مۇئمىن يىگىتلەرنىڭ غاردىكى دۇئاسى
رَبَّنَا آتِنَا مِنْ لَدُنْكَ رَحْمَةً، وَهَيِّئْ لَنَا مِنْ أَمْرِنَا رَشَدًا.
رَبَّنَا آتِنَا مِنْ لَدُنْكَ رَحْمَةً وَهَيِّئْ لَنَا مِنْ أَمْرِنَا رَشَدًا
ئاۋازنى يۈكلەش مەغلۇپ بولدى. كېيىن قايتا سىناڭ.
ئۆز ۋاقتىدا بىر قانچە يىگىت غارنى پاناھ جاي قىلىۋالدى، ئۇلار: «پەرۋەردىگارىمىز! بىزگە رەھمەت خەزىنىلىرىڭدىن ئاتا قىلغىن، بىزنىڭ ئىشلىرىمىزنى تۈزەپ، بىزنى ھىدايەت تاپقۇچىلاردىن قىلغىن» دېدى(10).
بۇ دۇئادا «ئاتِنا» (آتِنَا — بىزگە ئاتا قىلغىن) ۋە «ھەيّئى» (هَيِّئْ — بىزگە تەييارلاپ بەرگىن، ئاسانلاشتۇرغىن) پېئىللىرى كەلگەن. بۇ دۇئا مۇشرىك زالىم پادىشاھنىڭ زۇلۇمىدىن ئىمانىنى ساقلاپ قېلىش ئۈچۈن قېچىپ چىققان مۇئمىن يىگىتلەرنىڭ دۇئاسىدۇر.
شەيخ ئابدۇرراھمان سەئدىنىڭ تەفسىرى
ئاندىن ئاللاھ ئۇلارنىڭ قىسقىچە قىسسەسىنى بايان قىلىپ، كېيىن ئۇنى تەپسىلىي چۈشەندۈردى: «ئۇ ۋاقىتتا يىگىتلەر غارغا پاناھلانغاندا» ــ يەنى ياش يىگىتلەر ئۆز قەۋمىنىڭ ئۇلارنى ئېزىقتۇرۇشىدىن ساقلىنىش ۋە ئۆزىنى قوغداش ئۈچۈن غارغا كىرگەن ۋاقىتتا، ئۇلار: «پەرۋەردىگارىمىز! بىزگە ئۆز دەرگاھىڭدىن رەھمەت ئاتا قىلغىن» دېدى. يەنى بىزنى مۇستەھكەم قىلغىن، يامانلىقتىن ساقلىغىن ۋە ياخشىلىققا مۇۋەپپەق قىلغىن. «ئىشىمىزدىن بىزگە توغرا يولنى تەييارلاپ بەرگىن» دېگەنلىك، توغرا يولغا ئېلىپ بارىدىغان ھەر بىر سەۋەبنى بىزگە ئاسانلاشتۇرغىن، دىنىمىز ۋە دۇنيالىق ئىشلىرىمىزنى تۈزەشتۈرگىن، دېگەنلىكتۇر.
ئۇلار ئېزىقتۇرۇشتىن قېچىپ، يوشۇرۇنۇشقا بولىدىغان جايغا بېرىش ئارقىلىق تىرىشچانلىقنى، شۇنىڭ بىلەن بىرگە ئىشلىرىنى ئاسانلاشتۇرۇشنى ئاللاھتىن تىلىگەن يالۋۇرۇشنى بىرلەشتۈردى؛ ئۆز كۈچىگە ياكى خەلقلەرگە تايانمىدى. شۇ سەۋەبتىن ئاللاھ ئۇلارنىڭ دۇئاسىنى ئىجابەت قىلدى.
ئىمام ئىبنى كەسىرنىڭ تەفسىرى
ئاللاھ تائالا: «ئۇ ۋاقىتتا يىگىتلەر غارغا پاناھلانغاندا، ئۇلار: «پەرۋەردىگارىمىز! بىزگە ئۆز دەرگاھىڭدىن رەھمەت ئاتا قىلغىن ۋە ئىشىمىزدىن بىزگە توغرا يولنى تەييارلاپ بەرگىن» دېدى» دېگەن ئايەتتە، ئۆز قەۋمى ئۇلارنى دىنىدىن قايتۇرۇپ، ئېزىقتۇرۇشىدىن ئەنسىرەپ، دىنىنى ئېلىپ قېچىپ كەتكەن يىگىتلەرنى بايان قىلىدۇ. ئۇلار قەۋمىدىن قېچىپ، تاغدىكى بىر غارغا پاناھلىنىپ، ئۇ يەردە قەۋمىدىن يوشۇرۇندى. غارغا كىرگەندە ئاللاھ تائالادىن ئۆزىگە رەھمەت ۋە مېھرىبانلىق تىلىدى: «پەرۋەردىگارىمىز!
بىزگە ئۆز دەرگاھىڭدىن رەھمەت ئاتا قىلغىن» دېگەنلىك، بىزگە ئۆز تەرىپىڭدىن بىزگە رەھمەت قىلىدىغان ۋە قەۋمىمىزدىن بىزنى پاناھلاندۇرىدىغان رەھمەت ئاتا قىلغىن، دېگەنلىكتۇر. «ئىشىمىزدىن بىزگە توغرا يولنى تەييارلاپ بەرگىن» دېگەنلىك، بۇ ئىشىمىزدا بىزگە توغرا يولنى تەقدىر قىلغىن، يەنى ئاقىۋىتىمىزنى توغرا يول قىلغىن، دېگەنلىكتۇر. بۇ مەنىدە ھەدىستە: «بىزگە نېمىنى تەقدىر قىلغان بولساڭ، ئۇنىڭ ئاقىۋىتىنى توغرا يول قىلغىن» دېيىلگەن. «مُسند»تا بُسر ئىبنى ئەبى ئەرتاتەدىن رىۋايەت قىلىنىشىچە، ئۇ ئاللاھنىڭ ئەلچىسى ﷺنىڭ مۇنداق دۇئا قىلغانلىقىنى بايان قىلغان: «ئى ئاللاھ!
بارلىق ئىشلاردا ئاقىۋىتىمىزنى ياخشى قىلغىن، بىزنى دۇنيانىڭ خارلىقىدىن ۋە ئاخىرەتنىڭ ئازابىدىن قوغدىغىن».
بەغاۋىنىڭ تەفسىرى
ئاندىن ئاللاھ كەھف ئەھلىنىڭ قىسسەسىنى بايان قىلدى: «ئۇ ۋاقىتتا يىگىتلەر غارغا پاناھلانغاندا» ــ يەنى ئۇلار غارغا بېرىپ، ئۇ يەرنى ماكان قىلغاندا. ئۇلارنىڭ غارغا بېرىشىنىڭ سەۋەبى ھەققىدە ئالىملار ئوخشىمىغان قاراشلارنى ئېيتقان.
مۇھەممەد ئىبنى ئىسھاق ئىبنى يەسار مۇنداق دېگەن: ئىنجىل ئەھلىنىڭ ئىشلىرى بۇزۇلدى، ئۇلار ئارىسىدا گۇناھلار كۆپىيىپ، پادىشاھلار ھەددىدىن ئاشتى. ھەتتا ئۇلار بۇتلارغا چوقۇنۇپ، زالىم مەبۇدلارغا قۇربانلىق قىلدى. شۇلار ئارىسىدا ئىيسا ئەلەيھىسسالامنىڭ دىنىدا قالغان، ئاللاھقا ئىبادەت قىلىش ۋە ئۇنى يالغۇز دەپ ئېتىقاد قىلىشتا چىڭ تۇرغان بىر تۈركۈم كىشىلەر بار ئىدى. بۇ ئىشلارنى قىلغان پادىشاھلارنىڭ بىرى رىملىق، «داقيانۇس» دەپ ئاتىلىدىغان پادىشاھ بولۇپ، ئۇ بۇتلارغا چوقۇناتتى، زالىم مەبۇدلارغا قۇربانلىق قىلاتتى ۋە ئۆزىگە قارشى چىققانلارنى ئۆلتۈرەتتى.
ئۇ رىم يېزىلىرىنى ئايلىنىپ يۈرۈپ، قەيەردە چۈشسە، شۇ يېزىدىكى كىشىلەرنى بۇتلارغا چوقۇنۇش ۋە زالىم مەبۇدلارغا قۇربانلىق قىلىشقا زورلىماي قويمايتتى؛ ئۇلارنى بۇ ئىشقا زورلايتتى، بولمىسا ئۆلتۈرەتتى. ئاخىرى كەھف ئەھلى تۇرغان شەھەر ــ ئەفسۇسقا كەلدى. ئۇ كەلگەندە مۇئمىنلەر ئېغىر ئەھۋالغا چۈشۈپ قالدى. ئۇلار ئۇنىڭدىن يوشۇرۇنۇپ، ھەر تەرەپكە قېچىپ كەتتى.
داقيانۇس شەھەرگە كەلگەندە مۇئمىنلەرنى تېپىپ ئۇنىڭ ئالدىغا توپلاشنى بۇيرۇدى. شەھەرنىڭ كاپىرلىرىدىن قاراۋۇللار تەيىنلەپ، ئۇلارنى مۇئمىنلەرنىڭ يوشۇرۇنغان جايلىرىغا ئەۋەتتى. قاراۋۇللار مۇئمىنلەرنى ئۇنىڭ ئالدىغا ئېلىپ كېلىپ، ئۇلارغا ئۆلۈم بىلەن بۇتلارغا چوقۇنۇش ۋە زالىم مەبۇدلارغا قۇربانلىق قىلىشنىڭ بىرىنى تاللاتتى. بەزىلەر ھاياتلىقنى تاللايتتى، يەنە بەزىلەر ئاللاھتىن باشقىغا ئىبادەت قىلىشنى رەت قىلاتتى، شۇنىڭ بىلەن ئۆلتۈرۈلەتتى.
ئاللاھقا بولغان ئىمانى كۈچلۈك كىشىلەر بۇنى كۆرۈپ، ئۆزلىرىنى ئازاب ۋە ئۆلۈمگە تاپشۇرۇشقا باشلىدى. ئۇلار ئۆلتۈرۈلۈپ، بەدەنلىرى پارچە-پارچە قىلىناتتى؛ كېسىلگەن ئەزالىرى شەھەر سېپىلىنىڭ ھەر تەرەپىگە ۋە دەرۋازىلارغا ئېسىپ قويۇلاتتى. شۇنىڭ بىلەن ئېزىقتۇرۇش ئېغىرلاشتى.
يىگىتلەر بۇ ئەھۋالنى كۆرۈپ قاتتىق قايغۇردى. ئۇلار ناماز، روزا، سەدىقە، تەسبىھ ۋە دۇئا بىلەن مەشغۇل بولدى. ئۇلار رىمنىڭ ئاقسۆڭەكلىرىدىن بولۇپ، سەككىز كىشى ئىدى. ئۇلار يىغلاپ، ئاللاھقا يالۋۇرۇپ: «بىزنىڭ پەرۋەردىگارىمىز ئاسمانلار ۋە زېمىننىڭ پەرۋەردىگارىدۇر.
بىز ئۇنىڭدىن باشقا ھېچبىر ئىلاھقا دۇئا قىلمايمىز. ئەگەر ئۇنىڭدىن باشقىغا ئىبادەت قىلساق، ئەلۋەتتە ھەددىدىن ئاشقان بولىمىز. ئى مۇئمىن بەندىلىرىڭدىن بۇ ئېزىقتۇرۇشنى كۆتۈرۈۋەتكىن، بۇ بالانى ئۇلاردىن ياندۇرغىن، ئۇلار سېنىڭ ئىبادىتىڭنى ئاشكارا قىلسۇن» دەيتتى. ئۇلار شۇ ھالدا نامازگاھلىرىغا كىرگەن ۋاقىتتا قاراۋۇللار ئۇلارنى تېپىپ، يۈزلەرنى تۇپراققا قويۇپ، يىغلاپ ئاللاھقا يالۋۇرۇۋاتقان ھالدا كۆرۈپ قالدى.
قاراۋۇللار: «پادىشاھنىڭ بۇيرۇقىغا نېمىشقا ئەمەل قىلمىدىڭلار؟ ئۇنىڭ ئالدىغا بېرىڭلار» دېدى. ئۇلار چىقىپ كەتتى. قاراۋۇللار ئۇلارنىڭ ئىشىنى داقيانۇسقا يەتكۈزۈپ: «سەن خۇدالىرىڭغا قۇربانلىق قىلىش ئۈچۈن كىشىلەرنى توپلاۋاتىسەن، بۇ يىگىتلەر بولسا ئائىلەڭدىكىلەر بولۇپ، سېنى مەسخىرە قىلىۋاتىدۇ ۋە بۇيرۇقىڭغا خىلاپلىق قىلىۋاتىدۇ!»
دېدى. بۇنى ئاڭلىغان داقيانۇس ئۇلارنى چاقىرتتى. ئۇلار ئۇنىڭ ئالدىغا كۆزلىرىدىن ياش ئېقىپ، يۈزلىرى توپىغا بويالغان ھالدا ئېلىپ كېلىندى. ئۇ ئۇلارغا: «شەھىرىڭلارنىڭ ئەڭ ئالىي قاتلىمىدىكى كىشىلەرگە ئۈلگە بولماي، زېمىندا ئىبادەت قىلىنىدىغان خۇدالىرىمىزغا قۇربانلىق قىلىشقا نېمە توسقۇنلۇق قىلدى؟
تاللاڭلار: يا خۇدالىرىمىزغا قۇربانلىق قىلىسىلەر، ياكى سىلەرنى ئۆلتۈرىمەن» دېدى.
ئۇلارنىڭ ئەڭ چوڭى مەكسەلمىنا مۇنداق دېدى: «بىزنىڭ ئاسمانلار ۋە زېمىننى ئۇلۇغلۇقى بىلەن تولدۇرغان ئىلاھىمىز بار. بىز ھەرگىز ئۇنىڭدىن باشقا ئىلاھقا دۇئا قىلمايمىز. ئۇنىڭغا ئۆزىمىزدىن خالىس ھەمد، تەكبىر ۋە تەسبىھ دائىم بولسۇن. بىز پەقەت ئۇنىڭغىلا ئىبادەت قىلىمىز، قۇتقۇزۇش ۋە ياخشىلىقنى ئۇنىڭدىنلا تىلەيمىز.
ئەمما بۇتلارغا ھەرگىز ئىبادەت قىلمايمىز. ئۆزۈڭ خالىغان ئىشنى قىلغىن». مەكسەلمىنانىڭ ھەمراھلىرىمۇ داقيانۇسقا شۇنداق دېدى. بۇنى ئاڭلىغاندىن كېيىن داقيانۇس ئۇلارنىڭ ئۇلۇغلارغا خاس كىيىملىرىنى سالدۇرۇپ، ئۇلارغا: «سىلەرگە بوشاپ قالغان ۋاقتىمدا جازايىڭلارنى بېرىمەن.
سىلەر ياش، تېخى يېڭى ئۆسمۈر بولغاچقا، دەرھال ھالاك قىلىشنى خالىمىدىم؛ پۇشايمان قىلىپ ئەقلىڭلارغا كېلىشىڭلار ئۈچۈن مۆھلەت بېرىمەن» دېدى. ئاندىن ئۇلارنىڭ ئۈستىدىكى ئالتۇن-كۈمۈش زىننەتلىرىنى سالدۇرۇپ، ئۇلارنى ئۇنىڭ ئالدىدىن چىقىرىۋەتتى.
داقيانۇس ئۇلارنىڭ شەھىرىدىن يىراق بولمىغان باشقا بىر شەھەرگە ئۆز ئىشى بىلەن كەتتى. يىگىتلەر ئۇنىڭ كەتكەنلىكىنى كۆرۈپ، قايتىپ كېلىشتىن بۇرۇن ئالدىرىدى. ئۇ قايتىپ كەلگەندە ئۇلارنى ئېسىگە ئېلىپ قالسا دەپ قورقۇپ، ئۆزئارا مەسلىھەتلىشىپ، ھەر بىرى ئاتىسىنىڭ ئۆيىدىن بىر ئاز پۇل ئېلىپ، ئۇنىڭ بىر قىسمىنى سەدىقە قىلىش، قالغىنىنى يول ئوزۇقى قىلىش ۋە شەھەرگە يېقىن تاغدىكى «بەخلۇس» دەپ ئاتىلىدىغان غارغا بېرىپ، داقيانۇس كەلگەندە ئۇنىڭ ئالدىغا چىقىپ، ئۇنىڭ قىلماقچى بولغان ئىشىنى كۈتۈش قارارىغا كەلدى. ھەر بىرى ئاتىسىنىڭ ئۆيىدىن ئوزۇق پۇل ئېلىپ، بىر قىسمىنى سەدىقە قىلدى، قالغىنىنى ئېلىپ يولغا چىقتى.
ئۇلارنىڭ بىر ئىتىمۇ ئۇلارغا ئەگىشىپ، غارغا كەلدى. كەئب ئەھبار مۇنداق دېگەن: ئۇلار بىر ئىتقا يولۇققاندا، ئىت ئۇلارغا ئەگىشىپ ماڭدى. ئۇلار ئۇنى ھەيدىۋەتتى، ئىت يەنە ئەگىشىپ كەلدى. ئىت ئۇلارغا: «ئى قەۋمىم، مەندىن نېمىشقا قورقىسىلەر؟
مەن سىلەرگە زىيان يەتكۈزمەيمەن. مەن ئاللاھنىڭ دوستلىرىنى ياخشى كۆرىمەن. ئۇخلاڭلار، مەن سىلەرنى قوغداپ تۇراي» دېدى. ئىبنى ئابباس مۇنداق دېگەن: ئۇلار داقيانۇستىن كېچىسى قېچىپ چىققان بولۇپ، يەتتە كىشى ئىدى. ئۇلار بىر ئىت بىلەن بىللە قوي باقىدىغان چارۋىچىغا ئۇچرىدى؛ چارۋىچى ئۇلارنىڭ دىنىنى قوبۇل قىلىپ، ئۇلارغا ئەگەشتى، ئىتىمۇ ئۇنىڭغا ئەگەشتى. ئۇلار شەھەردىن چىقىپ، شەھەرگە يېقىن غارغا باردى.
ئىبنى ئىسھاق مۇنداق دېگەن: ئۇلار غاردا تۇرۇپ، پەقەت ناماز، روزا، تەسبىھ، تەكبىر ۋە ھەمد بىلەن مەشغۇل بولدى. ئۇلارنىڭ پۇلىنى «تەملېخا» دەپ ئاتىلىدىغان بىر يىگىتكە تاپشۇردى. ئۇ ئۇلارنىڭ ئەڭ كۈچلۈك ۋە چىداملىقلىرىدىن بولۇپ، مەخپىي ھالدا شەھەردىن ئۇلارغا ئوزۇق ئېلىپ كېلەتتى. شەھەرگە كىرگەندە ئۈستىدىكى چىرايلىق كىيىملەرنى سېلىپ، تىلەمچىلەر كىيىدىغان كىيىملەرنى كىيەتتى.
ئاندىن پۇلنى ئېلىپ شەھەرگە بېرىپ، ئۇلارغا يېمەك-ئىچمەك سېتىۋالاتتى، ئۇنىڭ ۋە ھەمراھلىرىنىڭ ئىسمى تىلغا ئېلىنغان-ئېلىنمىغانلىقىنى يوشۇرۇنچە بىلىپ، ئاندىن ئۇلارنىڭ يېنىغا قايتىپ كېلەتتى. ئۇلار مۇشۇ ھالدا بىر مەزگىل تۇرغاندىن كېيىن داقيانۇس شەھەرگە كەلدى. ئۇ شەھەرنىڭ چوڭلىرىغا بۇتلارغا قۇربانلىق قىلىشنى بۇيرۇدى. مۇئمىنلەر قورقۇپ كەتتى.
تەملېخا شەھەردە ھەمراھلىرىغا يېمەك سېتىۋېلىۋاتاتتى. ئۇ ئازغىنە يېمەك بىلەن، يىغلاپ ئۇلارنىڭ يېنىغا قايتىپ كېلىپ: «زالىم پادىشاھ شەھەرگە كىرىپ كەلدى. سىلەرنى ئىزدەۋاتىدۇ، شەھەرنىڭ چوڭلىرى بىلەن بىرلىكتە تۇتۇشقا بۇيرۇدى» دېدى. ئۇلار قورقۇپ، يىغلاپ، سەجدە قىلدى، ئاللاھقا دۇئا-يالۋۇرۇش قىلدى ۋە ئېزىقتۇرۇشتىن پاناھ تىلىدى.
ئاندىن تەملېخا: «قېرىنداشلىرىم، باشلىرىڭلارنى كۆتۈرۈپ، تاماق يەڭلار ۋە پەرۋەردىگارىڭلارغا تەۋەككۈل قىلىڭلار» دېدى. ئۇلار باشلىرىنى كۆتۈردى؛ كۆزلىرىدىن ياش ئېقىپ تۇراتتى. ئۇلار تاماق يېدى. كۈن پاتقاندا سۆھبەتلىشىپ، ئۆزئارا نەسىھەت قىلدى ۋە بىر-بىرىگە ئەسلىتىشلەرنى قىلدى.
ئۇلار شۇ ھالدا ئولتۇرغاندا ئاللاھ ئۇلارنى غاردا ئۇيقۇغا كەتكۈزدى. ئىتلىرى غارنىڭ ئېغىزىدا ئالدى پۇتلىرىنى سوزۇپ ياتاتتى؛ ئۇلارغا نېمە بولغان بولسا، ئىتقا شۇ بولدى. ئۇلار مۇئمىن، ئىشەنچى مۇكەممەل كىشىلەر ئىدى، ئوزۇقلىرى باشلىرىنىڭ يېنىدا تۇراتتى.
ئەتىسى داقيانۇس ئۇلارنىڭ يوقلۇقىنى بىلىپ، ئىزدەتتى، لېكىن تاپالمىدى. ئۇ بەزىلەرگە: «مەن بۇ يىگىتلەرنىڭ كېتىپ قالغانلىقىغا پۇشايمان قىلدىم. ئۇلار مېنىڭ ئۇلارغا ئاچچىقلانغانلىقىمنى ئويلىغان بولسا كېرەك؛ ھالبۇكى، مېنىڭ نېمە ئويلىغانلىقىمنى بىلمەپتۇ. ئەگەر ئۇلار تەۋبە قىلىپ، خۇدالىرىمغا ئىبادەت قىلسا، مەن ئۇلارغا قاتتىق مۇئامىلە قىلمايتتىم» دېدى.
شەھەرنىڭ چوڭلىرى: «سەن بۇنداق پاسىق، ئاسىي يىگىتلەرگە رەھىم قىلىشقا لايىق ئەمەس. ئۇلارغا مۆھلەت بەرگەن ئىدىڭ، ئەگەر خالىسا شۇ مۆھلەتتە قايتىپ كېلەتتى، لېكىن تەۋبە قىلمىدى» دېدى. ئۇلارنىڭ بۇ سۆزىدىن داقيانۇس قاتتىق غەزەپلەندى، ئاندىن يىگىتلەرنىڭ ئاتىلىرىنى چاقىرتىپ، ئۇلاردىن: «مېنىڭ بۇيرۇقۇمغا ئاسىيلىق قىلغان يىگىت ئوغۇللىرىڭلار قەيەردە؟» دەپ سورىدى.
ئۇلار: «بىز ساڭا ئاسىيلىق قىلمىدۇق. نېمىشقا بىزنى ئۇلارنىڭ گۇناھى ئۈچۈن ئۆلتۈرىسەن؟ ئۇلار پۇلىمىزنى ئېلىپ، شەھەر بازارلىرىدا خەجلەپ، ئاندىن «بەخلۇس» دەپ ئاتىلىدىغان تاغقا چىقىپ كەتتى» دېدى. داقيانۇس ئۇلارنى قويۇپ بەردى. يىگىتلەرگە نېمە قىلىشنى بىلمەي تۇرغاندا، ئاللاھ ئۇنىڭ كۆڭلىگە غارنىڭ ئېغىزىنى يېپىشنى سالدى.
ئاللاھ بولسا ئۇلارنى ئىززەتلەشنى، ئۇلاردىن كېيىن كېلىدىغان ئۈممەتكە بىر ئايەت قىلىشنى ۋە ئۇلارغا قىيامەتنىڭ شەكسىز كېلىدىغانلىقىنى، ئاللاھنىڭ قەبرىلەردىكىلەرنى تىرىلدۈرىدىغانلىقىنى كۆرسىتىشنى ئىرادە قىلغان ئىدى. داقيانۇس غارنى تاش بىلەن ئېتىۋېتىشنى بۇيرۇپ: «ئۇلارنى غاردا ئۆز ھالىغا قويۇڭلار؛ ئاچلىق ۋە ئۇسسۇزلۇقتىن ئۆلسۇن، تاللىغان غارى ئۇلارنىڭ قەبرىسى بولسۇن» دېدى. ئۇلار ئۆزىگە نېمە قىلىنىۋاتقانلىقىنى بىلىپ، ئويغاق تۇرۇۋاتىدۇ دەپ ئويلىغان ئىدى. ئەمما ئاللاھ ئۇلارنىڭ روھلىرىنى ئۇيقۇ ھالىتىدە ئالغان ئىدى.
ئىتلىرى غار ئېغىزىدا ئالدى پۇتلىرىنى سوزۇپ ياتقان بولۇپ، ئۇلارنىڭ ھالىغا كەلگەن ھال ئۇنىڭغىمۇ كەلگەن ئىدى؛ ئۇلار ئوڭ ۋە سول تەرەپكە ئۆرۈلۈپ ياتاتتى.
ئاندىن داقيانۇسنىڭ ئوردىسىدا ئىمانىنى يوشۇرغان ئىككى مۇئمىن بار ئىدى. بىرىنىڭ ئىسمى «يەندروس»، يەنە بىرىنىڭ ئىسمى «روناس» ئىدى. ئۇلار يىگىتلەرنىڭ ئىشى، نەسەبى، ئىسىملىرى ۋە خەۋىرىنى قوغۇشۇن تاختىغا يېزىپ، مىس ساندۇققا سېلىپ، ساندۇقنى بىنانىڭ ئىچىگە قويۇشقا مەسلىھەتلەشتى. ئۇلار: «بەلكىم قىيامەتتىن بۇرۇن ئاللاھ بۇ يىگىتلەرنىڭ ئىشىنى بىر مۇئمىن قەۋمگە ئاشكارىلايدۇ.
ئۇلار ئۈستىدىن ئېچىلغاندا، بۇ يېزىقنى ئوقۇپ، ئۇلارنىڭ كىملىكىنى بىلىدۇ» دېدى. ئۇلار شۇنداق قىلىپ، ئۈستىنى بىنا قىلىپ قويدى. داقيانۇس ۋە ئۇنىڭ قەۋمى ياشىغىنىچە ياشىدى، ئاندىن ئۆلدى؛ ئۇلارنىڭ ئارقىسىدىن نۇرغۇن ئەۋلادلار ئۆتتى، پادىشاھلار بىر-بىرىنىڭ ئورنىغا كەلدى.
ئۇبەيد ئىبنى ئۇمەير مۇنداق دېگەن: كەھف ئەھلى ياش يىگىتلەر بولۇپ، ئۇلارنىڭ بېيىنلىرىدا زىننەتلىرى، قوللىرىدا بىلەيزۈكلىرى بار ئىدى؛ ئۇلارنىڭ ئۆرۈلگەن چاچلىرى بار ئىدى. ئۇلار بىلەن بىللە ئوۋ ئىتلىرىمۇ بار ئىدى. ئۇلار چوڭ بايرامغا ھەيۋەتلىك كىيىم، داغدۇغىلىق پارات بىلەن چىقتى، ئۆزلىرى چوقۇنغان بۇتلارنىمۇ ئېلىپ چىقتى. ئاللاھ ئۇلارنىڭ قەلبىگە ئىماننى سالغان ئىدى.
ئۇلارنىڭ بىرى پادىشاھنىڭ ۋەزىرى ئىدى. ئۇلار ئىمان ئېيتتى، لېكىن ھەر بىرى ئىمانىنى يوشۇردى. ئۇلار ئىچىدە: «بۇ قەۋمنىڭ ئارىسىدىن چىقىپ كېتەيلى، ئۇلارنىڭ گۇناھى سەۋەبىدىن بىزگە ئازاب كەلمىسۇن» دېدى. ئۇلارنىڭ بىرى چىقىپ، بىر دەرەخنىڭ سايىسىغا كەلدى ۋە شۇ يەردە ئولتۇردى.
ئۇنىڭدىن كېيىن يەنە بىرى چىقىپ، ئۇنى يالغۇز ئولتۇرغان ھالدا كۆردى. ئۇنىڭ ئۆزىگە ئوخشاش ئىشتا بولۇشىنى ئۈمىد قىلدى، لېكىن بۇنى ئاشكارا قىلمىدى. كېيىن يەنە بىرى چىقىپ، ئۇلار بىر يەرگە جەم بولدى. ئۇلارنىڭ بىرى يەنە بىرىدىن: «سىلەرنى بۇ يەرگە نېمە جەم قىلدى؟»
دەپ سورىدى. ھەر بىرى ئۆزىدىن قورقۇپ، ئىمانىنى ھەمراھىدىن يوشۇرۇۋاتاتتى. ئاندىن ئۇلار: «ھەر يىگىت دوستى بىلەن ئايرىم چىقىپ، سىرىنى ئۇنىڭغا ئېيتسۇن» دېدى. ئۇلار شۇنداق قىلدى؛ قارىسا، ھەممىسى ئىماندا ئىكەن. ئۇلارغا يېقىن تاغدا بىر غار بار ئىدى.
ئۇلارنىڭ بىرى: «غارغا پاناھلىنايلى، پەرۋەردىگارىڭلار سىلەرگە رەھمىتىدىن كەڭلىك بېرىدۇ» دېدى. ئۇلار ئوۋ ئىتلىرى بىلەن غارغا كىردى، ئۈچ يۈز يىل ياتتى، ئۇنىڭغا توققۇز يىل قوشۇلدى. قەۋمى ئۇلارنى يوقىتىپ، ئىزدىدى، لېكىن ئاللاھ ئۇلارنىڭ ئىزلىرىنى ۋە غارنى قەۋمىدىن يوشۇردى. قەۋمى ئۇلارنىڭ ئىسىملىرى ۋە نەسەبلىرىنى بىر تاختىغا: «پالانى، پالانى ۋە پالانى، پادىشاھلىرىمىزنىڭ ئوغۇللىرى؛ پالانى پادىشاھنىڭ ھۆكۈمرانلىقىنىڭ پالانى يىلى، پالانى ئايدا يوقاپ كەتتى» دەپ يېزىپ، پادىشاھنىڭ خەزىنىسىگە قويۇپ قويدى.
ئۇلار: «بۇ ئىشنىڭ كېيىن بىر خەۋىرى بولىدۇ» دېدى. ئۇ پادىشاھ ئۆلدى، ئۇنىڭدىن كېيىن ئەۋلادلار كېلىپ كەتتى.
ۋەھب ئىبنى مۇنەببىھ مۇنداق دېگەن: ئىيسا ئەلەيھىسسالامنىڭ ھاۋارىيسى كەھف ئەھلىنىڭ شەھىرىگە كېلىپ، ئۇ شەھەرگە كىرمەكچى بولدى. ئۇنىڭغا: «شەھەرنىڭ دەرۋازىسىدا بۇت بار؛ ئۇنىڭغا سەجدە قىلماي ھېچكىم شەھەرگە كىرەلمەيدۇ» دېيىلدى. ئۇ بۇتقا سەجدە قىلىشنى خالىماي، شەھەرگە يېقىن بىر مۇنچىغا باردى. مۇنچا ئىگىسىدىن ھەق ئېلىپ، ئۇ يەردە ئىشلىدى.
مۇنچا ئىگىسى ئۇنىڭ قولىدا بەرىكەتنى كۆردى، شەھەرنىڭ ياشلىرى ئۇنىڭغا يېقىنلاشتى. ئۇ ئۇلارغا ئاسمان-زېمىن، ئاخىرەت خەۋەرلىرىنى سۆزلەپ بەردى. ئۇلار ئىمان ئېيتىپ، ئۇنى راست دەپ قوبۇل قىلدى. ئۇ مۇنچا ئىگىسى بىلەن: «كېچىدە مەن يالغۇز بولىمەن؛ مېنىڭ بىلەن كېچىنىڭ ئارىلىقىغا ھېچكىم توسقۇنلۇق قىلمىسۇن، نامازغا ھېچكىم توسالغۇ بولمىسۇن» دەپ كېلىشكەن ئىدى.
ئۇ شۇ ھالدا تۇرغاندا پادىشاھنىڭ ئوغلى بىر ئايالنى ئېلىپ كېلىپ، ئۇنىڭ بىلەن مۇنچىغا كىردى. ھاۋارىيسى ئۇنى ئەيىبلەپ: «سەن پادىشاھنىڭ ئوغلى تۇرۇپ، بۇ ئايال بىلەن بىللە كىردىڭمۇ؟» دېدى. ئۇ نومۇس قىلىپ چىقىپ كەتتى. كېيىن يەنە قايتىپ كەلدى، ھاۋارىيسى ئۇنىڭغا يەنە شۇ گەپنى قىلدى.
پادىشاھنىڭ ئوغلى ئۇنى تىللاپ، ئەيىبلەپ، سۆزىگە قۇلاق سالمىدى. تاكى ئۇلار مۇنچىغا بىللە كىرگەندە ئىككىلىسى ئۆلدى. پادىشاھقا: «مۇنچا ئىگىسى ئوغلىڭنى ئۆلتۈردى» دېيىلدى. ئۇ ھاۋارىيسىنى ئىزدەتتى، لېكىن تاپالمىدى؛ ھاۋارىيسى قېچىپ كەتتى.
پادىشاھ: «ئۇنىڭ بىلەن كىملەر بىللە يۈرەتتى؟» دەپ سورىدى. ئۇنىڭغا يىگىتلەرنىڭ ئىسمى ئېيتىلدى. ئۇلارنى ئىزدىدى، يىگىتلەر شەھەردىن چىقىپ كەتتى. يولدا ئىمانى ئۇلارنىڭكىگە ئوخشاش بىر دوستىغا ئۇچراپ، ئۇمۇ ئۇلارغا ئەگەشتى؛ ئۇنىڭ بىلەن بىر ئىت بار ئىدى.
كېچە ئۇلارغا يېتىپ كەلگەندە، ئۇلار غارغا كىردى. «ئاللاھ خالىسا، ئەتىگەندە ئويغىنىپ، قانداق قىلىشنى كۆرۈمىز» دېدى. ئاللاھ ئۇلارنى ئۇيقۇغا كەتكۈزدى. پادىشاھ ھەمراھلىرى بىلەن ئۇلارنى ئىزدەپ چىقىپ، ئاخىرى ئۇلارنى تاپتى. ئۇلار غارغا كىرەي دەپ قارىغاندا، بىر ئادەم قورقۇپ، كىرەلمىدى؛ ھېچكىم كىرەلمىدى.
ئۇلارنىڭ بىرى: «ئەگەر ئۇلارنى تاپالىغان بولساڭ، ئۆلتۈرەمتىڭ؟» دەپ سورىدى. پادىشاھ: «ھەئە» دېدى. ئۇ: «ئۇنداقتا، غارنىڭ ئېغىزىنى ئۇلارنىڭ ئۈستىدىن ئېتىپ، ئۆزلىرىنى شۇ يەردە قالدۇرۇپ قوي» دېدى. كېيىن بىر چارۋىچى يامغۇردا غارغا پاناھلىنىشقا كەلدى.
ئۇ: «غارنى ئېچىپ، قويلىرىمنى يامغۇردىن ساقلىسام ياخشى بولاتتى» دېدى. ئۇ توختىماي تىرىشىپ، غارنىڭ ئېغىزىنى ئاچتى. ئەتىسى ئەتىگەندە ئاللاھ ئۇلارنىڭ روھلىرىنى قايتۇردى.
مۇھەممەد ئىبنى ئىسھاق مۇنداق دېگەن: كېيىن بۇ يۇرتقا «بەيدروس» دەپ ئاتىلىدىغان سالىھ پادىشاھ ھۆكۈمران بولدى. ئۇ پادىشاھ بولغاندىن كېيىن، سەكسەن سەككىز يىل ھۆكۈم سۈردى. ئۇنىڭ زامانىدا كىشىلەر ھەر خىل پىكىرلەرگە بۆلۈنۈپ كەتتى. ئۇلارنىڭ بەزىلىرى ئاللاھقا ئىمان ئېيتىپ، قىيامەتنىڭ ھەق ئىكەنلىكىنى بىلەتتى؛ بەزىلىرى بولسا ئۇنى ئىنكار قىلاتتى.
بۇ ئىش سالىھ پادىشاھقا ئېغىر كەلدى. ئۇ يىغلاپ، ئاللاھقا يالۋۇرۇپ، ھەق ئەھلىگە قارىغاندا باتىل ئەھلىنىڭ كۆپىيىپ، غالىب بولۇۋاتقانلىقىنى كۆرۈپ قاتتىق قايغۇردى. ئۇلار: «ھاياتلىق پەقەت دۇنيا ھاياتىدۇر؛ روھلارلا قايتا تىرىلىدۇ، جەسەتلەر تىرىلدۈرۈلمەيدۇ» دەيتتى. بەيدروس ياخشى كىشىلەر دەپ ئويلىغان، خەلق ئارىسىدا باشلامچى بولغان كىشىلەرنى چاقىردى.
ئۇلارنىڭ قىيامەتنى ئىنكار قىلىۋاتقانلىقىنى كۆردى. ئۇلار كىشىلەرنى ھەقتىن ۋە ھاۋارىيلەرنىڭ دىنىدىن قايتۇرۇشقا تاس قالدى. بۇنى كۆرگەن سالىھ پادىشاھ ئۆيىگە كىرىپ، ئىشىكنى تاقىدى، ئۈستىگە يىرىك يۇڭ كىيىم كىيىپ، ئاستىغا كۈل سېلىپ، ئۇنىڭ ئۈستىدە ئولتۇردى. ئۇ بىر مەزگىل كېچىسى-كۈندۈزى تىرىشىپ، ئاللاھقا يالۋۇرۇپ، يىغلاپ: «ئى پەرۋەردىگارىم، سەن بۇلارنىڭ ئىختىلاپىنى كۆرۈپ تۇرۇۋاتىسەن.
ئۇلارغا بىر ئايەت ئەۋەتكىن، ھەقنى ئۇلارغا بايان قىلسۇن» دېدى. بەندىلەرنىڭ ھالاك بولۇشىنى ياقتۇرمايدىغان مېھرىبان ئاللاھ كەھف ئەھلى يىگىتلەرنى ئاشكارىلاشنى، ئۇلارنىڭ ئىشلىرىنى كىشىلەرگە بىلدۈرۈپ، ئۇلارنى كىشىلەرگە ئايەت ۋە دەلىل قىلىشنى ئىرادە قىلدى؛ كىشىلەر قىيامەتنىڭ شەكسىز كېلىدىغانلىقىنى بىلسۇن، سالىھ بەيدروسنىڭ دۇئاسى ئىجابەت بولسۇن، ئاللاھنىڭ نېمىتى ئۇنىڭغا تامام بولسۇن ۋە تارقىلىپ كەتكەن مۇئمىنلەر جەم بولسۇن. شۇنىڭ بىلەن ئاللاھ غار تۇرغان يۇرتتىكى «ئۇلەيانۇس» دەپ ئاتىلىدىغان بىر كىشىنىڭ كۆڭلىگە غار ئېغىزىدىكى بىنانى چېقىپ، ئۇنىڭ تاشلىرىدىن قويلىرىغا قورۇق ياساشنى سالدى. ئۇ ئىككى ئىشچى ياللىدى.
ئۇلار تاشلارنى ئېلىپ، قورۇق ياساشقا باشلىدى. تاكى غارنىڭ ئېغىزىدىكى نەرسىلەرنى ئېلىۋېتىپ، غارنىڭ ئىشىكى ئېچىلدى. ئاللاھ ئۇلارنىڭ ۋۇجۇدىدىن قورقۇنچ پەيدا قىلىپ، كىشىلەرنى غار ئەھلىدىن يىراق تۇتتى. غارنىڭ ئىشىكى ئېچىلغاندا، قۇدرەت ۋە ھۆكۈمرانلىق ئىگىسى، ئۆلۈكلەرنى تىرىلدۈرگۈچى ئاللاھ يىگىتلەرنىڭ غار ئىچىدە ئولتۇرۇشىغا ئىجازەت بەردى.
ئۇلار خۇشال، يۈزلىرى نۇرلۇق، كۆڭۈللىرى خاتىرجەم ھالدا ئولتۇردى. بىر-بىرىگە سالام بەردى؛ گويا كېچىسىدىن ئەتىگەندە ئويغىنىدىغان ۋاقتىدىلا ئۇيقۇدىن ئويغانغاندەك بولدى. ئاندىن نامازغا تۇرۇپ، ئادەتتىكىدەك ناماز ئوقۇدى. يۈزلىرى ۋە رەڭگىدە ئۇلار ياتقان ۋاقىتتىكى ھالىتىدىن ئۆزگىرىش كۆرۈنمەيتتى.
ئۇلار داقيانۇسنىڭ ئۆزلىرىنى ئىزدەۋاتقانلىقىغا ئىشەنچ قىلاتتى. نامازلىرىنى تۈگەتكەندىن كېيىن: «ئوزۇقىمىزنى ئېلىپ كېلىدىغان تەملېخا، تۈنۈگۈن كەچتە بۇ زالىمنىڭ ئالدىدا بىز توغرىلىق نېمە دېيىلگەنلىكىنى بىزگە ئېيتىپ بەرگىن» دېدى. ئۇلار ئادەتتىكى ئۇيقۇدىن ئۇزۇنراق ياتقانلىقىنى خىيال قىلاتتى؛ شۇڭا ئۆزئارا: «قانچىلىك ياتتۇق؟» دەپ سورىدى.
بەزىلىرى: «بىر كۈن ياكى بىر كۈننىڭ بىر قىسمى ياتتۇق» دېدى. ئاندىن: «قانچىلىك تۇرغانلىقىمىزنى پەرۋەردىگارىڭلار ئەڭ ياخشى بىلگۈچىدۇر» دېدى. ئۇلار بۇنى ئۇزۇن ۋاقىت دەپ ھېس قىلمىدى. تەملېخا ئۇلارغا: «شەھەردە سىلەر ئىزدەلدىڭلار، تېپىلمىدىڭلار.
بۈگۈن سېلەرنى ئېلىپ كېلىپ، بۇتلارغا قۇربانلىق قىلدۇرماقچى ياكى ئۆلتۈرمەكچى بولۇۋاتىدۇ. ئاللاھ بۇنىڭدىن كېيىن نېمە قىلسا، شۇ بولىدۇ» دېدى. مەكسەلمىنا ئۇلارغا: «قېرىنداشلىرىم، بىلىڭلاركى، سىلەر ئاللاھ بىلەن ئۇچرىشىسىلەر. ئاللاھنىڭ دۈشمىنى سىلەرنى چاقىرغاندا، ئىمانىڭلاردىن قايتماڭلار» دېدى.
ئاندىن ئۇلار تەملېخاغا: «شەھەرگە بېرىپ، بىز توغرىلىق نېمە دېيىلىۋاتقانلىقىنى ۋە داقيانۇس ھەققىدە نېمە خەۋەر بارلىقىنى بىلىپ كەل. ئېھتىيات قىل، ھېچكىم سېنى تونۇپ قالماڭ. بىزگە يېمەك ئېلىپ كەل؛ بىز ئاچ قالدۇق، بىز ئېلىپ كەلگەن يېمەككە يەنە قوشقىن» دېدى. تەملېخا ئىلگىرىكىدەك ئىش قىلدى.
كىيىملىرىنى سېلىپ، تونۇلماس كىيىملەرنى كىيدى، پۇلنى ئېلىپ يولغا چىقتى. غارنىڭ دەرۋازىسىدىن ئۆتۈپ، ئېغىزدىكى تاشلارنىڭ ئېلىۋېتىلگەنلىكىنى كۆرۈپ ھەيران قالدى. لېكىن بۇنىڭغا كۆپ دىققەت قىلماي، يوشۇرۇن ھالدا شەھەر دەرۋازىسىغا كەلدى. ئۆزلىرىنى تونۇيدىغان كىشىگە ئۇچراپ قالماسلىق ئۈچۈن يولدىن چەتنەپ تۇردى.
داقيانۇس ۋە ئۇنىڭ قەۋمىنىڭ ئۈچ يۈز يىل ئىلگىرى ئۆلۈپ كەتكەنلىكىنى بىلمەيتتى. شەھەر دەرۋازىسىغا كەلگەندە، دەرۋازىنىڭ ئۈستىدە ئىمان ئاشكارا بولغان ۋاقىتتا مۇئمىنلەرنىڭ بەلگىسى قىلىنىدىغان بىر نىشاننى كۆردى. ئۇ بۇنى كۆرۈپ ھەيران قالدى، يوشۇرۇن ھالدا ئوڭ-سولغا قارىدى. ئاندىن ئۇ دەرۋازىدىن يىراقلاپ، باشقا بىر دەرۋازىغا باردى؛ ئۇ يەردىمۇ شۇ بەلگىنى كۆردى.
شەھەر ئۆزى تونۇغان شەھەر ئەمەسدەك تۇيۇلدى. ئۇ ئىلگىرى كۆرمىگەن نۇرغۇن يېڭى كىشىلەرنى كۆردى. ھەيران بولۇپ، خۇددى يولدىن ئادىشىپ قالغاندەك ماڭدى. ئاندىن كىرگەن دەرۋازىسىغا قايتىپ، ئۆز-ئۆزىگە: «بۇ نېمە ئىش؟ تۈنۈگۈن كەچتە مۇسۇلمانلار بۇ بەلگىنى يوشۇرۇپ، ئۇنى ئاشكارا كۆرسەتمەيتتى؛ بۈگۈن بولسا ئاشكارا قىلىپتۇ.
مەن ئۇخلاۋاتقان بولسام كېرەك؟» دېدى. لېكىن ئۇ ئۆزىنى ئۇخلاۋاتقان ھالدا كۆرمىدى. ئۇ يوتقاننى بېشىغا يېپىپ، شەھەرگە كىردى. بازاردا كىشىلەرنىڭ ئىيسا ئىبنى مەريەمنىڭ نامى بىلەن قەسەم قىلىۋاتقانلىقىنى ئاڭلىدى. بۇ ئۇنىڭ قورقۇنچىنى تېخىمۇ ئاشۇردى.
ئۇ ھەيران ھالدا شەھەرنىڭ بىر تامىغا يۆلىنىپ تۇرۇپ، ئۆز-ئۆزىگە: «ئاللاھ بىلەن قەسەمكى، بۇ نېمە ئىكەنلىكىنى بىلمەيمەن. تۈنۈگۈن كەچتە زېمىندا ئىيسا ئىبنى مەريەمنى تىلغا ئالغان ھەر بىر ئادەم ئۆلتۈرۈلەتتى، بۈگۈن ئەتىگەندە بولسا ھەممە ئادەم ئۇنىڭ نامىنى قورقماي تىلغا ئېلىۋاتىدۇ. بەلكىم بۇ مەن تونۇيدىغان شەھەر ئەمەستۇ؛ شەھىرىمىزگە يېقىن بۇنداق شەھەرنى بىلمەيمەن» دېدى. ئۇ ھەيران ھالدا تۇرغاندا، بىر يىگىت ئۇچرىدى.
ئۇ: «يىگىت، بۇ شەھەرنىڭ ئىسمى نېمە؟» دەپ سورىدى. يىگىت: «ئىسمى ئەفسۇس» دېدى. تەملېخا ئۆز-ئۆزىگە: «بەلكىم مېنىڭ بېشىمغا بىر ئىش كەلدى ياكى ئەقلىمدىن ئادىشتىم. بۇ شەھەردىن نومۇسقا قالماي ياكى بىر بالاغا ئۇچرىماي تۇرۇپ تېز چىقىپ كېتىشىم كېرەك» دېدى.
ئاندىن ئۆزىگە كېلىپ: «تونۇلۇپ قېلىشتىن بۇرۇن شەھەردىن تېز چىقىپ كەتسەم، ماڭا ئاسان بولاتتى» دېدى.
ئۇ يېمەك ساتقۇچىلارغا يېقىنلىشىپ، قولىدىكى پۇلنى چىقىرىپ، ئۇلارنىڭ بىرىگە: «بۇ پۇلغا يېمەك سېتىپ بەر» دېدى. ساتقۇچى پۇلنى ئېلىپ، ئۇنىڭ شەكلى ۋە نەقىشىنى كۆرۈپ ھەيران قالدى. ئاندىن ئۇنى ھەمراھىغا بەردى؛ ئۇمۇ كۆرۈپ ھەيران قالدى. ئۇلار پۇلنى بىر-بىرىگە تاشلاپ، ئۆزئارا كۆرسىتىپ، ھەيران بولۇشتى.
ئاندىن مەسلىھەتلىشىپ: «بۇ يىگىت يەر ئاستىدىن ئۇزاق زامانلار بۇرۇن كۆمۈلۈپ قالغان خەزىنىنى تاپقان بولسا كېرەك» دېيىشتى. ئۇلارنىڭ ئۆزئارا مەسلىھەتلىشىۋاتقانلىقىنى كۆرگەن تەملېخا قاتتىق قورقۇپ، تىترەپ كەتتى. ئۇلار ئۇنى تونۇپ، داقيانۇس پادىشاھقا ئېلىپ بارماقچى بولۇۋاتىدۇ، دەپ ئويلىدى. باشقا كىشىلەر كېلىپ، ئۇنىڭ كىملىكىنى سوراشقا باشلىدى.
ئۇ قاتتىق قورقۇپ: «ماڭا ئادالەت قىلىڭلار؛ پۇلۇمنى ئېلىپ قويۇڭلار، لېكىن يېمەكلىرىڭلارنىڭ ھاجىتى يوق» دېدى. ئۇلار: «ئى يىگىت، سەن كىم؟ نېمە ئىش بولدى؟ ئاللاھ بىلەن قەسەمكى، سېنىڭ قەدىمكى خەزىنىلەرنىڭ بىرىنى تاپقانلىقىڭ ئېنىق، ئۇنى بىزدىن يوشۇرماقچى بولۇۋاتىسەن.
بىز بىلەن بىللە بار، بىزگە كۆرسەت. تاپقىنىڭدىن بىزگە ئۈلۈش بېرىمىز، سېنى قويىۋېتىمىز. ئەگەر ئۇنداق قىلمىساڭ، سىنى ھۆكۈمدارغا ئېلىپ بارىمىز، ئۇ سېنى ئۆلتۈرىدۇ» دېدى. بۇ سۆزنى ئاڭلاپ تەملېخا ئىچىدە: «مەن قورققان نەرسىلەرنىڭ ھەممىسىگە چۈشۈپ قالدىم» دېدى.
ئۇلار: «ئى يىگىت، تاپقىنىڭنى يوشۇرالمايسەن» دېدى. تەملېخا ئۇلارغا نېمە دېيىشنى بىلمەي، قاتتىق قورقۇپ، ھېچنەرسە دېيەلمىدى. ئۇلار ئۇنىڭ سۆزلىمەيدىغانلىقىنى كۆرۈپ، يوتقىنىنى بوينىغا باغلاپ، شەھەر كوچىلىرىدا سۆرەپ ماڭدى. شەھەرنىڭ ھەممە يېرى بۇنى ئاڭلاپ: «بۇ خەزىنە تاپقان ئادەم» دەپ، كىچىك-چوڭ بولۇپ يىغىلىپ، ئۇنىڭغا قارىدى.
ئۇلار: «بۇ يىگىت بۇ شەھەرنىڭ ئادەملىرىدىن ئەمەس؛ بىز ئۇنى ئەسلا كۆرمىگەن، تونۇمايمىز» دېدى. تەملېخا ئۇلارغا نېمە دېيىشنى بىلمەيتتى. ئۇ شەھەردە ئاتىسى، قېرىنداشلىرى ۋە ئۇلۇغ ئائىلىسى بارلىقىغا، ئۇلارنىڭ خەۋەرنى ئاڭلىسا كېلىپ ئۇنى قۇتقۇزىدىغانلىقىغا ئىشەنچ قىلاتتى. ئۇ ھەيران ھالدا تۇرىۋاتقاندا، ئۇلار ئۇنى شەھەرنىڭ ئىككى باشلىقى ۋە ئىشلىرىنى باشقۇرغۇچىسىغا ئېلىپ باردى.
ئۇلارنىڭ بىرى «ئارىئۇس»، يەنە بىرى «تەنتۇيوس» ئىدى. تەملېخا ئۇلارنىڭ يېنىغا ئېلىپ بېرىلىۋاتقاندا، ئۇنى داقيانۇس زالىم پادىشاھنىڭ ئالدىغا ئېلىپ كېتىۋاتىدۇ دەپ ئويلاپ، ئوڭ-سولغا قاراپ تۇراتتى. كىشىلەر ئۇنى مەسخىرە قىلىپ، مەجنۇندەك كۆردى. تەملېخا يىغلىدى ۋە كۆككە قاراپ ئىچىدە: «ئى ئاسمان ۋە زېمىننىڭ ئىلاھى!
بۈگۈن ماڭا سەۋر ئاتا قىلغىن، يېنىڭدىن بىر روھنى ماڭا قوشۇپ، بۇ زالىمنىڭ ئالدىدا مېنى كۈچلەندۈرگىن» دېدى. ئۇ ئىچىدە يىغلاپ: «مېنى قېرىنداشلىرىمدىن ئايرىۋەتتى. ئۇلار مېنىڭ نېمىلەرگە دۇچ كەلگەنلىكىمنى بىلسە ئىدى؛ بىلىپ كېلىپ، ھەممىمىز بۇ زالىمنىڭ ئالدىغا بىللە چىقسا ئىدۇق. بىز بىللە بولۇشقا، ئاللاھقا كاپىر بولماسلىققا ۋە ئۇنىڭغا ھېچكىمنى شېرىك قىلماسلىققا ۋەدە بەرگەن ئىدۇق.
مېنى ئۇلاردىن ئايرىدى؛ مەن ئۇلارنى ئەمدى كۆرمەيمەن، ئۇلارمۇ مېنى كۆرمەيدۇ. ھاياتتا ۋە ئۆلۈمدە ھەرگىز ئايرىلماسلىققا ۋەدە بەرگەن ئىدۇق» دېدى. بۇ، تەملېخا غاردا ھەمراھلىرىغا قايتىپ كەلگەندە ئۇلارغا سۆزلەپ بەرگەن ئىچكى خىياللىرى ئىدى. ئۇ ئىككى سالىھ كىشى ئارىئۇس ۋە تەنتۇيوسنىڭ ئالدىغا يېتىپ كەلدى.
تەملېخا ئۇنى داقيانۇسنىڭ ئالدىغا ئەمەسلىكىنى كۆرۈپ، ئۆزىگە كەلدى ۋە يىغىسى توختىدى. ئارىئۇس پۇلنى ئېلىپ، ئۇلار بىلەن بىرلىكتە قاراپ ھەيران قالدى. ئاندىن ئۇلارنىڭ بىرى: «ئى يىگىت، تاپقان خەزىنәң قەيەردە؟» دەپ سورىدى. تەملېخا: «مەن ھېچقانداق خەزىنە تاپمىدىم.
بۇ پۇل ئاتامدىن قالغان، بۇ شەھەرنىڭ نەقىشى ۋە ياسىلىشى شۇنداق. لېكىن ئاللاھ بىلەن قەسەمكى، مېنىڭ ئەھۋالىم نېمە ئىكەنلىكىنى ۋە سىلەرگە نېمە دېيىشىمنى بىلمەيمەن» دېدى. ئۇلارنىڭ بىرى: «ئۇنداقتا سەن كىم؟» دەپ سورىدى. تەملېخا: «مەن بۇ شەھەرنىڭ ئەھلىدىن دەپ ئويلايتتىم» دېدى.
ئۇلار: «ئاتاڭ كىم؟ بۇ يەردە سېنى كىم تونۇيدۇ؟» دەپ سورىدى. ئۇ ئاتىسىنىڭ ئىسمىنى ئېيتتى، لېكىن ئۇلار ئاتىسىنى ياكى ئۇنى تونۇيدىغان ھېچكىمنى تاپالمىدى. ئۇلارنىڭ بىرى: «سەن يالغانچى ئىكەنسەن، بىزگە راست گەپ قىلمايۋاتىسەن» دېدى.
تەملېخا نېمە دېيىشنى بىلمەي، بېشىنى يەرگە ئېگدى. ئەتراپىدىكى بەزىلەر: «بۇ مەجنۇن»، يەنە بەزىلەر: «مەجنۇن ئەمەس، بىزدىن قۇتۇلۇش ئۈچۈن ئۆزىنى ئەخمەق كۆرسىتىۋاتىدۇ» دېدى. ئۇلارنىڭ بىرى ئۇنىڭغا قاتتىق قاراپ: «بىز سېنى قويۇپ بېرىپ، بۇ پۇل ئاتاڭدىن قالغان ۋە بۇ پۇلنىڭ نەقىشى شۇ دەپ، ئۈچ يۈز يىلدىن ئارتۇق ۋاقىت ئۆتكەنلىكىگە ئىشىنىشىمىز كېرەكمۇ؟ سەن بولساڭ ياش يىگىتسەن.
بىزنى ئالداپ مەسخىرە قىلامسەن؟ بىز كۆرۈۋاتقىنىڭدەك چېچىمىز ئاقارغان كىشىلەرمىز، ئەتراپىڭدا شەھەرنىڭ ئاقسۆڭەكلىرى ۋە باشقۇرغۇچىلىرى بار، بۇ يۇرتنىڭ خەزىنىلىرى بىزنىڭ قولىمىزدا؛ بىزنىڭ قولىمىزدا بۇ خىل پۇلدىن بىر دەرھەم ياكى بىر دىنار يوق. مېنىڭچە، سېنى قاتتىق ئازابلاشقا بۇيرۇيمەن، ئاندىن تاپقان خەزىنىڭنى ئېتىراپ قىلغىچە باغلاپ قويىمەن» دېدى. بۇنى ئاڭلىغان تەملېخا: «مەن سىلەردىن بىر نەرسە سوراي.
ئەگەر جاۋاب بەرسەڭلار، مەنمۇ ئۆزۈمدە بار نەرسىنى سىلەرگە راست ئېيتىمەن» دېدى. ئۇلار: «سورا، ھېچنەرسىنى يوشۇرمايمىز» دېدى. ئۇ: «پادىشاھ داقيانۇسقا نېمە بولدى؟» دەپ سورىدى. ئۇلار: «بۈگۈن زېمىن يۈزىدە داقيانۇس ئىسىملىك پادىشاھ يوق.
ئۇ پەقەت ئۇزاق زامانلار ئىلگىرى ئۆلگەن پادىشاھ ئىدى؛ ئۇنىڭدىن كېيىنمۇ نۇرغۇن ئەۋلادلار ئۆتۈپ كەتتى» دېدى. تەملېخا: «ئۇنداقتا مەن ھەقىقەتەن ھەيران قالدىم. كىشىلەر مېنىڭ گېپىمنى راست دەپ قوبۇل قىلمايدۇ. بىز بىر توپ يىگىتلەر ئىدۇق.
پادىشاھ بىزنى بۇتلارغا ئىبادەت قىلىشقا ۋە زالىم مەبۇدلارغا قۇربانلىق قىلىشقا زورلىدى. تۈنۈگۈن كەچتە ئۇنىڭدىن قېچىپ چىقىپ، ئۇخلىدۇق. ئويغانغاندىن كېيىن ئۇلارغا يېمەك سېتىۋېلىش ۋە خەۋەر ئېلىش ئۈچۈن چىققان ئىدىم. مەن كۆرۈۋاتقىنىڭلاردەك بولۇپ قالدىم.
مەن سىلەرنى تاغدىكى «بەنجەلۇس» غارىغا باشلاپ باراي، ھەمراھلىرىمنى كۆرسىتىمەن» دېدى. ئارىئۇس ئۇنىڭ سۆزىنى ئاڭلاپ: «ئى قەۋم، بۇ بەلكىم ئاللاھنىڭ بۇ يىگىتنىڭ قولىدا بىزگە كۆرسەتكەن ئايەتلىرىدىن بىرىدۇر. ئۇنىڭ بىلەن بىللە بېرىپ، ھەمراھلىرىنى كۆرسۇن» دېدى. ئارىئۇس، ئەسطىيۇس ۋە شەھەرنىڭ كىچىك-چوڭلىرى ئۇنىڭ بىلەن بىللە كەھف ئەھلىنى كۆرۈش ئۈچۈن يولغا چىقتى.
كەھف ئەھلى تەملېخا ئېلىپ كېلىدىغان يېمەك-ئىچمەك ئادەتتىكىدىن كېچىكىپ قالغانلىقتىن، ئۇنى تۇتۇپ پادىشاھى داقيانۇسنىڭ ئالدىغا ئېلىپ كەتتى، دەپ ئويلىدى. ئۇلار شۇنداق ئەنسىرەپ ئولتۇرغاندا، ئاتلارنىڭ ئاۋازى ۋە ئۇلارنىڭ ئۆزلىرى تەرەپكە يېقىنلاۋاتقان شاۋقۇنىنى ئاڭلىدى. ئۇلار داقيانۇسنىڭ ئەلچىلىرى كېلىپ، ئۇلارنى ئېلىپ كېتىۋاتىدۇ دەپ ئويلىدى. ئۇلار نامازغا تۇرۇپ، بىر-بىرىگە سالام بەردى ۋە ئۆزئارا ۋەسىيەت قىلدى: «قېرىندىشىمىز تەملېخاغا بارايلى؛ ئۇ ھازىر زالىمنىڭ ئالدىدا، بىزنىڭ كېلىشىمىزنى كۈتۈۋاتقان بولسا كېرەك» دېدى.
ئۇلار شۇنداق دەپ، غارنىڭ ئىچىدە ئولتۇرغاندا، ئۇلارغا پەقەت ئارىئۇس ۋە ئۇنىڭ ھەمراھلىرىلا كۆرۈندى. تەملېخا ئۇلاردىن بۇرۇن كىرىپ، يىغلاپ ئۇلارنىڭ يېنىغا كىردى. ئۇلار ئۇنىڭ يىغلىغانلىقىنى كۆرۈپ، ئۇنىڭ بىلەن بىللە يىغلىدى. ئاندىن ئۇنىڭدىن نېمە بولغانلىقىنى سورىدى.
ئۇ ئۆزىنىڭ كۆرگەنلىرىنى ۋە خەۋەرنى ئۇلارغا تولۇق سۆزلەپ بەردى. شۇ ۋاقىتتا ئۇلار ئاللاھنىڭ ئەمرى بىلەن شۇنچە ئۇزۇن ۋاقىت ئۇخلىغانلىقىنى، كىشىلەرگە ئايەت بولۇش، قايتا تىرىلىشنىڭ ھەق ئىكەنلىكىنى كۆرسىتىش ۋە قىيامەتنىڭ شەكسىز كېلىدىغانلىقىنى بىلدۈرۈش ئۈچۈن ئويغىتىلغانلىقىنى چۈشەندى.
تەملېخادىن كېيىن ئارىئۇس كىرىپ، غارنىڭ ئېغىزىدا كۈمۈش تامغا بىلەن پېچەتلەنگەن مىس ساندۇقنى كۆردى. ئۇ غار ئېغىزىدا تۇرۇپ، شەھەرنىڭ چوڭلىرىدىن بىر كىشىنى چاقىردى. ئۇلار ساندۇقنى ئېچىپ قارىغاندا، ئىككى قوغۇشۇن تاختا چىقتى. ئۇلارنىڭ ئۈستىگە مۇنداق يېزىلغان ئىدى: «مەكسەلمىنا، مەخشەلمىنا، تەملېخا، مەرطۇنىس، كەشتۇنىس، يەبرۇنىس، دىمىس، بەتىيۇس ۋە حالۇس داقيانۇس زالىم پادىشاھنىڭ ئۆزلىرىنى دىنىدىن قايتۇرۇپ ئېزىقتۇرۇشىدىن قورقۇپ، ئۇنىڭدىن قېچىپ، بۇ غارغا كىرگەن يىگىتلەردۇر.
ئۇلارنىڭ قەيەردىلىكى پادىشاھقا مەلۇم بولغاندا، ئۇ غارنى تاش بىلەن ئېتىۋېتىشنى بۇيرۇدى. بىز ئۇلارنىڭ قىسسىسى ۋە خەۋىرىنى ئۇلارنى كېيىن تاپقان كىشىلەر بىلىشى ئۈچۈن يازدۇق». ئۇلار بۇنى ئوقۇپ ھەيران قالدى ۋە ئۇلارغا قايتا تىرىلىش ئايىتىنى كۆرسەتكەن ئاللاھقا ھەمد ئېيتتى. ئۇلار ئاللاھنى مەدھىيەلەپ، تەسبىھ ئېيتىپ ئاۋازلىرىنى كۆتۈردى.
ئاندىن غارغا كىرىپ، يىگىتلەرنى ئوتتۇرىدا ئولتۇرغان ھالدا كۆردى؛ يۈزلىرى نۇرلۇق، كىيىملىرى يىرتىلمىغان ئىدى. ئارىئۇس ۋە ھەمراھلىرى سەجدە قىلىپ، ئاللاھقا ئۆزىنىڭ ئايەتلىرىدىن بىر ئايەتنى كۆرسەتكەنلىكى ئۈچۈن ھەمد ئېيتتى. ئۇلار ئۆزئارا سۆزلەشتى. يىگىتلەر داقيانۇسنىڭ زۇلۇمىدىن نېمىلەرنى تارتقانلىقىنى سۆزلەپ بەردى.
ئارىئۇس ۋە ھەمراھلىرى سالىھ پادىشاھ بەيدروسقا خەۋەرچى ئەۋەتىپ: «بىزنىڭ يېنىمىزغا تېز كېلىڭ، بەلكىم پادىشاھلىقىڭىزدا ئاللاھ پەيدا قىلغان بىر ئايەتنى كۆرۈپ قالارسىز. ئۇ پۈتۈن ئالەمگە ئايەت بولۇپ، كىشىلەرگە نۇر، يورۇقلۇق ۋە قايتا تىرىلىشنىڭ ھەق ئىكەنلىكىنى ئىسپاتلايدۇ. ئاللاھ تائالا ئۈچ يۈز يىلدىن ئارتۇق ۋاقىت ئىلگىرى ۋاپات قىلغان يىگىتلەرنى تىرىلدۈردى؛ تېز كېلىڭ» دەپ يازدى. پادىشاھ بۇ خەۋەرنى ئالغاندا كۆڭلى ئارام تاپتى، غەم-قايغۇسى كەتتى.
ئۇ: «ئاسمانلار ۋە زېمىننىڭ پەرۋەردىگارى بولغان ئاللاھقا ھەمد بولسۇن! مەن ئۇنىڭغا ئىبادەت قىلىمەن ۋە ئۇنى پاك دەپ ئېتىقاد قىلىمەن. سەن ماڭا ياخشىلىق قىلدىڭ، رەھىم قىلدىڭ، پادىشاھ كونستانتىنوس سالىھ پادىشاھنىڭ ئەجدادلىرىمغا ئاتا قىلغان نۇرىنى ئۆچۈرمىدىڭ» دېدى. بۇ خەۋەر شەھەر ئەھلىگە يەتكەندە، ئۇلار پادىشاھنىڭ ئالدىغا باردى.
پادىشاھ ئۇلار بىلەن بىللە ئەفسۇسقا قاراپ يولغا چىقتى. شەھەر ئەھلى ئۇلارنى كۈتۈۋېلىپ، غارغا قاراپ بىللە چىقتى. يىگىتلەر بەيدروسنى كۆرۈپ خۇشال بولدى ۋە يۈزلىرى بىلەن سەجدە قىلدى. بەيدروس تۇرۇپ ئۇلارنى قۇچاقلىدى، يىغلىدى. ئۇلار پادىشاھنىڭ ئالدىدا يەرگە ئولتۇرۇپ، ئاللاھنى تەسبىھ قىلىپ، ئۇنىڭغا ھەمد ئېيتتى.
ئاندىن يىگىتلەر بەيدروسقا: «سىنى ئاللاھقا ئامانەت قىلىمىز، ساڭا سالام بولسۇن، ئاللاھ ساڭا ۋە پادىشاھلىقىڭغا ساقلىق بەرسۇن. ئىنسان ۋە جىننىڭ يامانلىقىدىن ئاللاھقا پاناھ تىلەيمىز» دېدى. پادىشاھ تۇرغان ۋاقىتتا، ئۇلار ياتقان جايلىرىغا قايتىپ، ئۇيقۇغا كەتتى؛ ئاللاھ ئۇلارنىڭ جانلىرىنى ئالدى. پادىشاھ ئۇلارنىڭ يېنىغا بېرىپ، كىيىملىرىنى ئۈستىگە ياپتى ۋە ھەر بىرىنى ئالتۇن تابۇتقا سېلىشنى بۇيرۇدى.
كەچتە ئۇخلىغاندا ئۇلارنى چۈشىدە كۆرۈپ: «بىز ئالتۇن ياكى كۈمۈشتىن يارىتىلمىدۇق؛ بىز تۇپراقتىن يارىتىلغان، تۇپراققا قايتىمىز. بىزنى ئاللاھ تىرىلدۈرگىچە غاردا تۇپراق ئۈستىدە قانداق بولساق، شۇنداق قويغىن» دېدى. پادىشاھ شۇنىڭ بىلەن ساپاغا ياسالغان تابۇتنى بۇيرۇپ، ئۇلارنى شۇنىڭغا قويدى. ئۇلارنىڭ يېنىدىن چىققانلارنىڭ يولىغا ئاللاھ قورقۇنچ پەيدا قىلىپ، ھېچكىم ئۇلارنىڭ يېنىغا كىرەلمىدى.
پادىشاھ غارنىڭ دەرۋازىسىغا ناماز ئوقۇلىدىغان مەسجىد ياساشنى بۇيرۇدى، ئۇلار ئۈچۈن چوڭ بايرام بېكىتىپ، ھەر يىلى ئۇنى خاتىرىلەشنى ئەمر قىلدى.
يەنە مۇنداق دېيىلگەن: تەملېخا سالىھ پادىشاھنىڭ ئالدىغا ئېلىپ كېلىنگەندە، پادىشاھ ئۇنىڭدىن: «سەن كىم؟» دەپ سورىدى. ئۇ: «مەن بۇ شەھەرنىڭ ئەھلىدىنمەن» دەپ، تۈنۈگۈن ياكى بىر نەچچە كۈن ئىلگىرى چىققانلىقىنى ۋە ئائىلىسىنىڭ قەيەردىلىكىنى ئېيتتى. لېكىن ھېچكىم ئۇنىڭ ئائىلىسىنى تونۇمىدى.
پادىشاھ ئىلگىرىكى زاماندا يوقاپ كەتكەن يىگىتلەر ھەققىدە ئاڭلىغان ئىدى. ئۇلارنىڭ ئىسىملىرى خەزىنىدىكى بىر تاختىغا يېزىلغان ئىدى. ئۇ تاختىنى چاقىرتىپ، ئىسىملارغا قارىدى؛ تەملېخا شۇ يىگىتلەردىن ئىدى. ئۇ باشقا يىگىتلەرنىڭ ئىسىملىرىنى ئېيتقاندا، تەملېخا: «ئۇلار مېنىڭ ھەمراھلىرىم» دېدى.
پادىشاھ بۇنى ئاڭلاپ، ئۆزى ۋە خەلق بىلەن بىللە يولغا چىقتى. غارنىڭ ئېغىزىغا كەلگەندە، تەملېخا: «ھەمراھلىرىمنىڭ ئالدىغا كىرىپ، ئۇلارغا خۇش خەۋەرنى ئۆزۈم يەتكۈزەي. ئەگەر ئۇلار سىلەرنىڭ مەن بىلەن بىللە كەلگەنلىكىڭلارنى كۆرسە، قورقۇپ كېتىدۇ» دېدى. ئۇ كىرىپ، ئۇلارغا خۇش خەۋەرنى يەتكۈزدى.
ئاللاھ ئۇلارنىڭ جانلىرىنى ئالدى ۋە ئۇلارنىڭ ئىزلىرىنى كۆزدىن يوشۇرۇپ، كىشىلەرنىڭ ئۇلارنى تاپالماسلىقىنى قىلدى. بۇ ئاللاھ تائالانىڭ: «ئۇ ۋاقىتتا يىگىتلەر غارغا پاناھلانغاندا» دېگەن سۆزىنىڭ مەنىسىدۇر. يەنى ئۇلار غارغا بېرىپ پاناھلاندى. «ئەۋى» دېگەن سۆز «پالانى جايغا پاناھلاندى، ئۇنى ماكان قىلدى» دېگەن مەنىدە ئىشلىتىلىدۇ.
غار «بەنجەلۇس» تېغىدىكى بىر ئۆڭكۈر بولۇپ، غارنىڭ ئىسمى «خەيرەم» ئىدى.
«ئۇلار: «پەرۋەردىگارىمىز! بىزگە ئۆز دەرگاھىڭدىن رەھمەت ئاتا قىلغىن» دېدى» دېگەن ئايەتتىكى رەھمەتنىڭ مەنىسى دىن ئىشلىرىدا ھىدايەتتۇر، دېيىلگەن. يەنە «رىزىق» دېگەن مەنىدىمۇ كەلگەن. «ۋەھەييىئ لەنا» يەنى «بىزگە ئاسانلاشتۇرغىن» دېگەنلىك.
«ئىشىمىزدىن بىزگە رۇشدانى تەييارلاپ بەرگىن» دېگەنلىك، سېنىڭ رازىلىقىڭنى ئىزدەيدىغان ۋە بىزنىڭ رۇشدىمىز، توغرا يولىمىز بولىدىغان نەرسىنى بەرگىن، دېگەنلىكتۇر. ئىبنى ئابباس: «رۇشدان» دېگەنلىك، غاردىن ئامان-ئېسەن چىقىش يولىنى كۆرسىتىدۇ، دېگەن. ئۇلارغا ئازاب بېرىش، ئۆلتۈرۈش بىلەن تەھدىت سېلىش، ئۇلارنىڭ قىسسىسىنى ئۇلارغا بىلدۈرۈش، ئۇلارنىڭ بۇ يەردە كەچكىچە تۇرىدىغانلىقىنى ئېيتىش، ئۇلارنى ئاچلىق ۋە ئۇسسۇزلۇقتىن ئۆلگىچە غاردا قالدۇرۇش توغرىسىدا سۆزلەر كەلگەن؛ ئۇ شۇنداق قىلدى. ۋەھب مۇنداق دېگەن: زامانلار ئۆتۈپ كەتتى.
داقيانۇسنىڭ تامغىسى بېسىلغان، ئۇلار بىلەن بىللە بولغان پۇللار ياشاشقا ئىشلىتىلدى. تەملېخا سىرتقا چىققاندا ئۇنى تونۇمىدى. «ئۇلارنىڭ خەۋىرىنى سورىدى»، «كىچىكلىرى ۋە چوڭلىرى»، «ئۇلارنىڭ خەۋىرى نېمە؟» دېگەنلەر، «تەنتۇيوس»، «كۆزىنى تۆۋەن سالدى»، «بىر دىن ئۈستىدە، يەنى ئىسلامدا» دېگەن مەنىلەرنى بىلدۈرىدۇ.
ئۇلارنىڭ بۇتلارغا چوقۇنۇش ۋە زالىم مەبۇدلارغا قۇربانلىق قىلىشقا مەجبۇرلىنىشى، ئىمانىنى داقيانۇستىن يوشۇرۇشى ۋە غارغا قېچىشى ھەققىدە بايان كەلگەن. سەننىڭ ئىمانىڭ ۋە ئەمەللىرىڭنىڭ ئاخىرىغا نەزەر سالغىن.
سەھىھ مۇسلىمدا (809) دۇججالنىڭ سىناقلارынан ساقلىنىش ئۈچۈن «كەھف» سۈرىسىنىڭ دەسلەپكى ئون ئايىتىنى يادلىۋېلىشنىڭ پەزىلىتى ھەققىدە رىۋايەت قىلىنغان.