ঈমানত অটল থকাৰ দোৱা
رَبَّنَا لَا تُزِغْ قُلُوبَنَا بَعْدَ إِذْ هَدَيْتَنَا، وَهَبْ لَنَا مِنْ لَدُنْكَ رَحْمَةً، إِنَّكَ أَنْتَ الْوَهَّابُ. رَبَّنَا، إِنَّكَ جَامِعُ النَّاسِ لِيَوْمٍ لَا رَيْبَ فِيهِ، إِنَّ اللَّهَ لَا يُخْلِفُ الْمِيعَادَ.
رَبَّنَا لَا تُزِغْ قُلُوبَنَا بَعْدَ إِذْ هَدَيْتَنَا وَهَبْ لَنَا مِنْ لَدُنْكَ رَحْمَةً إِنَّكَ أَنْتَ الْوَهَّابُ رَبَّنَا إِنَّكَ جَامِعُ النَّاسِ لِيَوْمٍ لَا رَيْبَ فِيهِ إِنَّ اللَّهَ لَا يُخْلِفُ الْمِيعَادَ
অডিঅ’ ল’ড কৰিব নোৱাৰি। পিছত চেষ্টা কৰক।
হে আমাৰ ৰব! সৰল পথ প্ৰদান কৰাৰ পিছত তুমি আমাৰ অন্তৰসমূহক সত্য লঙ্ঘনপ্ৰবণ নকৰিবা আৰু তোমাৰ তৰফৰ পৰা আমাক ৰহমত প্ৰদান কৰা, নিশ্চয় তুমি মহাদাতা। হে আমাৰ ৰব! নিশ্চয় তুমি এদিনাখন মানুহক সমবেত কৰিবা তাত কোনো সন্দেহ নাই; নিশ্চয় আল্লাহে প্ৰতিশ্ৰুতি ভঙ্গ নকৰে।
ৰূপ: নিষেধসূচক গঠন «লা তুযিগ» (لَا تُزِغْ — আঁতৰি যাবলৈ নিদিবা) আৰু প্ৰাৰ্থনাসূচক «হাব লানা» (هَبْ لَنَا — আমাক দান কৰা)। জ্ঞানত দৃঢ় পণ্ডিতসকলে (الرَّاسِخُونَ فِي الْعِلْمِ) ঈমান অটুট ৰখা আৰু সন্দেহ তথা বিদআতৰ পৰা ৰক্ষা পোৱাৰ বাবে কৰা দোৱা।
শ্বেইখ আব্দুৰৰহমান আছ-ছাআদীৰ তাফছিৰ
«হে আমাৰ প্ৰতিপালক! নিশ্চয় তুমি মানুহক এনে এটা দিনৰ বাবে একত্ৰিত কৰিবা, যি দিনৰ বিষয়ে কোনো সন্দেহ নাই। নিশ্চয় তুমি প্ৰতিশ্ৰুতি ভংগ নকৰা»—তেতিয়া তুমি তেওঁলোকক তেওঁলোকৰ কৰ্ম অনুসৰি, ভাল আৰু বেয়া দুয়োটাৰে প্ৰতিদান দিবা। আল্লাহে জ্ঞানত দৃঢ়সকলৰ সাতটা গুণৰ প্ৰশংসা কৰিছে, যিবোৰ বান্দাৰ সৌভাগ্যৰ মূল চিহ্ন।
প্ৰথমটো হৈছে জ্ঞান, যি আল্লাহৰ ওচৰলৈ লৈ যোৱা পথ আৰু তেওঁৰ বিধান তথা চৰীয়তৰ বিধি-বিধান স্পষ্ট কৰি দিয়ে। দ্বিতীয়টো হৈছে জ্ঞানত দৃঢ়তা, যি কেৱল জ্ঞান থকাতকৈ অধিক উচ্চ স্তৰ। কিয়নো জ্ঞানত দৃঢ় ব্যক্তি মানে পৰিপক্ব জ্ঞানী আৰু সূক্ষ্মদৰ্শী জ্ঞান-অনুসন্ধানী; আল্লাহে তেওঁক জ্ঞানৰ বাহ্যিক আৰু অন্তৰ্নিহিত দিশ শিকাইছে, আৰু তেওঁ জ্ঞান, অৱস্থা আৰু কৰ্মৰ দ্বাৰা চৰীয়তৰ ৰহস্যত দৃঢ়ভাৱে প্ৰতিষ্ঠিত হৈছে। তৃতীয়টো হৈছে—তেওঁলোকক আল্লাহৰ সমগ্ৰ কিতাবৰ প্ৰতি ঈমান পোষণ কৰা আৰু ইয়াৰ অস্পষ্ট আয়াতবোৰক সুস্পষ্ট আয়াতৰ সৈতে মিলাই বুজাৰ গুণেৰে বৰ্ণনা কৰা হৈছে।
তেওঁলোকে কয়: «আমি ইয়াৰ প্ৰতি ঈমান আনিলোঁ; এই সকলো আমাৰ প্ৰতিপালকৰ তৰফৰ পৰা»। চতুৰ্থটো হৈছে—তেওঁলোকে পথভ্ৰষ্ট আৰু সত্যৰ পৰা বিচ্যুত লোকসকল যি বিপদত পৰিছে, তাৰ পৰা ৰেহাই আৰু নিৰাপত্তা বিচাৰি আল্লাহৰ ওচৰত প্ৰাৰ্থনা কৰিছে। পঞ্চমটো হৈছে—হিদায়ত দান কৰি তেওঁলোকৰ ওপৰত কৰা আল্লাহৰ অনুগ্ৰহ স্বীকাৰ কৰা। সেই কথাই তেওঁলোকৰ এই উক্তিত প্ৰকাশ পাইছে: «হে আমাৰ প্ৰতিপালক!
তুমি আমাক হিদায়ত দিয়াৰ পিছত আমাৰ অন্তৰসমূহক বক্ৰ নকৰিবা»। ষষ্ঠটো হৈছে—ইয়াৰ লগতে তেওঁলোকে আল্লাহৰ ওচৰত তেওঁৰ ৰহমত বিচাৰিছে, য’ত সকলো কল্যাণ লাভ আৰু সকলো অকল্যাণ দূৰ হোৱাটো অন্তৰ্ভুক্ত; আৰু তেওঁলোকে তেওঁৰ «আল-ৱাহহাব» নামৰ উছিলাৰে প্ৰাৰ্থনা কৰিছে। সপ্তমটো হৈছে—আল্লাহে তেওঁলোকৰ কিয়ামতৰ দিনৰ প্ৰতি ঈমান, দৃঢ় বিশ্বাস আৰু সেই দিনৰ ভয়ৰ কথা জনাইছে। এই ভয়েই কৰ্ম কৰিবলৈ প্ৰেৰণা দিয়ে আৰু পদস্খলনৰ পৰা বাধা দিয়ে।
তাৰ পিছত আল্লাহে জনাইছে যে জ্ঞানত দৃঢ়সকলে দোৱা কৰি কয়: «হে আমাৰ প্ৰতিপালক! তুমি আমাক হিদায়ত দিয়াৰ পিছত আমাৰ অন্তৰসমূহক বক্ৰ নকৰিবা»—অৰ্থাৎ, আমাৰ অজ্ঞতা আৰু জেদৰ কাৰণে অন্তৰক সত্যৰ পৰা আঁতৰাই নিদিবা; বৰং আমাক সৰল পথত প্ৰতিষ্ঠিত, আনক হিদায়ত দিওঁতা আৰু নিজেও হিদায়তপ্ৰাপ্ত কৰা। তোমাৰ হিদায়তত আমাক অটল ৰাখা আৰু পথভ্ৰষ্টসকল যি বিপদত পৰিছে, তাৰ পৰা আমাক নিৰাপদ ৰাখা। «আৰু তোমাৰ তৰফৰ পৰা আমাক ৰহমত দান কৰা»—অৰ্থাৎ, এনে মহান ৰহমত দিয়া, যাৰ দ্বাৰা তুমি আমাক সৎকৰ্ম কৰিবলৈ সহায় কৰা আৰু অসৎকৰ্মৰ পৰা ৰক্ষা কৰা।
«নিশ্চয় তুমি মহাদাতা»—অৰ্থাৎ, তুমি প্ৰচুৰ দান আৰু অনুগ্ৰহৰ অধিকাৰী; তোমাৰ উদাৰতা আৰু দয়া সকলো সৃষ্টিৰ ওপৰত ব্যাপ্ত।
ইমাম ইবন কছীৰৰ তাফছিৰ
তাৰ পিছত আল্লাহে তেওঁলোকৰ বিষয়ে জনাইছে যে তেওঁলোকে নিজৰ প্ৰতিপালকৰ ওচৰত দোৱা কৰি কয়: «হে আমাৰ প্ৰতিপালক! তুমি আমাক হিদায়ত দিয়াৰ পিছত আমাৰ অন্তৰসমূহক বক্ৰ নকৰিবা»। অৰ্থাৎ, অন্তৰবোৰক হিদায়তৰ পৰা আঁতৰাই নিদিবা, যি হিদায়তত তুমি সিহঁতক প্ৰতিষ্ঠিত কৰিছিলা। আৰু যিসকলৰ অন্তৰত বক্ৰতা আছে, যিসকলে কোৰআনৰ অস্পষ্ট আয়াতসমূহৰ অনুসৰণ কৰে, তেওঁলোকৰ দৰে আমাক নকৰিবা।
বৰং তোমাৰ সৰল পথ আৰু সঠিক দ্বীনত আমাক দৃঢ় কৰি ৰাখা। «আৰু তোমাৰ তৰফৰ পৰা আমাক ৰহমত দান কৰা»—অৰ্থাৎ, তোমাৰ ওচৰৰ পৰা এনে ৰহমত দিয়া, যাৰ দ্বাৰা আমাৰ অন্তৰ দৃঢ় হ’ব, আমাৰ অৱস্থা সুসংহত হ’ব আৰু আমাৰ ঈমান তথা দৃঢ় বিশ্বাস বৃদ্ধি পাব। «নিশ্চয় তুমি মহাদাতা»।
ইবনু আবি হাতিমে কৈছে: আমৰ ইবনু আব্দুল্লাহ আল-আওদীয়ে আমাক বৰ্ণনা কৰিছে; আৰু ইবনু জাৰীৰে কৈছে: আবু কুৰাইবে আমাক বৰ্ণনা কৰিছে। তেওঁলোক দুয়োজনে কৈছে: ৱাকী‘ই আমাক বৰ্ণনা কৰিছে, আব্দুল হামিদ ইবনু বাহৰামৰ পৰা, তেওঁ শ্বাহৰ ইবনু হাওশ্বাবৰ পৰা, তেওঁ উম্মু ছালামা (ৰাজিয়াল্লাহু আনহা)ৰ পৰা—নবী (ছাল্লাল্লাহু আলাইহি অছাল্লাম)য়ে কৈছিল: «হে অন্তৰসমূহ পৰিৱৰ্তন কৰোঁতা! মোৰ অন্তৰক তোমাৰ দ্বীনৰ ওপৰত দৃঢ় কৰি ৰাখা»। তাৰ পিছত তেওঁ এই আয়াত পাঠ কৰিলে: «হে আমাৰ প্ৰতিপালক!
তুমি আমাক হিদায়ত দিয়াৰ পিছত আমাৰ অন্তৰসমূহক বক্ৰ নকৰিবা; আৰু তোমাৰ তৰফৰ পৰা আমাক ৰহমত দান কৰা। নিশ্চয় তুমি মহাদাতা»।
ইবনু মাৰদাৱাইহে মুহাম্মদ ইবনু বক্কাৰৰ সূত্ৰে এই বৰ্ণনাটো উল্লেখ কৰিছে—আব্দুল হামিদ ইবনু বাহৰামৰ পৰা, তেওঁ শ্বাহৰ ইবনু হাওশ্বাবৰ পৰা, তেওঁ উম্মু ছালামা (ৰাজিয়াল্লাহু আনহা)ৰ পৰা। তেওঁ আছিল আছমা বিনতু ইয়াজীদ ইবনিস-ছাকান। তেওঁ শুনিছিল যে আল্লাহৰ ৰাছুলে নিজৰ দোৱাত বহুত বেছি কৈছিল: «হে আল্লাহ! অন্তৰসমূহ পৰিৱৰ্তন কৰোঁতা, মোৰ অন্তৰক তোমাৰ দ্বীনৰ ওপৰত দৃঢ় কৰি ৰাখা»।
তেওঁ [উম্মু ছালামাই] ক’লে: «হে আল্লাহৰ ৰাছুল! অন্তৰ সঁচাকৈয়ে পৰিৱৰ্তিত হয় নেকি?» তেওঁ ক’লে: «হয়। আদম সন্তানৰ মাজৰ কোনো মানুহকেই আল্লাহে সৃষ্টি কৰা নাই, যাৰ অন্তৰ আল্লাহ আজ্জা ৱা জাল্লাৰ আঙুলিসমূহৰ মাজৰ দুডাল আঙুলিৰ মাজত নহয়।
তেওঁ ইচ্ছা কৰিলে তাক সঠিকভাৱে ৰাখে, আৰু ইচ্ছা কৰিলে বক্ৰ কৰি দিয়ে»। সেয়ে আমি আমাৰ প্ৰতিপালক আল্লাহৰ ওচৰত প্ৰাৰ্থনা কৰোঁ—আমাক হিদায়ত দিয়াৰ পিছত তেওঁ যেন আমাৰ অন্তৰসমূহক বক্ৰ নকৰে। আৰু তেওঁৰ ওচৰত প্ৰাৰ্থনা কৰোঁ—তেওঁ যেন নিজৰ তৰফৰ পৰা আমাক ৰহমত দান কৰে। নিশ্চয় তেওঁ মহাদাতা।
এইদৰে ইবনু জাৰীৰেও আব্দুল হামিদ ইবনু বাহৰামৰ পৰা, আছাদ ইবনু মূছাৰ হাদীছৰ সূত্ৰে, একে ধৰণে বৰ্ণনা কৰিছে। তেওঁ আল-মুছান্নাৰ পৰা, আল-হাজ্জাজ ইবনু মিনহালৰ পৰা, আব্দুল হামিদ ইবনু বাহৰামৰ পৰা বৰ্ণনা কৰিও একে ধৰণে উল্লেখ কৰিছে; ইয়াত অতিৰিক্তভাৱে আছে: «মই ক’লোঁ: হে আল্লাহৰ ৰাছুল! মোৰ নিজৰ বাবে দোৱা কৰিব পৰাকৈ মোক এটা দোৱা শিকাই নিদিয়ে নেকি?» তেওঁ ক’লে: «অৱশ্যে।
কোৱা: হে আল্লাহ! নবী মুহাম্মদৰ প্ৰতিপালক, মোৰ পাপ ক্ষমা কৰা, মোৰ অন্তৰৰ ক্ৰোধ দূৰ কৰা আৰু বিভ্ৰান্তিকৰ ফিতনাসমূহৰ পৰা মোক ৰক্ষা কৰা»।
তাৰ পিছত ইবনু মাৰদাৱাইহে কৈছে: সুলাইমান ইবনু আহমাদে আমাক বৰ্ণনা কৰিছে; মুহাম্মদ ইবনু হাৰূন ইবনু বক্কাৰ আদ-দিমাশ্কীয়ে আমাক বৰ্ণনা কৰিছে; আল-আব্বাছ ইবনু আল-ৱালীদ আল-খাল্লালে আমাক জনাইছে; ইয়াজীদ ইবনু ইয়াহয়া ইবনু উবাইদুল্লাহে আমাক জনাইছে; তেওঁ ছাঈদ ইবনু বশ্বীৰৰ পৰা, তেওঁ কাতাদাৰ পৰা, তেওঁ আবু হাছান আল-আ‘ৰাজৰ পৰা, তেওঁ আয়িশ্বা (ৰাজিয়াল্লাহু আনহা)ৰ পৰা বৰ্ণনা কৰিছে—তেওঁ কৈছে: আল্লাহৰ ৰাছুলে প্ৰায়ে দোৱা কৰিছিল: «হে অন্তৰসমূহ পৰিৱৰ্তন কৰোঁতা! মোৰ অন্তৰক তোমাৰ দ্বীনৰ ওপৰত দৃঢ় কৰি ৰাখা»। মই ক’লোঁ: «হে আল্লাহৰ ৰাছুল! আপুনি এই দোৱাটো কিমান বেছিকৈ কৰে!»
তেওঁ ক’লে: «এটাও অন্তৰ নাই, যি ৰহমানৰ আঙুলিসমূহৰ মাজৰ দুডাল আঙুলিৰ মাজত নহয়। তেওঁ ইচ্ছা কৰিলে তাক সঠিকভাৱে ৰাখে, আৰু ইচ্ছা কৰিলে বক্ৰ কৰি দিয়ে। তুমি আল্লাহৰ এই বাণী শুনা নাই নে: “হে আমাৰ প্ৰতিপালক! তুমি আমাক হিদায়ত দিয়াৰ পিছত আমাৰ অন্তৰসমূহক বক্ৰ নকৰিবা; আৰু তোমাৰ তৰফৰ পৰা আমাক ৰহমত দান কৰা।
নিশ্চয় তুমি মহাদাতা”»। এই সনদৰ বৰ্ণনাটো অস্বাভাৱিক; কিন্তু এই হাদীছৰ মূল বক্তব্য ছহীহাইন [ছহীহ আল-বুখাৰী আৰু ছহীহ মুছলিম] আৰু আন গ্ৰন্থসমূহত বহুতো সনদেৰে প্ৰমাণিত, যদিও তাত এই মহান আয়াতটো উল্লেখ কৰা হোৱা নাই।
আবু দাউদ, আন-নাছাঈ আৰু ইবনু মাৰদাৱাইহে আবু আব্দুৰ ৰহমান আল-মুকৰি‘ৰ হাদীছৰ সূত্ৰে বৰ্ণনা কৰিছে। আন-নাছাঈ আৰু ইবনু হিব্বানে ইয়াৰ লগত আব্দুল্লাহ ইবনু ৱাহবকো যোগ কৰিছে। তেওঁলোক দুয়োজনে ছাঈদ ইবনু আবি আইয়ূবৰ পৰা বৰ্ণনা কৰিছে। তেওঁ মোক কৈছে: আব্দুল্লাহ ইবনু আল-ৱালীদ আত-তুজীবীয়ে মোক বৰ্ণনা কৰিছে, ছাঈদ ইবনু আল-মুছাইয়িবৰ পৰা, তেওঁ আয়িশ্বা (ৰাজিয়াল্লাহু আনহা)ৰ পৰা—আল্লাহৰ ৰাছুলে ৰাতি টোপনিৰ পৰা সাৰ পালে কৈছিল: «তুমিৰ বাহিৰে আন কোনো উপাস্য নাই।
তুমি পৱিত্ৰ। হে আল্লাহ! মই মোৰ পাপৰ বাবে তোমাৰ ওচৰত ক্ষমা বিচাৰোঁ আৰু তোমাৰ ৰহমত বিচাৰোঁ। হে আল্লাহ! মোৰ জ্ঞান বৃদ্ধি কৰা, তুমি মোক হিদায়ত দিয়াৰ পিছত মোৰ অন্তৰক বক্ৰ নকৰিবা আৰু তোমাৰ তৰফৰ পৰা মোক ৰহমত দান কৰা। নিশ্চয় তুমি মহাদাতা»। এইটো ইবনু মাৰদাৱাইহৰ বৰ্ণনাৰ শব্দ।
আব্দুৰ ৰাজ্জাকে মালিকৰ পৰা বৰ্ণনা কৰিছে, তেওঁ আবু উবাইদৰ পৰা—তেওঁ আছিল সুলাইমান ইবনু আব্দুল মালিকৰ মুক্তদাস—তেওঁ উবাদা ইবনু নাছীৰৰ পৰা; তেওঁ তেওঁক জনাইছিল যে তেওঁ কাইছ ইবনু আল-হাৰিছক কোৱা শুনিছে: আবু আব্দুল্লাহ আছ-ছুনাবিহীয়ে মোক জনাইছে যে তেওঁ আবু বকৰ আছ-ছিদ্দীক (ৰাজিয়াল্লাহু আনহু)ৰ পিছত মাগৰিবৰ নামাজ পঢ়িছিল। আবু বকৰে প্ৰথম দুটা ৰাকাতত ছূৰা আল-ফাতিহা আৰু মুফাছছালৰ শেষৰ ফালৰ পৰা দুডাল চুটি ছূৰা পাঠ কৰিছিল। তৃতীয় ৰাকাতত তেওঁ পাঠ কৰা আৰম্ভ কৰিলে। মই তেওঁৰ ওচৰ চাপি গ’লোঁ, ইমানেই যে মোৰ কাপোৰ প্ৰায় তেওঁৰ কাপোৰত লাগি গৈছিল।
মই তেওঁক ছূৰা আল-ফাতিহাৰ সৈতে এই আয়াত পাঠ কৰা শুনিলোঁ: «হে আমাৰ প্ৰতিপালক! তুমি আমাক হিদায়ত দিয়াৰ পিছত আমাৰ অন্তৰসমূহক বক্ৰ নকৰিবা»। আবু উবাইদে কৈছে: উবাদা ইবনু নাছীৰে মোক জনাইছে যে তেওঁ উমৰ ইবনু আব্দুল আজীজৰ খিলাফতৰ সময়ত তেওঁৰ ওচৰত আছিল। উমৰে কাইছক ক’লে: «আবু আব্দুল্লাহ আছ-ছুনাবিহীৰ বিষয়ে তুমি মোক যি জনাইছিলা, সেই কথা পুনৰ কোৱা»।
কাইছে তেওঁ দ্বিতীয়বাৰ আবু আব্দুল্লাহৰ পৰা শুনা কথাখিনি তেওঁক জনালে। উমৰে ক’লে: «আমি তেওঁৰ পৰা শুনাৰ পিছৰে পৰা এই আয়াতটো বাদ দিয়া নাই; যদিও তাৰ আগতে মই বেলেগ এটা পাঠ কৰিছিলোঁ»। এজন মানুহে তেওঁক সুধিলে: «আমীৰুল মুমিনীন, আগতে আপুনি কি পাঠ কৰিছিল?» তেওঁ ক’লে: «قُلْ هُوَ اللَّهُ أَحَدٌ»।
ৱালীদ ইবনু মুছলিমেও মালিক আৰু আল-আওযাঈ—তেওঁলোক দুয়োৰে পৰা, আবু উবাইদৰ সূত্ৰে—এই বৰ্ণনাটো উল্লেখ কৰিছে। ৱালীদে ইবনু জাবিৰৰ পৰা, তেওঁ ইয়াহয়া ইবনু ইয়াহয়া আল-গাছ্ছানীৰ পৰা, তেওঁ মাহমূদ ইবনু লাবীদৰ পৰা, তেওঁ আছ-ছুনাবিহীৰ পৰা বৰ্ণনা কৰিছে: তেওঁ আবু বকৰ (ৰাজিয়াল্লাহু আনহু)ৰ পিছত মাগৰিবৰ নামাজ পঢ়িছিল। আবু বকৰে প্ৰথম দুটা ৰাকাতত ছূৰা আল-ফাতিহা আৰু এটা চুটি ছূৰা উচ্চস্বৰে পাঠ কৰিছিল। তৃতীয় ৰাকাতত থিয় হৈ তেওঁ পাঠ আৰম্ভ কৰোঁতে মই তেওঁৰ ওচৰ চাপি গ’লোঁ, ইমানেই যে মোৰ কাপোৰ তেওঁৰ কাপোৰত লাগি গৈছিল।
তেওঁ এই আয়াত পাঠ কৰিলে: «হে আমাৰ প্ৰতিপালক! আমাৰ অন্তৰসমূহক বক্ৰ নকৰিবা; আৰু তোমাৰ তৰফৰ পৰা আমাক ৰহমত দান কৰা। নিশ্চয় তুমি মহাদাতা»; লগতে «তুমি আমাক হিদায়ত দিয়াৰ পিছত»—এই অংশও। [এই বৰ্ণনাত কিৰাআতৰ উল্লেখৰ ক্ৰম এনেদৰেই আহিছে।]
আল্লাহৰ এই বাণী: «হে আমাৰ প্ৰতিপালক! নিশ্চয় তুমি মানুহক এনে এটা দিনৰ বাবে একত্ৰিত কৰিবা, যি দিনৰ বিষয়ে কোনো সন্দেহ নাই। নিশ্চয় আল্লাহে প্ৰতিশ্ৰুতি ভংগ নকৰে»—অৰ্থাৎ, তেওঁলোকে নিজৰ দোৱাত কয়: «হে আমাৰ প্ৰতিপালক! নিশ্চয় তুমি পুনৰুত্থানৰ দিনা তোমাৰ সৃষ্টিসমূহক একত্ৰিত কৰিবা, তেওঁলোকৰ মাজত মীমাংসা কৰিবা, মতভেদৰ বিষয়ত তেওঁলোকৰ বাবে ৰায় দিবা আৰু প্ৰত্যেককে তাৰ কৰ্ম অনুসৰি প্ৰতিদান দিবা—পৃথিৱীত কৰা ভাল বা বেয়া কৰ্মৰ অনুসাৰে»।
আল-বাগাৱীৰ তাফছিৰ
আল্লাহৰ বাণী: «হে আমাৰ প্ৰতিপালক! নিশ্চয় তুমি মানুহক এটা দিনৰ বাবে একত্ৰিত কৰিবা»—অৰ্থাৎ, বিচাৰৰ দিনৰ বাবে। আন এক ব্যাখ্যা অনুসৰি, «লি» [لِـ] অব্যয়টোৰ অৰ্থ হৈছে «ফী» [فِي], অৰ্থাৎ সেই দিনত। «যি দিনৰ বিষয়ে কোনো সন্দেহ নাই»—অৰ্থাৎ, কিয়ামতৰ দিন, যাৰ বিষয়ে কোনো সংশয় নাই।
«নিশ্চয় আল্লাহে প্ৰতিশ্ৰুতি ভংগ নকৰে»—«মী‘আদ» [مِيعَاد] শব্দটো «ৱা‘দ» [وَعْد]ৰ পৰা গঠিত।
আল্লাহৰ বাণী: «হে আমাৰ প্ৰতিপালক! আমাৰ অন্তৰসমূহক বক্ৰ নকৰিবা»—অৰ্থাৎ, জ্ঞানত দৃঢ়সকলে কয়: «হে আমাৰ প্ৰতিপালক! আমাৰ অন্তৰসমূহক বক্ৰ নকৰিবা»; অৰ্থাৎ, অন্তৰৰ বক্ৰতাত আক্ৰান্ত লোকসকলৰ অন্তৰ যেনেকৈ তুমি বক্ৰ কৰিছিলা, তেনেকৈ সত্য আৰু হিদায়তৰ পৰা আমাৰ অন্তৰ আঁতৰাই নিদিবা। «তুমি আমাক হিদায়ত দিয়াৰ পিছত»—অৰ্থাৎ, তোমাৰ দ্বীনৰ প্ৰতি আৰু তোমাৰ কিতাবৰ সুস্পষ্ট তথা অস্পষ্ট আয়াতসমূহৰ প্ৰতি ঈমান আনিবলৈ আমাক সহায় কৰাৰ পিছত।
«আৰু তোমাৰ তৰফৰ পৰা আমাক দান কৰা»—অৰ্থাৎ, তোমাৰ ওচৰৰ পৰা আমাক দিয়া। «ৰহমত»—অৰ্থাৎ, আমি যি ঈমান আৰু হিদায়তৰ ওপৰত আছোঁ, তাত সফলতা আৰু দৃঢ়তা। আদ-দাহহাকে কৈছে: ক্ষমা আৰু মাগফিৰাত। «নিশ্চয় তুমি মহাদাতা»।
আমাক আবুল ফৰজ আল-মুযাফ্ফৰ ইবনু ইছমাঈল আত-তামীমীয়ে জনাইছে; আবুল কাচিম হামজা ইবনু ইউছুফ আস-ছাহমীয়ে আমাক জনাইছে; আবু আহমদ ইবনু আদ্দী আল-হাফিজে আমাক জনাইছে; আবু বকৰ আব্দুৰ ৰহমান ইবনুল কাচিম আল-কুৰাশ্বী, যি দামাস্কত ইবনুৰ ৰাওৱাছ আল-কবীৰ নামেৰে পৰিচিত, তেওঁ আমাক জনাইছে; আবু মিছহাৰ আব্দুল আ‘লা ইবনু মিছহাৰ আল-গাছ্ছানীয়ে আমাক জনাইছে; ছাদাকাই আমাক জনাইছে; আব্দুৰ ৰহমান ইবনু যায়দ ইবনু জাবিৰে আমাক জনাইছে; বিশ্ৰ ইবনু উবাইদুল্লাহে মোক কৈছে: মই আবু ইদ্ৰীছ আল-খাওলানীক কোৱা শুনিছোঁ যে নাওৱাছ ইবনু ছাম‘আন আল-কিলাবীয়ে মোক জনাইছে—আল্লাহৰ ৰাছুলে কৈছিল: «প্ৰত্যেকটো অন্তৰেই ৰহমানৰ আঙুলিসমূহৰ মাজৰ দুডাল আঙুলিৰ মাজত।
তেওঁ ইচ্ছা কৰিলে তাক সঠিকভাৱে ৰাখে, আৰু ইচ্ছা কৰিলে বক্ৰ কৰি দিয়ে»। আল্লাহৰ ৰাছুলে আৰু কৈছিল: «হে অন্তৰসমূহ পৰিৱৰ্তন কৰোঁতা আল্লাহ! আমাৰ অন্তৰসমূহক তোমাৰ দ্বীনৰ ওপৰত দৃঢ় কৰি ৰাখা। মীযান [কৰ্মৰ তুলাচনী] ৰহমানৰ হাতত আছে; তেওঁ কিছুমান লোকক ওপৰলৈ তোলে আৰু আন কিছুমানক তললৈ নমায়—কিয়ামতৰ দিনলৈকে»।
আহমদ ইবনু আব্দুল্লাহ আছ-ছালিহীয়ে আমাক জনাইছে; আবু বকৰ আহমদ ইবনুল হাছান আল-হাইৰীয়ে আমাক বৰ্ণনা কৰিছে; হাজিব ইবনু আহমদ আত-তূছীয়ে আমাক জনাইছে; আব্দুৰ ৰহীম ইবনু মুনীবে আমাক বৰ্ণনা কৰিছে; ইয়াজীদ ইবনু হাৰূনে আমাক জনাইছে; ছাঈদ ইবনু ইয়াছ আল-জুৰাইৰীয়ে গুনাইম ইবনু কাইছৰ পৰা, তেওঁ আবু মূছা আল-আশ‘আৰী (ৰাজিয়াল্লাহু আনহু)ৰ পৰা বৰ্ণনা কৰিছে—আল্লাহৰ ৰাছুলে কৈছিল: «বতাহে কোনো জনশূন্য প্ৰান্তৰত পাখি যেনেকৈ এফালৰ পৰা আনফাললৈ লুটিয়াই দিয়ে, অন্তৰো তেনেকুৱা»।
«ছুনান আত-তিৰমিযী» (নং ৩৫২২)-ত উম্মু ছালামাৰ পৰা বৰ্ণিত হৈছে যে তেওঁৰ ঘৰত নবী (ছাল্লাল্লাহু আলাইহি অছাল্লাম)ৰ অধিকাংশ দোৱাই আছিল: «হে অন্তৰসমূহ পৰিৱৰ্তন কৰোঁতা! মোৰ অন্তৰক তোমাৰ দ্বীনৰ ওপৰত দৃঢ় কৰি ৰাখা!»