ھىدايەتتە مۇستەھكەم تۇرۇش دۇئاسى
رَبَّنَا لَا تُزِغْ قُلُوبَنَا بَعْدَ إِذْ هَدَيْتَنَا، وَهَبْ لَنَا مِنْ لَدُنْكَ رَحْمَةً، إِنَّكَ أَنْتَ الْوَهَّابُ. رَبَّنَا، إِنَّكَ جَامِعُ النَّاسِ لِيَوْمٍ لَا رَيْبَ فِيهِ، إِنَّ اللَّهَ لَا يُخْلِفُ الْمِيعَادَ.
رَبَّنَا لَا تُزِغْ قُلُوبَنَا بَعْدَ إِذْ هَدَيْتَنَا وَهَبْ لَنَا مِنْ لَدُنْكَ رَحْمَةً إِنَّكَ أَنْتَ الْوَهَّابُ رَبَّنَا إِنَّكَ جَامِعُ النَّاسِ لِيَوْمٍ لَا رَيْبَ فِيهِ إِنَّ اللَّهَ لَا يُخْلِفُ الْمِيعَادَ
ئاۋازنى يۈكلەش مەغلۇپ بولدى. كېيىن قايتا سىناڭ.
پەرۋەردىگارىمىز! بىزنى ھىدايەت قىلغىنىڭدىن كېيىن دىللىرىمىزنى توغرا يولدىن بۇرىۋەتمىگىن، بىزگە دەرگاھىڭدىن رەھمەت بېغىشلىغىن. شۈبھىسىزكى، سەن (بەندىلىرىڭگە ئاتالارنى) بەكمۇ بېغىشلىغۇچىسەن(8). پەرۋەردىگارىمىز! شۈبھىسىزكى، كېلىشى شەكسىز بولغان كۈندە (يەنى ھېساب ئېلىنىدىغان قىيامەت كۈنىدە) كىشىلەرنى توپلىغۇچىسەن. شۈبھىسىزكى، ئاللاھ ۋەدىسىگە خىلاپلىق قىلمايدۇ»(9).
دۇئانىڭ شەكلى: «لا تىزىغ» — چەكلىمە مەنىسىدىكى ئىپادە، يەنى «ئاغدۇرۇۋەتمىگىن»؛ «ھەب لەنا» بولسا تىلەش ۋە ئۆتۈنۈش ئىپادىسىدۇر. بۇ دۇئا ئىلىمدە مۇستەھكەم تۇرغان ئالىملارنىڭ ئىماننى ساقلاش، شەك-شۈبھە ۋە بىدئەتلەردىن قوغداش ئۈچۈن قىلغان دۇئاسىدۇر.
شەيخ ئابدۇرراھمان سەئدىنىڭ تەفسىرى
«پەرۋەردىگارىمىز! شۈبھىسىزكى، سەن كىشىلەرنى كېلىشىدە شەك بولمىغان بىر كۈنگە توپلىغۇچىسەن. شۈبھىسىزكى، ئاللاھ ۋەدىسىگە خىلاپلىق قىلمايدۇ»؛ شۇ كۈنى ئۇلارغا ياخشى ۋە يامان ئەمەللىرىنىڭ جازاسىنى بېرىدۇ.
ئاللاھ تائالا ئىلىمدە مۇستەھكەم تۇرغانلارنى بەندىنىڭ بەخت-سائادىتىنىڭ ئالامىتى بولغان يەتتە سۈپەت بىلەن مەدھىيىلىدى. بىرىنچىسى: ئىلىم؛ ئۇ ئاللاھقا ئېلىپ بارىدىغان يول، ئاللاھنىڭ ھۆكۈملىرى ۋە شەرىئەتلىرىنى بايان قىلىدۇ. ئىككىنچىسى: ئىلىمدە مۇستەھكەم تۇرۇش؛ بۇ پەقەتلا ئىلىمگە ئىگە بولۇشتىن ئارتۇق بىر دەرىجىدۇر. چۈنكى ئىلىمدە مۇستەھكەم كىشىنىڭ ئىلىمى تەھقىقلەنگەن، تونۇشى ئىنچىكە بولۇشى، ئاللاھ ئۇنىڭغا ئىلىمنىڭ ئاشكارا ۋە يوشۇرۇن تەرەپلىرىنى بىلدۈرگەن بولۇشى كېرەك.
ئۇنىڭ قەدىمى شەرىئەتنىڭ سىرلىرىدا ئىلىم، ئەھۋال ۋە ئەمەل جەھەتتىن مۇستەھكەم بولىدۇ. ئۈچىنچىسى: ئۇلارنىڭ كىتابنىڭ ھەممىسىگە ئىمان ئېيتقانلىقى ۋە مۇتەشابىھ ئايەتلەرنى مۇھكەم ئايەتلەرگە قايتۇرغانلىقىدۇر. ئاللاھنىڭ: «ئۇلار: بىز ئۇنىڭغا ئىمان ئېيتتۇق، ھەممىسى پەرۋەردىگارىمىزنىڭ دەرگاھىدىندۇر، دەيدۇ» دېگەن سۆزى بۇنى كۆرسىتىدۇ. تۆتىنچىسى: ئۇلارنىڭ يولدىن ئېغىپ كەتكەنلەر دۇچ كەلگەن نەرسىلەردىن ئۆزىگە ئەپۇ ۋە ئامانلىق تىلەپ ئاللاھقا دۇئا قىلىشىدۇر.
بەشىنچىسى: ھىدايەتنىڭ ئاللاھنىڭ ئۇلارغا قىلغان ئېھسانى ئىكەنلىكىنى ئېتىراپ قىلىشىدۇر. بۇ ئاللاھنىڭ: «پەرۋەردىگارىمىز! بىزنى ھىدايەت قىلغىنىڭدىن كېيىن قەلبلىرىمىزنى توغرا يولدىن بۇرىۋەتمىگىن» دېگەن سۆزىدۇر. ئالتىنچىسى: ئۇلار بۇنىڭ بىلەن بىرگە ئاللاھتىن رەھمەت سورىدى؛ بۇ رەھمەت بارلىق ياخشىلىقلارنىڭ قولغا كېلىشىنى ۋە بارلىق يامانلىقلارنىڭ يوقىلىشىنى ئۆز ئىچىگە ئالىدۇ.
ئۇلار ئاللاھقا «ۋەھھاب» ئىسمى بىلەن يېقىنلاشتى. يەتتىنچىسى: ئاللاھ ئۇلارنىڭ قىيامەت كۈنىگە ئىمان ئېيتقانلىقىنى، ئۇنى چىن دەپ بىلگەنلىكىنى ۋە ئۇنىڭدىن قورقىدىغانلىقىنى خەۋەر قىلدى. بۇ، ئەمەل قىلىشقا ئۈندەپ، خاتالىقتىن توسۇيدىغان سەۋەبتۇر.
ئاندىن ئاللاھ تائالا ئىلىمدە مۇستەھكەم تۇرغانلارنىڭ دۇئا قىلىپ: «پەرۋەردىگارىمىز! بىزنى ھىدايەت قىلغىنىڭدىن كېيىن قەلبلىرىمىزنى توغرا يولدىن بۇرىۋەتمىگىن» دەيدىغانلىقىنى خەۋەر قىلدى. يەنى، بىزدىن چىققان نادانلىق ۋە قەستتىن سەۋەبلىك قەلبلىرىمىزنى ھەقتىن مايىل قىلىۋەتمىگىن؛ بەلكى بىزنى توغرا يولدا ماڭىدىغان، باشقىلارنى ھىدايەت قىلىدىغان ۋە ھىدايەت تاپقانلار قىلغىن. بىزنى ھىدايىتىڭدە مۇستەھكەم قىلغىن ۋە يولدىن ئېغىپ كەتكەنلەر دۇچ كەلگەن نەرسىلەردىن ساقلىغىن.
«بىزگە دەرگاھىڭدىن رەھمەت ئاتا قىلغىن»؛ يەنى بىزنى ياخشىلىقلارغا مۇۋەپپەق قىلىدىغان، يامانلىقلاردىن ساقلايدىغان ئۇلۇغ رەھمەت ئاتا قىلغىن. «شۈبھىسىزكى، سەن بەكمۇ ئاتا قىلغۇچىسەن»؛ يەنى سېنىڭ ئاتا-ئېھسانىڭ كەڭ، ئىنئاملىرىڭ كۆپ، ئېھسانىڭ بارلىق مەخلۇقاتقا يېتىپ بارىدۇ.
ئىمام ئىبنى كەسىرنىڭ تەفسىرى
ئاندىن ئاللاھ ئۇلارنىڭ پەرۋەردىگارىغا دۇئا قىلىپ: «پەرۋەردىگارىمىز! بىزنى ھىدايەت قىلغىنىڭدىن كېيىن قەلبلىرىمىزنى توغرا يولدىن بۇرىۋەتمىگىن» دېگەنلىكىنى خەۋەر قىلدى. يەنى، قەلبلىرىمىزنى ئۆزلىرىنى ھىدايەتتە مۇستەھكەم قىلغىنىڭدىن كېيىن ھىدايەتتىن مايىل قىلىۋەتمىگىن؛ بىزنى قەلبلىرىدە ئېغىش بولغان، قۇرئاننىڭ مۇتەشابىھ ئايەتلىرىگە ئەگىشىدىغانلارغا ئوخشاتمىغىن. بەلكى بىزنى توغرا يولۇڭ ۋە مۇستەھكەم دىنىڭدا مۇستەھكەم قىلغىن.
«بىزگە دەرگاھىڭدىن رەھمەت ئاتا قىلغىن»؛ يەنى قەلبلىرىمىزنى مۇستەھكەم قىلىدىغان، ئىشلىرىمىزنى بىرلەشتۈرىدىغان ۋە ئىمانىمىز بىلەن چىن ئىشەنچىمىزنى ئاشۇرىدىغان رەھمەتنى ئۆز دەرگاھىڭدىن ئاتا قىلغىن. «شۈبھىسىزكى، سەن بەكمۇ ئاتا قىلغۇچىسەن».
ئىبنى ئەبى ھاتىم مۇنداق دېگەن: بىزگە ئەمر ئىبنى ئابدۇللاھ ئەۋدىي سۆزلەپ بەردى؛ ئىبنى جەرىر مۇنداق دېگەن: بىزگە ئەبۇ كۇرەيب سۆزلەپ بەردى؛ ئۇلارنىڭ ھەر ئىككىسى بىزگە ۋەكىئدىن، ئۇ ئابدۇلھەمىد ئىبنى بەھرامدىن، ئۇ شەھرى ئىبنى ھەۋشەبتىن، ئۇ ئۇممۇ سەلەمە رەزىيەللاھۇ ئەنھادىن سۆزلەپ بەردى: پەيغەمبەر ﷺ: «ئى قەلبلەرنى ئۆزگەرتكۈچى! قەلبىمنى دىنىڭدە مۇستەھكەم قىلغىن!» دەيتتى. ئاندىن: «پەرۋەردىگارىمىز!
بىزنى ھىدايەت قىلغىنىڭدىن كېيىن قەلبلىرىمىزنى توغرا يولدىن بۇرىۋەتمىگىن، بىزگە دەرگاھىڭدىن رەھمەت ئاتا قىلغىن. شۈبھىسىزكى، سەن بەكمۇ ئاتا قىلغۇچىسەن» دېگەن ئايەتنى ئوقۇدى.
ئىبنى مەردەۋەيھ بۇ رىۋايەتنى مۇھەممەد ئىبنى بەكارنىڭ يولى بىلەن، ئابدۇلھەمىد ئىبنى بەھرامدىن، ئۇ شەھرى ئىبنى ھەۋشەبتىن، ئۇ ئۇممۇ سەلەمەدىن رىۋايەت قىلدى. ئۇممۇ سەلەمەنىڭ ئىسمى ئەسمائى بنت يەزىد ئىبنى سەكن ئىدى. ئۇ پەيغەمبەر ئەلەيھىسسالامنىڭ دۇئاسىدا كۆپىنچە: «ئى قەلبلەرنى ئۆزگەرتكۈچى ئاللاھ! قەلبىمنى دىنىڭدە مۇستەھكەم قىلغىن!»
دەپ دۇئا قىلىدىغانلىقىنى ئاڭلىغانلىقىنى سۆزلەپ بەردى. ئۇممۇ سەلەمە: «ئى ئاللاھنىڭ ئەلچىسى! قەلب راستتىنلا ئۆزگىرىپ تۇرامدۇ؟» دەپ سورىدى. ئۇ: «ھەئە. ئاللاھ ئادەم بالىلىرىدىن ھېچبىر ئىنساننى ياراتمىغانكى، ئۇنىڭ قەلبى ئاللاھ تائالانىڭ بارماقلىرىدىن ئىككى بارماقنىڭ ئارىسىدا بولمىسۇن.
ئاللاھ خالىسا ئۇنى توغرا قىلىدۇ، خالىسا ئۇنى ئېغىپ كېتىشكە مەجبۇر قىلىدۇ» دېدى.
شۇنداق قىلىپ، بىز پەرۋەردىگارىمىزدىن ھىدايەت قىلغاندىن كېيىن قەلبلىرىمىزنى ئېغىپ كېتىشتىن ساقلىشىنى سورايمىز، ئۇنىڭدىن دەرگاھىدىن رەھمەت ئاتا قىلىشىنى تىلەيمىز. شۈبھىسىزكى، ئۇ بەكمۇ ئاتا قىلغۇچىدۇر. بۇنى ئىبنى جەرىر ئاسەد ئىبنى مۇسا ئارقىلىق ئابدۇلھەمىد ئىبنى بەھرامدىن مۇشۇنىڭغا ئوخشاش يول بىلەن رىۋايەت قىلدى. يەنە مۇسەننەدىن ھەججاج ئىبنى مىنھال ئارقىلىق ئابدۇلھەمىد ئىبنى بەھرامدىن مۇشۇنىڭغا ئوخشاش رىۋايەت قىلدى.
ئۇنىڭدا يەنە: «ئى ئاللاھنىڭ ئەلچىسى! ئۆزۈم ئۈچۈن دۇئا قىلىدىغان بىر دۇئانى ماڭا ئۆگىتىپ قويامسىز؟» دېدى. ئۇ: «بولىدۇ، مۇنداق دېگىن: ئى ئاللاھ! پەيغەمبەر مۇھەممەدنىڭ پەرۋەردىگارى، گۇناھىمنى مەغپىرەت قىلغىن، قەلبىمدىكى غەزەپنى يوق قىلغىن ۋە مېنى ئازدۇرىدىغان پىتنىلەردىن قوغدىغىن» دېدى، دەپ قوشۇلغان.
ئاندىن ئىبنى مەردەۋەيھ مۇنداق دېدى: بىزگە سۇلايمان ئىبنى ئەھمەد سۆزلەپ بەردى؛ ئۇنىڭغا مۇھەممەد ئىبنى ھارۇن ئىبنى بەكار دىمەشقىي سۆزلەپ بەردى؛ ئۇنىڭغا ئەلئابباس ئىبنى ۋەلىد خەللال سۆزلەپ بەردى؛ ئۇنىڭغا يەزىد ئىبنى يەھيا ئىبنى ئۇبەيدۇللاھ سۆزلەپ بەردى؛ ئۇنىڭغا سەئىد ئىبنى بەشىر قەتادەدىن، ئۇ ئەبۇ ھەسسان ئەئراجدىن، ئۇ ئائىشە رەزىيەللاھۇ ئەنھادىن سۆزلەپ بەردى: پەيغەمبەر ﷺ كۆپىنچە: «ئى قەلبلەرنى ئۆزگەرتكۈچى! قەلبىمنى دىنىڭدە مۇستەھكەم قىلغىن!» دەپ دۇئا قىلاتتى. مەن: «ئى ئاللاھنىڭ ئەلچىسى!
بۇ دۇئانى نېمىدېگەن كۆپ قىلىدىلا!» دېدىم. ئۇ: «ھەر بىر قەلب رەھماننىڭ بارماقلىرىدىن ئىككى بارماقنىڭ ئارىسىدا. ئاللاھ خالىسا ئۇنى مۇستەھكەم قىلىدۇ، خالىسا ئۇنى ئېغىپ كېتىشكە مەجبۇر قىلىدۇ. سەن ئاللاھنىڭ: «پەرۋەردىگارىمىز!
بىزنى ھىدايەت قىلغىنىڭدىن كېيىن قەلبلىرىمىزنى توغرا يولدىن بۇرىۋەتمىگىن، بىزگە دەرگاھىڭدىن رەھمەت ئاتا قىلغىن. شۈبھىسىزكى، سەن بەكمۇ ئاتا قىلغۇچىسەن» دېگەن سۆزىنى ئاڭلىمىدىڭمۇ؟» دېدى.
بۇ رىۋايەت بۇ يول بىلەن غەرىب [يالغۇز يولدىن كەلگەن رىۋايەت]تۇر. بىراق بۇ ھەدىسنىڭ ئاسلى بۇ مۇبارەك ئايەتنى تىلغا ئالغان قوشۇمچىسى بولمىغان ھالدا، سەھىھەين ۋە باشقا كىتابلاردا كۆپلىگەن يوللار بىلەن سەھىھ رىۋايەت قىلىنغان. ئەبۇ داۋۇد، نەسائىي ۋە ئىبنى مەردەۋەيھ ئابدۇراھمان ئەلمۇقرىينىڭ يولى بىلەن رىۋايەت قىلغان؛ نەسائىي ۋە ئىبنى ھىببان يەنە ئابدۇللاھ ئىبنى ۋەھبنىڭمۇ ئۇنىڭغا قوشۇلۇپ، ئىككىسىنىڭ سەئىد ئىبنى ئەييۇبتىن، ئۇنىڭ ئابدۇللاھ ئىبنى ۋەلىد تەجىبىي ماڭا سۆزلەپ بەردى، ئۇ سەئىد ئىبنى مۇسەييەبتىن، ئۇ ئائىشە رەزىيەللاھۇ ئەنھادىن رىۋايەت قىلغانلىقىنى قوشۇپ بايان قىلغان.
پەيغەمبەر ﷺ كېچىدە ئويغانغاندا: «سەندىن باشقا ھەقىقىي ئىلاھ يوق. سەن پاكسەن. ئى ئاللاھ! گۇناھىم ئۈچۈن مەغپىرەت تىلەيمەن، سەندىن رەھمەت سورايمەن. ئى ئاللاھ! ئىلىمىمنى ئاشۇرغىن، ھىدايەت قىلغاندىن كېيىن قەلبىمنى ئېغىپ كېتىشتىن ساقلىغىن ۋە ماڭا دەرگاھىڭدىن رەھمەت ئاتا قىلغىن.
شۈبھىسىزكى، سەن بەكمۇ ئاتا قىلغۇچىسەن» دەيتتى. بۇ ئىبنى مەردەۋەيھنىڭ رىۋايەت قىلغان لەۋزىدۇر.
ئابدۇراززاق مالىكتىن، ئۇ سۇلايمان ئىبنى ئابدۇلمەلىككە ئازاد قىلىنغان ئەبۇ ئۇبەيدتىن، ئۇ ئۇبادە ئىبنى نەسىيدىن رىۋايەت قىلىپ مۇنداق دېگەن: ئۇبادە ماڭا بۇ ھەقتە خەۋەر قىلىپ، ئۇنىڭ قەيس ئىبنى ھارىسنىڭ: «ئەبۇ ئابدۇللاھ ئەسسانابىھى ماڭا خەۋەر قىلدى؛ ئۇ ئەبۇ بەكرى سىددىقنىڭ ئارقىسىدا مەغرىب نامىزى ئوقۇغان. ئەبۇ بەكرى دەسلەپكى ئىككى رەكئەتتە فاتىھە سۈرىسى ۋە مۇفەسسەلنىڭ قىسقا سۈرىلىرىدىن ئىككى سۈرە ئوقۇغان، ئۈچىنچى رەكئەتتە ئوقۇشقا باشلىغاندا، مەن يېقىنلاشتىم، ھەتتا كىيىملىرىم ئۇنىڭ كىيىملىرىگە تېگىپ قالغىلى تاس قالدى. ئۇنىڭ فاتىھە سۈرىسىنى ۋە بۇ ئايەتنى: «پەرۋەردىگارىمىز!
بىزنى ھىدايەت قىلغىنىڭدىن كېيىن قەلبلىرىمىزنى توغرا يولدىن بۇرىۋەتمىگىن» دەپ ئوقۇغانلىقىنى ئاڭلىدىم» دېگەنلىكىنى ئۇقتۇردى. ئەبۇ ئۇبەيد مۇنداق دېدى: ئۇبادە ئىبنى نەسىي ماڭا يەنە خەۋەر قىلدى: ئۇ ئۆمەر ئىبنى ئابدۇلئەزىزنىڭ خىلاپەت دەۋرىدە ئۇنىڭ يېنىدا بولغاندا، ئۆمەر قەيسكە: «سەن ماڭا ئەبۇ ئابدۇللاھ ئەسسانابىھى ھەققىدە قانداق خەۋەر قىلغانىدىڭ؟» دېدى. قەيس ئۇنىڭغا ئەبۇ ئابدۇللاھتىن ئاڭلىغانلىرىنى يەنە سۆزلەپ بەردى.
ئۆمەر: «بۇنى ئۇنىڭدىن ئاڭلىغاندىن بۇيان تاشلىمىدۇق. ئۇنىڭدىن بۇرۇن باشقا نەرسە ئوقۇيتتىم» دېدى. بىر كىشى ئۇنىڭدىن: «ئەمىرۇلمۇئمىنىن بۇنىڭدىن بۇرۇن نېمە ئوقۇيتتى؟» دەپ سورىدى. ئۇ: «قۇل ھۇۋەللاھۇ ئەھەد»نى ئوقۇيتتىم، دېدى.
ۋەلىيد ئىبنى مۇسلىم بۇ ئەسەرنى مالىك ۋە ئەۋزائىيدىن، ئۇلارنىڭ ھەر ئىككىسى ئەبۇ ئۇبەيدتىن مۇشۇنداق رىۋايەت قىلغان. ۋەلىيد يەنە ئىبنى جابىردىن، ئۇ يەھيا ئىبنى يەھيا غەسانىيىدىن، ئۇ مەھمۇد ئىبنى لەبىدتىن، ئۇ ئەسسانابىھىدىن رىۋايەت قىلغان: ئۇ ئەبۇ بەكرى رەزىيەللاھۇ ئەنھۇنىڭ ئارقىسىدا مەغرىب نامىزى ئوقۇغان. ئەبۇ بەكرى دەسلەپكى ئىككى رەكئەتتە فاتىھە ۋە قىسقا بىر سۈرەنى ئاۋازلىق ئوقۇغان. ئۈچىنچى رەكئەتكە تۇرغاندا ئوقۇشنى باشلىغان، مەن يېقىنلاشتىم، ھەتتا كىيىملىرىم ئۇنىڭ كىيىملىرىگە تېگىپ قالدى.
ئۇ: «پەرۋەردىگارىمىز! بىزنى ھىدايەت قىلغىنىڭدىن كېيىن قەلبلىرىمىزنى توغرا يولدىن بۇرىۋەتمىگىن. بىزگە دەرگاھىڭدىن رەھمەت ئاتا قىلغىن. شۈبھىسىزكى، سەن بەكمۇ ئاتا قىلغۇچىسەن» دېگەن ئايەتنى، ئۇنىڭدىن كېيىن «قۇل ھۇۋەللاھۇ ئەھەد»نى ئوقۇغان.
«پەرۋەردىگارىمىز! شۈبھىسىزكى، سەن كىشىلەرنى كېلىشىدە شەك بولمىغان بىر كۈنگە توپلىغۇچىسەن. شۈبھىسىزكى، ئاللاھ ۋەدىسىگە خىلاپلىق قىلمايدۇ»؛ يەنى ئۇلار دۇئالىرىدا: «ئى پەرۋەردىگارىمىز! سەن مەخلۇقاتلىرىڭنى قايتا تىرىلىدىغان كۈنى توپلايسەن، ئۇلار ئىختىلاپ قىلغان ئىشلاردا ئارىسىدا ھۆكۈم قىلىسەن، ھەر بىرىگە دۇنيادا قىلغان ياخشى-يامان ئەمەللىرىنىڭ جازاسىنى بېرىسەن» دەيدۇ.
بەغاۋىنىڭ تەفسىرى
ئاللاھ تائالانىڭ: «پەرۋەردىگارىمىز! شۈبھىسىزكى، سەن كىشىلەرنى بىر كۈنگە توپلىغۇچىسەن» دېگەن سۆزىدىكى «بىر كۈنگە» دېگەنلىك، ئۇ كۈندىكى ھېساب ئۈچۈن دېگەنلىكتۇر. يەنە «لام» ھەرپى «ئىچىدە» مەنىسىدە كەلگەن، يەنى بىر كۈندە دەپمۇ ئېيتىلغان. «ئۇنىڭدا شەك يوق» دېگەنلىك، ئۇ كۈندە ھېچقانداق شەك يوق، ئۇ قىيامەت كۈنىدۇر، دېگەنلىكتۇر.
«شۈبھىسىزكى، ئاللاھ ۋەدىسىگە خىلاپلىق قىلمايدۇ»؛ «مىيعاد» ۋەدە قىلغان ئىشنى بىلدۈرىدۇ.
ئاللاھ تائالانىڭ: «پەرۋەردىگارىمىز! قەلبلىرىمىزنى توغرا يولدىن بۇرىۋەتمىگىن» دېگەن سۆزى، ئىلىمدە مۇستەھكەم تۇرغانلارنىڭ: «پەرۋەردىگارىمىز! قەلبلىرىمىزنى ھەق ۋە ھىدايەتتىن مايىل قىلىۋەتمىگىن، قەلبلىرىدە ئېغىش بولغانلارنىڭ قەلبلىرىنى ئېغىش قىلغىنىڭدەك» دېگەنلىكىدۇر. «بىزنى ھىدايەت قىلغىنىڭدىن كېيىن»؛ يەنى بىزنى دىنىڭغا ۋە كىتابىڭنىڭ مۇھكەم-مۇتەشابىھ ئايەتلىرىگە ئىمان ئېيتىشقا مۇۋەپپەق قىلغاندىن كېيىن.
«بىزگە دەرگاھىڭدىن ئاتا قىلغىن»؛ يەنى ئۆز يېنىڭدىن بىزگە بەرگىن. «رەھمەت»؛ يەنى بىز ئىمان ۋە ھىدايەت ئۈستىدە تۇرۇۋاتقان ھالىمىزدا، بىزنى مۇۋەپپەق قىلىدىغان ۋە مۇستەھكەم قىلىدىغان رەھمەت. زەھھاك: «مەغپىرەت ۋە ئەپۇ» دېگەن. «شۈبھىسىزكى، سەن بەكمۇ ئاتا قىلغۇچىسەن».
ئەبۇ فەرەج مۇزەففەر ئىبنى ئىسمائىل تەمىمى بىزگە خەۋەر قىلدى، ئۇنىڭغا ئەبۇ قاسىم ھەمزە ئىبنى يۈسۈف سەھمى خەۋەر قىلدى، ئۇنىڭغا ئەبۇ ئەھمەد ئىبنى ئەدىي ھەفىز خەۋەر قىلدى، ئۇنىڭغا ئەبۇ بەكرى ئابدۇراھمان ئىبنى قاسىم قۇرەشى، دىمەشقتە ئىبنى رەۋۋاس ئەلكەبىر دەپ تونۇلىدىغان كىشى خەۋەر قىلدى، ئۇنىڭغا ئەبۇ مىسھەر ئابدۇئەلا ئىبنى مىسھەر غەسانىي خەۋەر قىلدى، ئۇنىڭغا سەدەقە خەۋەر قىلدى، ئۇنىڭغا ئابدۇراھمان ئىبنى زەيد ئىبنى جابىر خەۋەر قىلدى. ئۇ ماڭا بىشر ئىبنى ئۇبەيدۇللاھنىڭ سۆزلەپ بەرگەنلىكىنى، ئۇنىڭ ئەبۇ ئىدرىس خەۋلانىيدىن ئاڭلىغانلىقىنى، ئەبۇ ئىدرىسنىڭ نەۋۋاس ئىبنى سەمعان كىلابىيدىن ئاڭلىغانلىقىنى خەۋەر قىلدى.
نەۋۋاس مۇنداق دېدى: پەيغەمبەر ﷺ: «ھەر بىر قەلب رەھماننىڭ بارماقلىرىدىن ئىككى بارماقنىڭ ئارىسىدا؛ ئاللاھ خالىسا ئۇنى مۇستەھكەم قىلىدۇ، خالىسا ئۇنى ئېغىپ كېتىشكە مەجبۇر قىلىدۇ» دېدى. پەيغەمبەر ﷺ يەنە: «ئى قەلبلەرنى ئۆزگەرتكۈچى ئاللاھ! قەلبلىرىمىزنى دىنىڭدە مۇستەھكەم قىلغىن. تارازا رەھماننىڭ قولىدا؛ قىيامەت كۈنىگە قەدەر بىر قەۋمنى يۇقىرى كۆتۈرىدۇ، يەنە بىر قەۋمنى تۆۋەن قىلىدۇ» دەيتتى.
ئەھمەد ئىبنى ئابدۇللاھ سالىھى بىزگە خەۋەر قىلدى، ئۇنىڭغا ئەبۇ بەكرى ئەھمەد ئىبنى ھەسەن ھەيرىي سۆزلەپ بەردى، ئۇنىڭغا ھاجىب ئىبنى ئەھمەد تۇسىي سۆزلەپ بەردى، ئۇنىڭغا ئابدۇراھىم ئىبنى مۇنىب سۆزلەپ بەردى، ئۇنىڭغا يەزىد ئىبنى ھارۇن سۆزلەپ بەردى، ئۇنىڭغا سەئىد ئىبنى ئەيياس جېرىرى غۇنەيم ئىبنى قەيستىن، ئۇ ئەبۇ مۇسا ئەشئەرىي رەزىيەللاھۇ ئەنھۇدىن رىۋايەت قىلدى. ئەبۇ مۇسا مۇنداق دېدى: پەيغەمبەر ﷺ: «قەلبنىڭ مىسالى چۆلدىكى بىر پەيگە ئوخشايدۇ؛ شامال ئۇنى تەتۈر-ئۆرۈ قىلىپ تۇرىدۇ» دېدى.
«سۇنەن ئەترمىزى»دە (٣٥٢٢-ھەدىس) ئۇممۇ سەلەمە رەزىيەللاھۇ ئەنھادىن رىۋايەت قىلىنىشىچە، پەيغەمبەر ﷺ ئۇنىڭ ئۆيىدە ئەڭ كۆپ دۇئا قىلىدىغان دۇئاسى مۇنداق ئىدى: «ئى قەلبلەرنى ئۆزگەرتكۈچى! قەلبىمنى دىنىڭدە مۇستەھكەم قىلغىن!»