓataake, o wundii heen. O yahii, o accaani ɗum haa o hewti dammugal wuro, o suuɗii e laawol ngam kulde so yimɓe wuro ngol anndii mo. O anndaani wonde Daqyānūs e yimɓe makko maayii gila duuɓi teemeɗi tati. Nde o hewtii dammugal wuro ngol, o ƴeewti dow dammugal, o yi’i maande ɓen gomɗinɓe ɓen, nde waɗata nde gomɗinal ɓuri heewde heen.

Nde o yi’i ɗum, o jaɓɓii ɗum, o ƴeewtiri ɗum e suuɗde, o ƴeewtiri ñaamo e nano. O acci dammugal ngal, o yahii e dammugal goɗngal, o yi’i maande hono ɗum. O miiji wonde wuro ngol wonaa wuro mo o annduno. O yi’i yimɓe ɗuuɗɓe kesɗitɓe, ɓe o yi’aayino.

O yahata, o weltii, o miiji wonde o majjii. O ruttiti to dammugal nde o naatiri, o jaɓɓii e hoore mum, o wi’i: «Miɗo yiɗi anndude ko ɗee. Subaka ɓe gomɗinɓe ɓen suuɗirnoo maande nde, ɓe suuɗirnoo nde. Hannde ko e baynude.

Miɗo waawi ɗiyɗe?» O miiji o ɗiyɗi, kono o yi’i wonaa. O ƴetti ko o suɓi, o waɗi ɗum e dow hoore mum, o naati wuro ngol. O yahii e nder fanyam wuro, o nani yimɓe ɓe mbi’i innde ‘Īsā ibn Maryam, ɗum ɓeydi kulol mum, o woni ko majjii.

O tawi juuɗe mum e naange galleeji, o wi’i e hoore mum: «Miɗo wowlude: ko ɗuum? Subaka alaa e dow leydi gooto wowlata innde ‘Īsā ibn Maryam, so wonaa o warta. Kono hannde kala gooto wowlata innde ‘Īsā, alaa kulol e gooto.» O wi’i e hoore mum: «Tawi ɗum wonaa wuro mo mi annduno.

Alla, mi anndaa wuro ɓadii wuro amen.» O darii hono mo majjii. O hewti sukaɗo, o naamnii mo: «Ko honɗun innde wuro ngol, sukaɗo?» O jaabii: «Innde mum ko Afsūs.» O wi’i e hoore mum: «Tawi nyawndi am walla huunde woni e am, nde itti miijo am.

Ko ɗuum waɗi mi haani yaltude wuro ngol ko yaawi, ngam hoto mi yarde e ɗum, walla heɓe bonanɗe, maayi.» Caggal ɗuum o ñawti, o wi’i: «Alla, so mi yaltinoo wuro ngol ko yaawi, yeeso yimɓe annditaaki am, ɗum ɓuri moƴƴude am.» O ɓadii worɓe soodaaɓe ñaamdu, o yaltini ceede ɗe o joginoo, o hokkani gooto e maɓɓe, o wi’i: «Soɗo am ñaamdu e ceede ɗee.» Gorko ngol ƴeewti ceede ɗen, o jaɓɓii ɗe, o waɗi ɗe e junngo goɗngo makko.

O ƴeewti e yeeso mum, o kaalii, o hokkani goɗɗo. Kanko kadi ƴeewti ɗe, o waɗi ɗe e hakkunde julaaɓe, ɓe kaalii ɗe, ɓe hiɓɓondiri heen. Ɓe kaalii ɗe, ɓe haaldi hakkunde maɓɓe, gooto wi’i goɗɗo: «O heɓii tesoro ɓaadnaɗo e leydi gila ko neeɓi.» Nde Tamliikhā yi’i ɓe haaldi e makko, o kulii kulol mawngol, o hurti, o miiji wonde ɓe anndii mo, ɓe yiɗi yahde e mo to laamɗo maɓɓe Daqyānūs.

Yimɓe goɗɗe ɓe ɓadii ɓe, ɓe ƴeewta mo. O wi’i ɓe, o kulii ɓe: «Hokkuɗon am ceede am, ƴettuɗon ɗe, mi alaa faida e ñaamdu mon.» Ɓe naamni mo: «Ko honɗun an, sukaaɗo? Ko honɗun waɗi?» Ɓe mbi’i: «Alla, a heɓii tesoro e tesoroji yimɓe adii, aɗa yiɗi suuɗde ɗum e amen.

Yahdu e amen, hollu min ɗum, hokk min e ɗum, min newinanaa maa ɗum. So a waasa, min neltin maa to sultan, o wara maa.» Nde o nani konngol maɓɓe, o wi’i e hoore mum: «Mi heɓii ɗum fof ko mi kulii.» Ɓe wi’i: «Sukaɗo, alla, a waawataa suuɗde ko a heɓi.»

Tamliikhā anndaaki ko o wowlata, walla ko o jaɓata ɓe, o kulii, o waawaani wowlude. Ɓe yi’i o wowlataa, ɓe ƴetti kolta mum, ɓe waɗi ɗum e dow ɓanndu mum, caggal ɗuum ɓe ɗowti mo e fanyam wuro ngol. Yimɓe heewɓe nani ɗum, ɓe mbi’i: «Ko gorko ngol jogii tesoro.» Yimɓe wuro ngol fof, ɓesɗe e mawɓe, ɓe kawri e mo, ɓe ƴeewta mo, ɓe mbi’i: «Alla, sukaɗo ngol wonaa yimɓe wuro amen, min yi’aay mo abadaa, min anndaa mo abadaa.»

Tamliikhā anndaani ko o wi’ata. Nde yimɓe wuro ngol kawri e mo, o kulii, o dummii, o wowlitani. O hooli wonde baaba makko e musiɓɓe makko ngonnoo e wuro, o hooli wonde laabi e laabi mum ko mawɓe wuro, ɓe ngari, ɓe kisnita mo e juuɗe maɓɓe. Nde o darii ko hono mo majjii, o sabbii heewde gooto e yimɓe maɓɓe, ɓe neldi mo to mawɓe laamu wuro ngol, ɓe ɗowti ɗum.

Innde mawɓe ɗiɗo ɗen ko “Aryūs” e “Ṭanṭiyūs”, ɓe laamɓe moƴƴɓe. Nde ɓe yahni mo to ɓe, Tamliikhā miijii wonde ɓe yahata mo to Daqyānūs, laamɗo junngoɓe. O ƴeewtata ñaamo e nano, yimɓe ɓen mbaɗa haala e makko hono mo majjii, o wulli. O ƴeewti kammu, o wi’i e ɓernde mum: «Alla, Joomi kammu e Joomi leydi, hokku am muñal hannde, naatnu e am ruuhu immorde to maa, ngam wallit am e yeeso laamɗo junngoɓe ngol.»

O wulli, o wi’i e ɓernde mum: «A ceerti am e musiɓɓe am. Miɗo yiɗi ɓe nganndu ko mi heɓi. So ɓe annduno, ɓe ngara, ɓe njooɗoo fof yeeso laamɗo junngoɓe ngol. Min ndaɗiino yo min ndokka, min yeddoto Alla, min ndennditoto hay huunde e Makko.

A ceerti am e maɓɓe, mi yi’a ɓe kadi ɓe yiyataako am abadaa.» Ɓe kawnondirinoo nde ɓe nguurndii walla nde ɓe maayi, min heɓa ceertu abadaa. Tamliikhā haaldi e hoore mum e ɗuum ko o bayni musiɓɓe makko nde o rutti, haa o hewti Aryūs e Ṭanṭiyūs. Nde o yi’i wonde ɓe yahataa mo to Daqyānūs, o heɓi jam, wulli mum yoppitii.

Aryūs ƴetti ceede, ɓe ƴeewti ɗe, ɓe kaalii. Caggal ɗuum gooto e maɓɓe wi’i: «Hol tesoro a heɓi, sukaɗo?» Tamliikhā jaabii: «Mi heɓaani tesoro. Ko ceede baabaaji am, ko ɗi ɓe tooniri e nder wuro ngol, kono alla mi anndaa ko woni e am e ko mi wi’ata on.»

Gooto e maɓɓe wi’i: «Holɗun ko a?», Tamliikhā wi’i: «Mi miijinoo mi ko yimɓe wuro ngol.» Ɓe naamni: «Hol baaba maa? Hol mo anndu maa e nder wuro ngol?» O holliti innde baaba mum; alaa gooto anndu mo walla baaba mum. Gooto e maɓɓe wi’i: «Aɗa waɗi majjere, hoto faw min ko goonga.»

Tamliikhā anndaani ko o jaabata, o hoɗi hoore mum e leydi. Gooto e wonɓe ɗon wi’i: «Gorko ngol majjii.» Goɗɗo wi’i: «O majjina hoore mum e hoore, ngam o dog.» Gooto e maɓɓe ƴeewti mo e yiite, o wi’i: «Aɗa miijii min neltir maa, min hoola ko a wi’i amba konngol ɗi ceede wona e baaba maa, e layɗe ceede ɗen ƴawata ko ɓuri duuɓi teemeɗi tati?

Aɗa miijii aɗa waawi waɗde min majjuɗe, aɗa wondi e majjuɗe, kanko min ko mawɓe, hono no a yi’i, e dow amen ko mawɓe wuro ngol, laamu wuro ngol e kaɓirɗe mum ɗin ko e amen, alaa e amen hay kaalis gooto e laabi ɗee. Mi miijii mi yamira yo ɓe njoggu maa, ɓe leeɓta maa seeɗa, haa a wi’a min tesoro mo a heɓi.» Nde o wi’i ɗuum, Tamliikhā wi’i: «Holluɗon am ko mi ɗaɓɓata, so a waɗii ɗum, mi hollan on ko woni e am.» Ɓe jaabii: «Ɗaɓɓu, min suuɗataa maa huunde.»

O wi’i: «Ko honɗun laamɗo Daqyānūs?» Ɓe wi’i: «Min anndaa hannde laamɗo innde makko Daqyānūs. Ko laamɗo maayi gila ko neeɓi, yimɓe gilaaji ɗuuɗɗi maayi caggal makko.» Tamliikhā wi’i: «Tawi mi majjii, hay gooto e yimɓe ɓen hoolataa konngol am.

Min ngonnoo sukaaɓe, laamɗo yamiri min yo min sujjitu sanamuuji, min waɗa sarɗi e faɗɗe. Min dogi yeeso makko ñalawma, min ɗiyɗi. Nde min ummoritii, mi yahi sooda ñaamdu, mi ƴeewta bayaan. Ɗum ko no aɗa yiyiri.» Ɓe wi’i: «Yahdu e amen to ɓataake e dow tundere Banjalūs, mi hollu maa musiɓɓe maa.»

Nde Aryūs nani ko Tamliikhā wi’i, o wi’i yimɓe: «Woto tawi ɗum maande e maande Alla nde Alla waɗi e juuɗe sukaaɗo ngol. Arɗon e amen, yo o hollu min musiɓɓe makko.» Aryūs e Astiyūs yahdi e mo, yimɓe wuro ngol fof, mawɓe e sukaaɓe, ɓe yahdi to sukaaɓe ɓataake ɓen, ngam ɓe ndaara ɓe. Nde sukaaɓe ɓataake ɓen yi’i Tamliikhā ɓoɗɗii, o ardaani e ñaamdu e ndiyam hono ko o waɗata, ɓe miijii wonde o joggi, o yahni mo to laamɗo maɓɓe Daqyānūs.

Ɓe wonnoo miijude ɗuum, ɓe kulii. Ɓe nani jilli e sawru caballo ɓe ɓadii e maɓɓe. Ɓe miijii wonde neliɓe laamɗo Daqyānūs ɓe ngari ngam ɓe ƴettu ɓe. Ɓe darii ngam juulde, ɓe salmii e hoore maɓɓe, ɓe siftindiri. Ɓe wi’i: «Arɗon, yo min ndog to musiɓɓe amen, Tamliikhā, wonnde o jooni e yeeso laamɗo junngoɓe ngol.

Miɗo ɗaɓɓita ko o arta.» Ɓe wonnoo ɗum e ɗuum, ɓe jooɗii e nder ɓataake, ɓe yi’aay ko woni so wonaa Aryūs e yimɓe makko, ɓe darii e dammugal ɓataake. Tamliikhā yaarii ɓe, o naati, o wulli. Nde ɓe yi’i mo o wulli, ɓe wulliri e mo.

Caggal ɗuum ɓe naamnii mo bayaan mum, o bayni ɓe ɗaɗol ngol fof. Nde ɗuum, ɓe anndii wonde ɓe ɗiyɗi e yamiroore Alla e duuɓi ɗin fof, ngam maande e yimɓe, ngam goonga ummoraade e qaburi, yo ɓe nganndu wonde sa’a arata, alaa shakk. Caggal ɗuum Aryūs naati e yeeso Tamliikhā, o yi’i tabuutu bakar, ñaɓɓaaɗo e sello kaalis. O darii e dammugal ɓataake, o noddi gorko gooto e mawɓe wuro ngol.

O udditi tabuutu ngol e yeeso maɓɓe, o tawi e mum alluwal ɗiɗi e ɗeɗe, ɗe winndaa: «Meksalminā, Makhslimnā, Tamliikhā, Marṭūnis, Kasṭūnis, Yabrūnis, Dīmūs, Baṭiyūs e Ḥālūsh ko sukaaɓe, ɓe dogi e laamɗo maɓɓe Daqyānūs junngoɓe, ngam kulde mo fitin ɓe e diina maɓɓe. Ɓe naatiri e ɓataake ngol. Nde o anndii nokku maɓɓe, o yamiri yo ɓe suddu ɓe e ɓataake e ɗeɗe. Min winndii ɗaɗol maɓɓe e bayaan maɓɓe ngam mo ɗowtori ɓe, so o heɓii ɓe.»

Nde ɓe janngii ɗerewol ngol, ɓe kaalii, ɓe yetti Alla, mo holliti ɓe maande ummoraade. Ɓe ɓeydi sawru maɓɓe e yetto Alla e tasbiih. Ɓe naati e nder ɓataake, ɓe tawi sukaaɓe ɓen jooɗii, yeeso maɓɓe ko ɓantii, koltaaji maɓɓe majjaay. Aryūs e yimɓe makko ɓe sujjii, ɓe yetti Alla mo holliti ɓe maande e maande mum.

Ɓe haaldi e sukaaɓe ɓen, sukaaɓe ɓen bayni ɓe ko ɓe heɓi e laamɗo maɓɓe Daqyānūs. Aryūs e yimɓe makko neli neliɗo to laamɗo maɓɓe moƴƴo Baydrūs, ɓe mbi’i: «Waɗ yaawi, a waawi yiyde maande e maande Alla nde Alla waɗi e laamu maa, nde waɗi maande e yimɓe, ngam nde wonan ɓe lewru e naange, e goonga ummoraade. Ar yaawi to sukaaɓe, Alla ummintini ɓe, o maayni ɓe ko adii gila duuɓi ɓuri teemeɗi tati.» Nde bayaan ngol hewti laamɗo, hakkille mum artiri, tawaare mum yoppitii.

O wi’i: «Mi yetta Alla, Joomi kammuuli e leydi, mi njullotoo mo, mi tasbiihata mo. O ɓeydi e am, o yurmi am, o ñifnaani lewru nde o waɗani baabaaji am, gollaaɗo Alla, laamɗo Asṭanṭīnūs.» Nde yimɓe wuro ngol nani bayaan ngol, ɓe ɓaditii mo, ɓe yahi e makko haa ɓe hewti Afsūs. Yimɓe Afsūs jokkondiri e maɓɓe, ɓe yahdi e mo haa ɓe fowti ɗo ɓataake.

Nde sukaaɓe ɓen yi’i Baydrūs, ɓe weltii, ɓe sujjii. Baydrūs ɓadii ɓe, o muɓɓii ɓe, o wulli. Ɓe jooɗii e yeeso makko e leydi, ɓe yetti Alla, ɓe kaalii mo. Caggal ɗuum sukaaɓe ɓen wi’i Baydrūs: «Min accan maa to Alla, jam e maa e yurmeende Makko.

Alla reen maa, o reen laamu maa, min ndilotoo Alla e bonanɗe yimɓe e jinneeji.» Nde laamɗo ngol ɗon e darii, ɓe ruttiri to nokkuuji maɓɓe ɗiyɗi, Alla maayni ruuhuuji maɓɓe. Laamɗo darii e maɓɓe, o waɗi koltaaji maɓɓe e hoore maɓɓe, o yamiri yo kala gooto waɗe e tabuutu gold. Nde jemma hewti, laamɗo o ɗiyɗi, sukaaɓe ɓen ngari e ɗiyɗe, ɓe mbi’i mo: «Min mahiraaka e gold walla kaalis.

Min mahiraama e leydi, e leydi min nduttata. Accu min hono ko min wonnoo e ɓataake e leydi haa Alla ummintin min e mum.» Nde ɗuum, laamɗo yamiri yo ɓe waɗu tabuutu e leɗɗe, o waɗi ɓe e nder ɗum. Alla suuɗi ɓe e kulol nde ɓe yaltiri to maɓɓe, haa hay gooto waawaani naatde to maɓɓe.

Laamɗo yamiri yo ɓe maahu masjid e dammugal ɓataake, ngam ɓe juula heen. O waɗi ñalnde ɓe, ñalnde mawnde, o yamiri yo ɓe ngartoo heen hitaande kala. Yiytu goɗɗe mbi’i Tamliikhā nde o yahni to laamɗo moƴƴo, laamɗo naamnii mo: «Ko honɗun an?» O wi’i: «Mi gorko e yimɓe wuro ngol.»

O sifii wonde o yaltiri ko subaka walla gila ɗuɗɗum, o wi’i inɗe yimɓe e suudu, hay gooto anndaani ɓe. Kono laamɗo nani wonde sukaaɓe majjii gila ko neeɓi, inɗe maɓɓe winndaa e alluwal e kaɓirgol laamɗo. O noddi alluwal ngol, o ƴeewti inɗe maɓɓe, o yi’i ko kanko e maɓɓe. O sifii inɗe goɗɓe, Tamliikhā wi’i: «Ɓe ko musiɓɓe am.»

Nde laamɗo nani ɗuum, o yaari e yimɓe makko. Nde ɓe hewti dammugal ɓataake, Tamliikhā wi’i: «Accuɗon am, mi naata yeeso musiɓɓe am, mi baynu ɓe kabaaru. So ɓe yi’i on e am, ɓe kulata.» O naati, o bayni ɓe. Alla maayni ruuhuuji maɓɓe, o suuɗi trace maɓɓe, ɓe waawaani heɓde ɓe.

Ɗuum ko konngol Alla, Jom teddungal: «Nde sukaaɓe ɓen dogi to ɓataake.» Jeenii: ɓe yahii to ɓataake; e Fulfulde, o wi’a: «So neɗɗo dogi to nokku», jechuun o waɗi ɗum guri mum. ɓataake ngol ko ɓaltuuru e nder tundere Banjalūs, innde ɓataake ngol ko “Khayram”. «Ɓe mbi’i: Joomi amen, hokku min yurmeende immorde to maa», yurmeende ɗum ko jannginol e diina. Ɓe mbi’i kadi: ko ñaamdu.

«E hebbin min» jechuun: newinanaa min. «E ko waɗi amen laawol peewal», jechuun: ko ɓe ɗaɓɓata e yiɗde maa, e ko waɗata min e peewal. Ibn ‘Abbās wi’i: peewal ko laawol njaltude e ɓataake e jam. E ndiyam e ñaamdu, ɓe njaɓii ɓe; e wowlude ɓe mbi’i: ɓe accu ɓe heen haa jemma; o yamiri yo ɓe accu ɓe heen, ɓe maay e nyawndu e ɗiɗu, o waɗi ɗuum.

Wahb wi’i: Waktu ɓe heɓi, waati; ko woni ko ɗum e ceede maɓɓe, ɗe ɓe njoginoo, ɗe ɓe ɓeɓi tampude e sello Daqyānūs, ɗe foti hono ɓale wuroji. Tamliikhā yaltini, yimɓe wuro ngol anndaani mo; «heɓi bayaan» ko sukaaɓe ɓeɓɓe e mawɓe; ɓe naamni mo: «Ko kabaaru?»; «Ṭanṭiyūs» ko innde gooto e laamɓe moƴƴɓe ɗen; «o ƴeewti bakkal mum» jechuun o ƴeewti kammu; «e diina gooto» jechuun diina Al-Islām; ɓe suuɗii gomɗinal maɓɓe e laamɗo; o wi’i yo ɓe reen gomɗinal e timmitere golle maɓɓe e Alla.