Hidayətdə sabitlik və rəhmət

Şeyx Əbdürrəhman əs-Səədinin təfsiri

«Ey Rəbbimiz! Həqiqətən, Sən insanları barəsində şübhə olmayan bir gün üçün toplayacaqsan. Həqiqətən, Allah vədə xilaf çıxmaz!» — yəni onları yaxşı və pis əməllərinə görə mükafatlandıracaq.

Uca Allah elmdə möhkəm olanları bəndənin səadətinin nişanəsi olan yeddi xüsusiyyətə görə tərifləmişdir. Birincisi, elmə sahib olmalarıdır. Elm Allaha aparan yol, Onun hökmlərini və şəriətini bəyan edəndir. İkincisi, elmdə möhkəm olmalarıdır.

Bu, sadəcə elmə malik olmaqdan daha üstün bir mərtəbədir. Çünki elmdə möhkəm olan insan elmini dərindən mənimsəmiş, incəlikləri bilən bir alim olmalıdır. Allah ona elmin zahirini də, batinini də öyrətmişdir; beləliklə, şəriətin sirlərində elmi, halı və əməli ilə möhkəmlənmişdir. Üçüncüsü, Allahın Kitabının hamısına iman etmələri və mütəşabih ayələri muhkam ayələrə qaytarmalarıdır.

Uca Allah onların «Biz ona iman gətirdik, hamısı Rəbbimizdəndir» (deyirlər) sözünü belə nəql etmişdir. Dördüncüsü, azmış və haqq yoldan dönmüş insanların düçar olduğu şeylərdən onları salamat etməsi üçün Allahdan bağışlanma və əmin-amanlıq diləmələridir. Beşincisi, hidayət nemətinə görə Allahın onlara etdiyi lütfü etiraf etmələridir. Bu, «Ey Rəbbimiz!

Bizi hidayətə yönəltdikdən sonra qəlblərimizi sapdırma» sözlərində ifadə olunmuşdur. Altıncısı, bütün xeyirlərin əldə edilməsini və bütün şərdən qurtulmağı ehtiva edən rəhməti Ondan istəmələri və Ona «Vəhhab» adı ilə təvəssül etmələridir. Yeddincisi, onların Qiyamət gününə iman və yəqinliklərini, eləcə də həmin gündən qorxduqlarını bildirməsidir. Bu qorxu insanı əməl etməyə sövq edir və büdrəməkdən çəkindirir.

Sonra Uca Allah elmdə möhkəm olanların dua edib belə dediklərini xəbər verir: «Ey Rəbbimiz! Bizi hidayətə yönəltdikdən sonra qəlblərimizi sapdırma». Yəni, öz cahilliyimiz və inadkarlığımız üzündən qəlblərimizi haqdan döndərmə. Əksinə, bizi doğru yolda olan, hidayət verən və hidayət tapmış kəslərdən et; hidayətində bizi sabit et və azmışları düçar etdiyin bəladan bizi salamat saxla.

«Bizə Öz tərəfindən bir rəhmət bəxş et» — yəni bizi xeyir işlərə müvəffəq edən və pis işlərdən qoruyan böyük bir rəhmət bəxş et. «Həqiqətən, Sən Vəhhabsan» — yəni Sənin bəxşiş və ehsanların genişdir, lütfün bütün məxluqatı əhatə etmişdir.

İmam İbn Kəsirin təfsiri

Sonra Uca Allah onların Rəbbinə dua etdiklərini və belə dediklərini xəbər verir: «Ey Rəbbimiz! Bizi hidayətə yönəltdikdən sonra qəlblərimizi sapdırma». Yəni, qəlblərimizi üzərində sabit etdiyin hidayətdən döndərmə və bizi qəlblərində əyrilik olan, Qurandakı mütəşabih ayələrin ardınca gedənlər kimi etmə. Əksinə, bizi Sənin doğru yolunda və düzgün dinində sabit saxla.

«Bizə Öz tərəfindən» — yəni Sənin dərgahından — «bir rəhmət bəxş et». Bu rəhmətlə qəlblərimizi sabit et, birliyimizi möhkəmləndir, iman və yəqinliyimizi artır. «Həqiqətən, Sən Vəhhabsan».

İbn Əbu Hatim demişdir: Bizə Əmr ibn Abdullah əl-Ödəvi rəvayət etdi — İbn Cərir isə demişdir: Bizə Əbu Kureyb rəvayət etdi — hər ikisi demişdir: Bizə Vəki’, Əbdülhəmid ibn Bəhramdan, o da Şəhr ibn Həvşəbdən, o isə Ümmü Sələmədən (Allah ondan razı olsun) rəvayət etdi ki, Peyğəmbər (Allahın salavatı və salamı onun üzərinə olsun) belə deyərdi: «Ey qəlbləri döndərən! Qəlbimi Sənin dinində sabit et!» Sonra bu ayəni oxudu: «Ey Rəbbimiz! Bizi hidayətə yönəltdikdən sonra qəlblərimizi sapdırma və bizə Öz tərəfindən bir rəhmət bəxş et. Həqiqətən, Sən Vəhhabsan».

İbn Mərdəveyh bu rəvayəti Məhəmməd ibn Bəkkardan, o da Əbdülhəmid ibn Bəhramdan, o da Şəhr ibn Həvşəbdən, o da Ümmü Sələmədən — onun adı Əsma bint Yəzid ibn əs-Səkəndir — rəvayət etmişdir. O, Allah Rəsulunun (Allahın salavatı və salamı onun üzərinə olsun) duasında tez-tez belə dediyini eşitdiyini danışmışdır: «Ey qəlbləri döndərən Allahım! Qəlbimi Sənin dinində sabit et!» Mən dedim: «Ey Allahın Rəsulu, qəlb həqiqətən də dəyişirmi?»

O buyurdu: «Bəli. Allah Adəm oğullarından elə bir insan yaratmamışdır ki, onun qəlbi Allahın barmaqlarından iki barmağın arasında olmasın. İstəsə, onu doğru yolda sabit edər, istəsə, azdırar». Buna görə də Rəbbimizdən diləyirik ki, bizi hidayətə yönəltdikdən sonra qəlblərimizi sapdırmasın və Öz dərgahından bizə rəhmət bəxş etsin. Həqiqətən, O, Vəhhabdır.

İbn Cərir də bu rəvayəti Əsəd ibn Musanın, o da Əbdülhəmid ibn Bəhramın vasitəsilə eyni məzmunla nəql etmişdir. Həmçinin əl-Müsənnadan, o da əl-Həccac ibn Minhaldan, o da Əbdülhəmid ibn Bəhramdan, o da Şəhr ibn Həvşəbdən, o da Ümmü Sələmədən rəvayət etmiş və belə bir əlavə vermişdir: «Mən dedim: “Ey Allahın Rəsulu, özüm üçün dua edəcəyim bir duanı mənə öyrətməzsənmi?” O buyurdu: “Əlbəttə. De: Ey Allahım, Peyğəmbər Məhəmmədin Rəbbi!

Günahımı bağışla, qəlbimdəki qəzəbi apar və məni azdırıcı fitnələrdən qoru”».

Sonra İbn Mərdəveyh demişdir: Bizə Süleyman ibn Əhməd rəvayət etdi, bizə Məhəmməd ibn Harun ibn Bəkkar əd-Dəməşqi rəvayət etdi, bizə əl-Abbas ibn əl-Vəlid əl-Xəllal xəbər verdi, bizə Yezid ibn Yəhya ibn Übeydullah xəbər verdi, bizə Səid ibn Bəşir, Qətadədən, o da Əbu Həssan əl-Ə’radan, o da Aişədən (Allah ondan razı olsun) rəvayət etdi. Aişə demişdir: Allah Rəsulu (Allahın salavatı və salamı onun üzərinə olsun) tez-tez belə dua edərdi: «Ey qəlbləri döndərən! Qəlbimi Sənin dinində sabit et!» Mən dedim: «Ey Allahın Rəsulu, bu duanı nə qədər də çox edirsən!»

O buyurdu: «Elə bir qəlb yoxdur ki, Rəhmanın barmaqlarından iki barmağın arasında olmasın. O, istəsə, onu sabit edər, istəsə, azdırar. Məgər Allahın bu ayəsini eşitmirsənmi: “Ey Rəbbimiz! Bizi hidayətə yönəltdikdən sonra qəlblərimizi sapdırma və bizə Öz tərəfindən bir rəhmət bəxş et. Həqiqətən, Sən Vəhhabsan”».

Bu isnadla rəvayət qəribdir. Lakin bu rəvayətin əsli, həmin ayənin əlavə qeyd olunması olmadan, başqa çoxsaylı yollarla «Səhih əl-Buxari»də, «Səhih Muslim»də və digər kitablarda sabitdir.

Əbu Davud, ən-Nəsai və İbn Mərdəveyh, Əbu Əbdürrəhman əl-Müqri’dən rəvayət etmişlər. ən-Nəsai və İbn Hibban Abdulla ibn Vəhbi də əlavə etmişlər. Hər ikisi Səid ibn Əbu Əyyubdan, o da mənə Abdulla ibn əl-Vəlid ət-Təcibinin, Səid ibn əl-Müseyyibdən, onun da Aişədən (Allah ondan razı olsun) eşitdiyini rəvayət etmişdir. Aişə demişdir: Allah Rəsulu (Allahın salavatı və salamı onun üzərinə olsun) gecə yuxudan oyandıqda belə deyərdi: «Səndən başqa ibadətə layiq olan məbud yoxdur. Sən pak və müqəddəssən!

Allahım, günahım üçün Səndən bağışlanma diləyir, Səndən rəhmət istəyirəm. Allahım, elmimi artır və məni hidayətə yönəltdikdən sonra qəlbimi sapdırma. Mənə Öz dərgahından rəhmət bəxş et. Həqiqətən, Sən Vəhhabsan». Bu, İbn Mərdəveyhin rəvayət etdiyi ifadədir.

Əbdürrəzzaq Malikdən, o da Süleyman ibn Əbdülməlikin azad edilmiş qulu Əbu Übeyddən rəvayət etmişdir. Əbu Übeydin dediyinə görə, Übadə ibn Nəsiy ona Qeys ibn əl-Harisin belə dediyini xəbər vermişdir: «Əbu Abdullah əs-Sənabihinin mənə xəbər verdiyinə görə, o, Əbu Bəkr əs-Siddiqin (Allah ondan razı olsun) arxasında məğrib namazını qılmışdır. Əbu Bəkr ilk iki rükətdə “Fatihə” surəsini və “Mufəssal”ın qısa surələrindən iki surə oxumuş, üçüncü rükətdə isə ...» O dedi: «Paltarım az qala onun paltarına toxunana qədər ona yaxınlaşdım və onun “Fatihə” surəsini, eləcə də bu ayəni oxuduğunu eşitdim: “Ey Rəbbimiz! Bizi hidayətə yönəltdikdən sonra qəlblərimizi sapdırma”».

Əbu Übeyd demişdir: Übadə ibn Nəsiy mənə xəbər verdi ki, xilafəti dövründə Ömər ibn Əbdüləzizin yanında olarkən Ömər Qeysdən soruşdu: «Əbu Abdullah əs-Sənabihi barədə mənə necə xəbər verdiyini danış». Qeys ona Əbu Abdullahdan ikinci dəfə eşitdiyini söylədi. Ömər dedi: «Bunu ondan eşitdiyimiz gündən bəri həmin ayəni oxumağı tərk etməmişik. Halbuki bundan əvvəl başqa cür oxuyurdum».

Bir nəfər ondan soruşdu: «Əmirəl-möminin əvvəllər nə oxuyurdu?» O dedi: «“De: O Allah Təkdir” surəsini oxuyurdum».

Bu rəvayəti əl-Vəlid ibn Muslim, Malik və əl-Özai’dən, onların hər ikisi də Əbu Übeyddən olmaqla nəql etmişdir. Əl-Vəlid həmçinin İbn Cabirdən, o da Yəhya ibn Yəhya əl-Ğassanidən, o da Mahmud ibn Ləbidən, o da əs-Sənabihidən belə rəvayət etmişdir: «O, Əbu Bəkrin (Allah ondan razı olsun) arxasında məğrib namazını qıldı. Əbu Bəkr ilk iki rükətdə “Fatihə” surəsini və qısa bir surə oxudu, qiraətini səslə oxuyurdu. Üçüncü rükətə qalxanda qiraətə başladı.

Paltarım onun paltarına toxunana qədər yaxınlaşdım. O, “Ey Rəbbimiz! Bizi sapdırma...” ayəsini oxudu». Ayənin sonunda belə buyurulur: «... Bizi hidayətə yönəltdikdən sonra və bizə Öz dərgahından rəhmət bəxş et. Həqiqətən, Sən Vəhhabsan»; daha sonra «əl-İxlas» surəsinin 1-ci ayəsi gəlir.

Uca Allahın «Ey Rəbbimiz! Həqiqətən, Sən insanları barəsində şübhə olmayan bir gün üçün toplayacaqsan. Həqiqətən, Allah vədə xilaf çıxmaz!» kəlamının mənası budur: Onlar dualarında belə deyirlər: «Ey Rəbbimiz! Sən məxluqlarını qayıdış günü bir yerə toplayacaq, ixtilaf etdikləri məsələlərdə onların arasında hökm verəcək və ayırd edəcəksən. Hər kəsi dünyada etdiyi xeyir və şərə görə mükafatlandıracaqsan».

əl-Bəğəvinin təfsiri

Uca Allahın «Ey Rəbbimiz! Həqiqətən, Sən insanları bir gün üçün toplayacaqsan» kəlamı: yəni həmin gündə hökm vermək üçün. Başqa bir izaha görə, buradakı «üçün» mənası verən «li» hərfi «içində» mənasındadır: yəni şübhə olmayan bir gündə. Bu, Qiyamət günüdür.

«Həqiqətən, Allah vədə xilaf çıxmaz» — «mi’ad» sözü vəd mənasını verən söz qəlibindədir.

Uca Allahın «Ey Rəbbimiz! Bizi sapdırma» kəlamı: yəni elmdə möhkəm olanlar belə deyirlər: «Ey Rəbbimiz! Bizi sapdırma», yəni qəlblərində əyrilik olanların qəlblərini azdırdığın kimi, qəlblərimizi də haqq və hidayət yolundan döndərmə.

«Bizi hidayətə yönəltdikdən sonra» — yəni bizi Öz dininə və Kitabının muhkam və mütəşabih ayələrinə iman gətirməyə müvəffəq etdikdən sonra.

«Bizə Öz dərgahından» — yəni Öz tərəfindən — «bir rəhmət bəxş et»: iman və hidayət üzərində olmağımıza müvəffəq et və bizi sabit saxla. Dəhhak demişdir: «Bizi bağışla və günahlarımızdan keç». «Həqiqətən, Sən Vəhhabsan».

Əbu əl-Fərəc əl-Müzəffər ibn İsmail ət-Təmimi bizə xəbər verdi, Əbu əl-Qasim Həmzə ibn Yusif əs-Səhmi bizə xəbər verdi, Əbu Əhməd ibn Ədi əl-Hafiz bizə xəbər verdi, Dəməşqdə İbn ər-Rəvvas əl-Kəbir adı ilə tanınan Əbu Bəkr Əbdürrəhman ibn əl-Qasim əl-Qureyşi bizə xəbər verdi, Əbu Müs’hir Əbdüləla ibn Müs’hir əl-Ğassani bizə xəbər verdi, Sədəqə bizə xəbər verdi, Əbdürrəhman ibn Zeyd ibn Cabir mənə rəvayət etdi, Bişr ibn Übeydullah mənə rəvayət etdi; o dedi: Əbu İdris əl-Xəvlaniyə Nəvvas ibn Səm’an əl-Kilabi mənə rəvayət etdi.

O demişdir: Allah Rəsulu (Allahın salavatı və salamı onun üzərinə olsun) buyurdu: «Hər bir qəlb Rəhmanın barmaqlarından iki barmağın arasındadır. İstəsə, onu sabit edər, istəsə, azdırar». Allah Rəsulu (Allahın salavatı və salamı onun üzərinə olsun) belə də deyərdi: «Ey qəlbləri döndərən Allahım! Qəlblərimizi Sənin dinində sabit et.

Tərəzi Rəhmanın əlindədir; Qiyamət gününə qədər bir qövmü yüksəldər, başqalarını isə alçaldar».

Əhməd ibn Abdulla əs-Salihi bizə xəbər verdi, Əbu Bəkr Əhməd ibn əl-Həsən əl-Hiri bizə rəvayət etdi, Hacib ibn Əhməd ət-Tusi bizə rəvayət etdi, Əbdürrəhim ibn Münib bizə rəvayət etdi, Yezid ibn Harun bizə rəvayət etdi, Səid ibn İyas əl-Cəriri Ğuneym ibn Qeys vasitəsilə Əbu Musa əl-Əş’aridən (Allah ondan razı olsun) rəvayət etdi. O demişdir: Allah Rəsulu (Allahın salavatı və salamı onun üzərinə olsun) buyurdu: «Qəlbin misalı çöldəki bir tük kimidir; küləklər onu alt-üst edər».