رَبَّنَا لَا تُزِغْ قُلُوبَنَا بَعْدَ إِذْ هَدَيْتَنَا، وَهَبْ لَنَا مِنْ لَدُنْكَ رَحْمَةً، إِنَّكَ أَنْتَ الْوَهَّابُ. رَبَّنَا، إِنَّكَ جَامِعُ النَّاسِ لِيَوْمٍ لَا رَيْبَ فِيهِ، إِنَّ اللَّهَ لَا يُخْلِفُ الْمِيعَادَ.
رَبَّنَا لَا تُزِغْ قُلُوبَنَا بَعْدَ إِذْ هَدَيْتَنَا وَهَبْ لَنَا مِنْ لَدُنْكَ رَحْمَةً إِنَّكَ أَنْتَ الْوَهَّابُ رَبَّنَا إِنَّكَ جَامِعُ النَّاسِ لِيَوْمٍ لَا رَيْبَ فِيهِ إِنَّ اللَّهَ لَا يُخْلِفُ الْمِيعَادَ
Аудио чура ца ло. ТӀаккха хьажа.
Тхан Кхиош-кхобург‚ Хьо ма ву нах гулбийр берг шегахь шеко йоцчу /къемат/ денна‚ баккъалла а, Дала ца йохайо ваIда' /Олу ийман диллинчара/: 'Тхан Кхиош-кхобург‚ Ахь тхан дегнаш дIа ма товжаделахь, Айхьа тхо нисдинчул тIаьхьа‚ Хьайгара къинхетам лōлахь тхуна‚ баккъалла а, Хьо ма ву /шортта/ луш верг‚
Формаш: «ля тузиг» (لَا تُزِغْ) — «ма товжаделахь», запретительная конструкци, а «хаб ляна» (هَبْ لَنَا) — «лела тхуна», тIе дехар. Иза догIанаш йо ильманехь беркате хьехамашца (الرَّاسِخُونَ فِي الْعِلْمِ): тIаьхьабогIуш йолу вера ларъярна, шеко а, бидгIат а доцуш хиларна.
Шейх Абдуррахман ас-Саадин тафсир
«Тхан Кхиош-кхобург, баккъалла а, Хьо нах гулбина ву шеко йоцчу денна. Баккъалла а, АллахIа ваIда йоха ца йо» — цу дийнахь Цо царна гIуллакхашка хьаьжжина кхоьллина дика а, вон а делаца.
АллахIа ильманехь беркате хьехамашца къамел диначуьнна моттехь, бендера муьлхха а хьекъал долчуьнна бахьана долу, декхар долу ворхI хIума лардина. Хьалхарниг — ильма: иза АллахIе кхочуш йолу некъ я, Цуьнан хьукмаш а, шарIаьт а гойту. ШолгIаниг — ильманехь беркате хилар; иза ильма карийна хиларна тIехула долу хIума ду. Ильманехь беркате волчуьнга ильма талламан а, хьекъалца кхетам баран а лоьхуш ду; АллахIа цунна ильманна чохь долу а, тIаьхьа долу а хIума кхин дийна дина, цуьнан зудчу шараIатехь долу серло, хьал а, болх а ильмаца, хьалца а, амалца а тIе тIаьхьадевлла.
КхоалгIаниг — АллахIан Книгина юкъара иза цхьаьна къобалдеш, муташабих аятанаш мухкам аятанашка юха дIакхинуш, цара «Тхо цунна тешна, цхьана долу хIуманаш массо а Тхан Дела воллахьара ду», аларанца, церан тешар ду. ДеаллагIаниг — цара Деле, цуьнан гIуркъанаш кхеттачуьнца хьолламан нах вовшашка дохуш долчу хIуманашца къинхетам а, гечдар а деха. ПхоалгIаниг — нисдаре АллахIан маьхьар довларанна иза тешар, «Тхан Кхиош-кхобург, Ахь тхо нисдинчул тIаьхьа тхан дегнаш дIа ма товжаделахь», аларанца.
ЙоалгIаниг — цара цуьнан къинхетам деха; иза массо дика хиларна а, массо вон дIадаккхарна а бахьана бу; цара Цунна «аль-Ваххаб» (الوهاب) Цуьнан цIеца хьажийна. ЕалгIаниг — Къияматан денна церан тешар а, цунна тешар а, цуьнгахь церан кхерар а. Иза болх барна бахьана ду, гIалаташкахь дIа ца кхетарна а гIолехь ду.
ТIаккха АллахIа ильманехь беркате хьехамашца къамел диначуьнца цара дуьйцу, Деле хьажийна, ала: «Тхан Кхиош-кхобург, Ахь тхо нисдинчул тIаьхьа тхан дегнаш дIа ма товжаделахь», — боху. Ма-аллара: тхо кхетам боцуш а, инатца а баккъаллинна юххе дIа ма товжаде; тхо нисъеш, нисделлачуьнна тIаьхьа нисделла нах хилийта. Хьайн нисдар тхуна тIехь тIехьаделахь, Ахь дегнаш нисдаре дIа кхеттачуьнна тIехь тхо ларде.
«Хьайгара къинхетам лела тхуна» — ма-аллара, доккха къинхетам, цуьнца дикашна тхо муьтIахь долу, мерзачуьнгахьа а тхо ларло. «Баккъалла а, Хьо ма ву ваххаб» — цуьнан далоран а, аташаран а бахьана доцу, Цуьнан эхь-боккхалла кхайкхам бу; Цуьнан савап дина, массо кхоьллина хIума тIехь Цуьнан карамат а къинхетам а кхетта.
Имам Ибн Касира тафсир
ТIаккха АллахIа царна тIехь кхайкхам беш, цара Деле хьажийна, ала: «Тхан Кхиош-кхобург, Ахь тхо нисдинчул тIаьхьа тхан дегнаш дIа ма товжаделахь». Ма-аллара, тхо баккъаллинца кхетам боцуш а, инатца а нисдарх дIа ма товжаде; тхо цунна тIе кхеттачуьнца нисдеш, Къуръанан муташабих долу аятанашна тIаьхьабогIуш, дегнашкахь дIа товжар долчу нах санна ма хилийта. Амма Хьайн къобалчу некъ тIехь, Хьайн нийса дин тIехь тхо тIехьаделахь.
«Хьайгара къинхетам лела тхуна» — ма-аллара, Хьайгара къинхетам, цуьнца тхан дегнаш тIехьаделла долуш, тхан гулдар цхьаьна хилийта а, тхан ийман а, тешар а кхин толуш хилийта а.
«Баккъалла а, Хьо ма ву ваххаб». Ибн Аби Хатимна дийцина: Амр ибн АбдуллахI аль-Ауди дийцина; Ибн Жарирна а дийцина: Абу Курейб дийцина. Шина аьхка дийцина: ВакIиъ, Абдульхамид ибн Бахрам, Шахр ибн Хавшаб тIехь, Умм Салама (АллахI реза хилла йойла цунна) тIехь, цо дийцина, Пайхамара (АллахIера салават а, салам а хуьлда цунна) цхьаьна дIакхайкхамашца дуьйцуш хилар: «Йа, догаш хийцалуш долчу, тхан дог Дин тIехь тIехьаделахь!» ТIаккха иза аьллачуьнга аят йийшина: «Тхан Кхиош-кхобург, Ахь тхо нисдинчул тIаьхьа тхан дегнаш дIа ма товжаделахь, Хьайгара къинхетам лела тхуна. Баккъалла а, Хьо ма ву ваххаб».
Ибн МардавейхIа иза дийцина Мухаммад ибн Баккарна юкъахь, Абдульхамид ибн Бахрам, Шахр ибн Хавшаб, Умм Салама тIехь; цуьнан цIе Асма бинт Язид ибн ас-Сакан я. Цо дийцина, АллахIан Элчанца (АллахIера салават а, салам а хуьлда цунна) цхьаьна дехарехь хIара дуьйцу хилар: «АллахIумма, догаш хийцалуш долчу, тхан догаш Хьайн дин тIехь тIехьаделахь!» Цо аьлла: «Йа, АллахIан Элча, баккъалла а дог хийцалуш дуй?» Цо жоп делла: «ХIаъ.
АллахIа Адаман кегийчуьнан юкъара цхьа а адам кхеллина дац, цуьнан дог АллахIан, азза ва жалла, цхьаьккхе юкъахь дац. Цо лоьхуш хилча, иза тIехьадо; Цо лоьхуш хилча, иза дIа товжо». Ибн Жарир а хIара хадис дийцина Асад ибн Муса тIехьара, Абдульхамид ибн Бахрам тIехь; хIара хадис ду цхьаттар ду. Иза а дийцина аль-Мусанна тIехьара, аль-Хажжаж ибн Минхал, Абдульхамид ибн Бахрам тIехь; цхьаттар ду, амма цуьнга тIехула хIара олийта кхин тIетохна: «Йа, АллахIан Элча, санна дехар до, иза деха?»
Цо аьлла: «ХIаъ, ала: “АллахIумма, Пайхамар Мухаммадан Дела, сан гIунаха гечде, сан догIан къахетам дIабаккха, тосамашца нисделлачу гIалатех тхо ларде”».
ТIаккха Ибн МардавейхIа дийцина: Сулейман ибн Ахмад дийцина, Мухаммад ибн Харун ибн Баккар ад-ДимашкIи, аль-Аббас ибн аль-Валид аль-Халлял, Язид ибн Яхья ибн УбайдуллахI, Саид ибн Башир, Катада, Абу Хассан аль-АIраж, IАиша (АллахI реза хилла йойла цунна) тIехь. Цо дийцина, Пайхамара (АллахIера салават а, салам а хуьлда цунна) чIогIа цхьаьна дехар дина: «Йа, догаш хийцалуш долчу, сан дог Хьайн дин тIехь тIехьаделахь!» Цо элира: «Йа, АллахIан Элча, Хьо-м хIара дехар чIогIа дуьйцуш ду!» Цо элира: «Массо дог а Рахманан кхоккхе юкъахь ду.
Цо иза тIехьаделахь волуш хилча, тIехьадо; иза товжийта лур волуш хилча, товжадо. Хьо цуьнга тIаьхьа йоьшу яц?» — тIаккха иза хIара аят йийшина: «Тхан Кхиош-кхобург, Ахь тхо нисдинчул тIаьхьа тхан дегнаш дIа ма товжаделахь, Хьайгара къинхетам лела тхуна. Баккъалла а, Хьо ма ву ваххаб».
ХIара юкъара риваят иза хьан маьIнаца гIалаташ долуш ду, амма цуьнан тIаьхьадолчу маьIна хьакъ ду: хIара аят цу тIехь тIетохна ца йолуш, цуьнан гIалат долу кхин гIалаташ а доцуш, хьадисашан цхьаьна тIехь Бухари а, Муслим а, кхин болу а риваяташкахь цуьнан тIаьхьадолчу маьIна хьакъ ду. Абу Давуд, ан-Насаи, Ибн МардавейхIа а дийцина — ан-Насаи а, Ибн Хиббан а АбдуллахI ибн Вахб тIетохна — Абу Абдуррахман аль-Мукриъ тIехьара.
Стайижа йолу риваяташа хьадис дийцина Саид ибн Аби Айюб тIехьара: цо АбдуллахI ибн аль-Валид ат-Тужиби, Саид ибн аль-Мусаййиб тIехь, IАиша (АллахI реза хилла йойла цунна) тIехь, цо дийцина, АллахIан Элча (АллахIера салават а, салам а хуьлда цунна) буса кхин хьалагIаш волчу хенахь олу хилар: «Хьашт долуш, Хьох ца луш ма ву, Хьайна дукхалла! АллахIумма, сан гIунах гечдар Хьоьх деха, Хьайгара къинхетам деха. АллахIумма, сан ильма кхин тIетоха, Ахь тхо нисдинчул тIаьхьа сан дог дIа ма товжаде, Хьайгара къинхетам лела суна. Баккъалла а, Хьо ма ву ваххаб». Ибн МардавейхIан лаьцна долу тIаьхьа маьIна ду.
АбдурраззакIа Малик тIехьара, Абу Убайд — Сулейман ибн Абдульмаликан малхбалахь волучуьнна — тIехьара, цо дийцина, Ибадат ибн Наси цуьнга элира: Кайс ибн аль-Харис элира: «Абу АбдуллахI ас-Санабхиа суна элира, цо Абу Бакр ас-СиддикIан арахь магрибан тIаьхьа намаз дина. Абу Бакра хьалхарчу ши ракIатехь “Умму-ль-Китаб” [аль-Фатиха] а, кIезиг долчу аль-Муфассал сураташ юкъара ши сура а йийшира. КхоалгIанчу ракIатанахь а йийшира. Ас Цунна гIоьрта дIакхетти, сан эшаьш Цуьнан эшаьшна тIе кхеташ хилча.
Ас Цо “Умму-ль-Китаб” а, хIара аят а йоьшуш хезира: “Тхан Кхиош-кхобург, Ахь тхо нисдинчул тIаьхьа тхан дегнаш дIа ма товжаделахь”». Абу Убайда аьлла: Ибадат ибн Наси суна дийцина, иза хьан хенахь Умар ибн Абдулазизна (цуьнан халифаллин хенахь) цхьана хилла. Умара Кайсна элира: «Абу АбдуллахI ас-Санабхи цуьнга ма-хьара дийцина?» ТIаккха Кайса цуьнан дийцина хIума юха дийцира.
Умара аьлла: «Иза хезначул тIаьхьа тхоьх цхьа а иза дIа ца хьоьжуш хилира. Цундела хьалхе цуьнан дуьхьа дуьйна хьан хилар аьлла?» Цхьаъ элира: «Амира-ль-муъминин, хьалхе хьо стома ву?» Цо аьлла: «Ас “Кул хува-Ллаху ахад” йоьшура».
ХIара хабар аль-Валид ибн Муслим а дийцина Малик а, аль-Аузаи а шина а тIехьара, цуьнан иснадаца. Аль-Валид а дийцина Ибн Жабир тIехьара, Яхья ибн Яхья аль-Гасани тIехьара, Махмуд ибн Лабид тIехьара, ас-Санабхи тIехьара: цо Абу Бакран (АллахI реза хилла волш) гIулла магрибан намаз дина; хьалхарчу ши ракIатехь Фатиха а, кIезиг сура а йийшира, йоьшуш хилар деза хезара. КхоалгIанчу ракIатехь дIаязйича, ас Цуьнга гIоьрта дIакхетти, сан эшаьш Цуьнан эшаьшна тIе кхеташ хилча, Цо хIара аят йийшира: «Тхан Кхиош-кхобург, Ахь тхо нисдинчул тIаьхьа тхан дегнаш дIа ма товжаде. Хьайгара къинхетам лела тхуна. Баккъалла а, Хьо ма ву ваххаб».
«Тхан Кхиош-кхобург, баккъалла а, Хьо нах гулбина ву шеко йоцчу денна. Баккъалла а, АллахIа ваIда йоха ца йо» — ма-аллара, цара дехарехь боху: «Тхан Кхиош-кхобург, баккъалла а, Хьо кхеллинчу нах массо а цар гулъеллачу дийнахь гулбина ву; церан юкъахь цара хийцам бина хIуманна тIехь къинош а, къарлахь а хьукма де, церан хийцаме хьажжина хьукма де, дуьненахь дика а, вон а доьхна хIуманна хьажжина цхьамма а цуьнан болх бо.»
Аль-Багавин тафсир
АллахIан къамел: «Тхан Кхиош-кхобург, баккъалла а, Хьо нах гулбина ву шеко йоцчу денна». Ма-аллара, Дукхачу хьехамашца дийцина: «лийавм» — дийнахьан кхин хьукма де; кхин дуьйцуш, «ли» (لِـ) дехар «фи» (فِي) бахьанаца тера ду, яъни дийнахь. «Шеко йоцчу денна» — иза шеко йоцуш долу Къияматан де. «Баккъалла а, АллахIа ваIда йоха ца йо» — «мийIад» иза ваIда баран маьIна долу исми ду.
АллахIан къамел: «Тхан Кхиош-кхобург, Ахь тхан дегнаш дIа ма товжаделахь». Ма-аллара, ильманехь беркате хьехамашца цара боху: «Тхан Кхиош-кхобург, тхан дегнаш баккъаллинна а, нисдарна а тIера ма товжаде, дегнаш нисдарна тIехь дуьйна болчу нах санна». «Тхо нисдинчул тIаьхьа» — Ахь тхо Хьайн динна а, Хьайн Книгехь мухкам а, муташабих а хIуманашна ийман дилларна а кхайкхам бина тIаьхьа. «Хьайгара» — Хьайгахьара тхуна делахь.
«Къинхетам» — тхо къобалдинчу ийманна а, нисдарна а тIехь, тхо хьехаршца къобалбар а, тIехьаделар а. Ад-Даххак аьлла: «Гечдар а, гIуно а». «Баккъалла а, Хьо ма ву ваххаб».
Абу-ль-Фараж аль-Музаффар ибн Исмаил ат-Тамими тхоьга дийцина; Абу-ль-Касим Хамза ибн Юсуф ас-Сахми цоьга дийцина; Абу Ахмад ибн Ади аль-Хафиз цоьга дийцина; ДимашкIахь волчу Абу Бакр Абдуррахман ибн аль-Касим аль-Кураши, «Ибн ар-Раввас аль-Кабир» бохучуьнга, цоьга дийцина; Абу Мисхир АбдулаIла ибн Мисхир аль-Гассани цоьга дийцина; Садака цоьга дийцина; Абдуррахман ибн Зайд ибн Жабир цоьга дийцина; Башир ибн УбайдуллахI цуьнга дийцина, цо Абу Идрис аль-Хавланина хезира: цо ан-Наввас ибн СамIан аль-Каляби тIехь дийцина, Пайхамара (АллахIера салават а, салам а хуьлда цунна) аьлла: «Массо дог а Рахманан кхоккхе юкъахь ду.
Цо иза тIехьаделахь волуш хилча, тIехьадо; Цо иза товжийта лур волуш хилча, товжадо». Пайхамара (АллахIера салават а, салам а хуьлда цунна) аьлла: «АллахIумма, йа догаш хийцалуш долчу, тхан дегнаш Хьайн дин тIехь тIехьаделахь. Мизан Рахманан керахь ду: Цо дуккха нах лоьхуш хиларца, кхин а дуккха нах дIа лоьхуш хиларца хьукма дина, Къияматан де кхаччалц».
Ахьмад ибн АбдуллахI ас-Салихи тхоьга дийцина, Абу Бакр Ахмад ибн аль-Хасан аль-Хайри цоьга дийцина, Хажиб ибн Ахмад ат-Туси цоьга дийцина, Абдуррахим ибн Муниб цоьга дийцина, Язид ибн Харун цоьга дийцина, Саид ибн Ияс аль-Журайри, Гунайм ибн Кайс, Абу Муса аль-АшIари (АллахI реза хилла волш) тIехь, Пайхамара (АллахIера салават а, салам а хуьлда цунна) аьлла: «Дог-м йовлакх санна ду: цуьнан гIайба хьашаьшкахь шухI дIа-юха хьоьжуш ду, тIе, тIаьхьа а юххе а дуьйна».
«Сунан ат-Тирмизи» (№ 3522) тIехь Умм Салама тIехьара дийцина, цо аьлла, Пайхамаран (АллахIера салават а, салам а хуьлда цунна) цун хьоме йоккха дуьйцуш долу дехар хIара ду: «Йа, догаш хийцалуш долчу, сан дог Хьайн дин тIехь тIехьаделахь!»