Memohon Keteguhan Hati dan Rahmat

Tafsir Syeikh ‘Abd al-Rahman al-Sa‘di

“Wahai Tuhan kami! Sesungguhnya Engkaulah yang akan menghimpunkan manusia pada suatu hari yang tidak ada keraguan padanya. Sesungguhnya Allah tidak memungkiri janji.” Lalu Dia membalas mereka menurut amalan mereka, yang baik mahupun yang buruk.

Allah Taala memuji orang yang mendalam ilmunya dengan tujuh sifat, yang menjadi tanda kebahagiaan seorang hamba. Pertama: ilmu, iaitu jalan yang menyampaikan kepada Allah dan menjelaskan hukum-hakam serta syariat-Nya. Kedua: mendalam dalam ilmu, suatu darjat yang melebihi sekadar memiliki ilmu. Orang yang mendalam ilmunya mestilah seorang yang benar-benar berilmu dan teliti dalam pengetahuannya; Allah telah mengajarkannya ilmu yang zahir dan batin, lalu teguhlah pendiriannya dalam memahami rahsia-rahsia syariat dari segi ilmu, keadaan dan amalan.

Ketiga: Allah menyifatkan mereka sebagai orang yang beriman kepada seluruh Kitab-Nya dan mengembalikan ayat-ayat mutasyabih kepada ayat-ayat yang muhkam, melalui firman-Nya: “Mereka berkata: ‘Kami beriman kepadanya; semuanya itu daripada Tuhan kami.’” Keempat: mereka memohon kepada Allah keampunan dan kesejahteraan daripada ujian yang menimpa orang-orang yang menyimpang dan menyeleweng. Kelima: mereka mengakui kurniaan Allah yang memberi mereka petunjuk, sebagaimana dalam doa mereka: “Wahai Tuhan kami! Janganlah Engkau memesongkan hati kami sesudah Engkau memberi petunjuk kepada kami.”

Keenam: selain itu, mereka memohon rahmat-Nya, yang merangkumi tercapainya segala kebaikan dan terhindarnya segala keburukan, serta bertawassul kepada-Nya dengan nama-Nya al-Wahhāb. Ketujuh: Allah menyatakan bahawa mereka beriman dan yakin akan Hari Kiamat serta takut kepadanya. Inilah yang mendorong seseorang beramal dan menghalangnya daripada tergelincir.

Kemudian Allah Taala memberitakan bahawa orang yang mendalam ilmunya berdoa dengan berkata: “Wahai Tuhan kami! Janganlah Engkau memesongkan hati kami sesudah Engkau memberi petunjuk kepada kami,” yakni, janganlah Engkau palingkan hati kami daripada kebenaran kerana kejahilan atau kedegilan kami. Sebaliknya, jadikanlah kami orang yang teguh, memberi petunjuk dan mendapat petunjuk; tetapkanlah kami di atas petunjuk-Mu dan lindungilah kami daripada ujian yang menimpa orang-orang yang menyimpang.

“Dan kurniakanlah kepada kami rahmat dari sisi-Mu,” yakni rahmat yang agung, yang dengannya Engkau memberi kami taufik untuk melakukan kebaikan dan memelihara kami daripada kemungkaran. “Sesungguhnya Engkaulah al-Wahhāb,” yakni Yang Maha Luas kurniaan dan pemberian-Nya, Yang banyak berbuat ihsan, yang kemurahan-Nya meliputi seluruh makhluk.

Tafsir Imam Ibn Kathir

Kemudian Allah Taala memberitakan tentang mereka bahawa mereka berdoa kepada Tuhan mereka dengan berkata: “Wahai Tuhan kami! Janganlah Engkau memesongkan hati kami sesudah Engkau memberi petunjuk kepada kami,” yakni janganlah Engkau palingkan hati kami daripada petunjuk setelah Engkau meneguhkannya di atas petunjuk. Janganlah Engkau jadikan kami seperti orang yang hatinya menyimpang, yang mengikuti ayat-ayat al-Quran yang mutasyabih. Sebaliknya, tetapkanlah kami di atas jalan-Mu yang lurus dan agama-Mu yang benar.

“Dan kurniakanlah kepada kami dari sisi-Mu” yakni, daripada sisi-Mu, “rahmat” yang dengannya Engkau meneguhkan hati kami, menyatukan urusan kami dan menambahkan iman serta keyakinan kami. “Sesungguhnya Engkaulah al-Wahhāb.”

Ibn Abi Hatim berkata: ‘Amr bin ‘Abdullah al-Awdi telah meriwayatkan kepada kami. Ibn Jarir pula berkata: Abu Kurayb telah meriwayatkan kepada kami. Kedua-duanya berkata: Waki‘ telah meriwayatkan kepada kami, daripada ‘Abd al-Hamid bin Bahram, daripada Syahr bin Hawsyab, daripada Umm Salamah, semoga Allah meredainya, bahawa Nabi ﷺ pernah berdoa: “Wahai Yang membolak-balikkan hati, teguhkanlah hatiku di atas agama-Mu.” Kemudian Baginda membaca: “Wahai Tuhan kami!

Janganlah Engkau memesongkan hati kami sesudah Engkau memberi petunjuk kepada kami, dan kurniakanlah kepada kami rahmat dari sisi-Mu. Sesungguhnya Engkaulah al-Wahhāb.”

Ibn Mardawayh meriwayatkannya melalui Muhammad bin Bakkar, daripada ‘Abd al-Hamid bin Bahram, daripada Syahr bin Hawsyab, daripada Umm Salamah—iaitu Asma’ binti Yazid bin al-Sakan. Beliau mendengar Umm Salamah menceritakan bahawa Rasulullah ﷺ sering berdoa: “Ya Allah, wahai Yang membolak-balikkan hati, teguhkanlah hatiku di atas agama-Mu.” Umm Salamah berkata: “Aku bertanya, ‘Wahai Rasulullah, adakah hati benar-benar berbolak-balik?’ Baginda menjawab: ‘Ya.

Tiada seorang pun daripada anak Adam melainkan hatinya berada di antara dua jari daripada jari-jari Allah عز وجل. Jika Dia menghendaki, Dia meneguhkannya; dan jika Dia menghendaki, Dia memesongkannya.’” Maka kita memohon kepada Allah, Tuhan kita, agar Dia tidak memesongkan hati kita setelah memberi kita petunjuk, dan kita memohon kepada-Nya agar mengurniakan kepada kita rahmat dari sisi-Nya. Sesungguhnya Dialah al-Wahhāb.

Demikian juga Ibn Jarir meriwayatkannya daripada Asad bin Musa, daripada ‘Abd al-Hamid bin Bahram, dengan riwayat yang serupa. Beliau turut meriwayatkannya daripada al-Muthanna, daripada al-Hajjaj bin Minhal, daripada ‘Abd al-Hamid bin Bahram, dengan riwayat yang serupa, dan menambah: “Aku berkata, ‘Wahai Rasulullah, tidakkah engkau mengajarkan kepadaku suatu doa untuk aku berdoa bagi diriku?’ Baginda menjawab: ‘Ya. Ucapkanlah: Ya Allah, Tuhan Nabi Muhammad, ampunilah dosaku, hilangkanlah kemarahan dari hatiku dan lindungilah aku daripada fitnah-fitnah yang menyesatkan.’”

Kemudian Ibn Mardawayh berkata: Sulayman bin Ahmad telah meriwayatkan kepada kami; Muhammad bin Harun bin Bakkar al-Dimasyqi telah meriwayatkan kepada kami; al-‘Abbas bin al-Walid al-Khallal telah mengkhabarkan kepada kami; Yazid bin Yahya bin ‘Ubayd Allah telah mengkhabarkan kepada kami; Sa‘id bin Bashir telah mengkhabarkan kepada kami, daripada Qatadah, daripada Abu Hassan al-A‘raj, daripada ‘Aisyah, semoga Allah meredainya, yang berkata: Rasulullah ﷺ sering berdoa: “Wahai Yang membolak-balikkan hati, teguhkanlah hatiku di atas agama-Mu.”

Aku berkata: “Wahai Rasulullah, alangkah kerapnya engkau berdoa dengan doa ini.” Baginda menjawab: “Tiada satu hati pun melainkan ia berada di antara dua jari daripada jari-jari al-Rahman. Apabila Dia menghendaki agar hati itu teguh, Dia meneguhkannya; dan apabila Dia menghendaki agar hati itu menyimpang, Dia memesongkannya. Tidakkah engkau mendengar firman-Nya: ‘Wahai Tuhan kami!

Janganlah Engkau memesongkan hati kami sesudah Engkau memberi petunjuk kepada kami, dan kurniakanlah kepada kami rahmat dari sisi-Mu. Sesungguhnya Engkaulah al-Wahhāb’?”

Riwayat ini ganjil melalui jalur ini, tetapi asal hadis tersebut sahih dalam Sahih al-Bukhari dan Sahih Muslim serta kitab-kitab lain, melalui banyak jalur, tanpa tambahan penyebutan ayat yang mulia ini.

Abu Dawud, al-Nasa’i dan Ibn Mardawayh meriwayatkan daripada Abu ‘Abd al-Rahman al-Muqri‘—al-Nasa’i dan Ibn Hibban menambah: serta ‘Abd Allah bin Wahb—kedua-duanya daripada Sa‘id bin Abi Ayyub, yang berkata: ‘Abd Allah bin al-Walid al-Tujibi telah menceritakan kepadaku, daripada Sa‘id bin al-Musayyab, daripada ‘Aisyah, semoga Allah meredainya, bahawa apabila Rasulullah ﷺ terjaga pada waktu malam, Baginda berdoa: “Tiada tuhan yang berhak disembah selain Engkau. Maha Suci Engkau. Ya Allah, aku memohon ampun kepada-Mu atas dosaku dan memohon rahmat daripada-Mu.

Ya Allah, tambahkanlah ilmuku, janganlah Engkau memesongkan hatiku setelah Engkau memberi petunjuk kepadaku, dan kurniakanlah kepadaku rahmat dari sisi-Mu. Sesungguhnya Engkaulah al-Wahhāb.” Itulah lafaz riwayat Ibn Mardawayh.

‘Abd al-Razzaq meriwayatkan daripada Malik, daripada Abu ‘Ubayd, maula Sulayman bin ‘Abd al-Malik, daripada ‘Ubadah bin Nusay, bahawa beliau mengkhabarkan kepadanya yang beliau mendengar Qays bin al-Harith berkata: Abu ‘Abd Allah al-Sanabihi mengkhabarkan kepadaku bahawa beliau menunaikan solat Maghrib di belakang Abu Bakr al-Siddiq. Dalam dua rakaat pertama, Abu Bakr membaca Umm al-Quran dan dua surah pendek daripada bahagian akhir al-Mufassal. Pada rakaat ketiga, beliau membaca.

Qays berkata: Aku menghampirinya sehingga pakaianku hampir menyentuh pakaiannya, lalu aku mendengar beliau membaca Umm al-Quran dan ayat ini: “Wahai Tuhan kami! Janganlah Engkau memesongkan hati kami sesudah Engkau memberi petunjuk kepada kami.” Abu ‘Ubayd berkata: ‘Ubadah bin Nusay mengkhabarkan kepadaku bahawa ketika beliau bersama ‘Umar bin ‘Abd al-‘Aziz pada masa pemerintahannya, ‘Umar berkata kepada Qays: “Bagaimanakah engkau menceritakan kepadaku tentang Abu ‘Abd Allah al-Sanabihi?” Lalu Qays menceritakan semula apa yang didengarnya daripada Abu ‘Abd Allah.

‘Umar berkata: “Sejak kami mendengarnya daripadanya, kami tidak pernah meninggalkannya, sedangkan sebelum itu aku membaca yang lain.” Seorang lelaki bertanya kepadanya: “Apakah yang dibaca Amirul Mukminin sebelum itu?” Beliau menjawab: “Aku membaca: ‘Katakanlah: Dialah Allah Yang Maha Esa.’”

Riwayat ini juga diriwayatkan oleh al-Walid bin Muslim, daripada Malik dan al-Awza‘i, kedua-duanya daripada Abu ‘Ubayd, dengan sanad yang sama. Al-Walid turut meriwayatkannya daripada Ibn Jabir, daripada Yahya bin Yahya al-Ghassani, daripada Mahmud bin Labid, daripada al-Sanabihi: beliau menunaikan solat Maghrib di belakang Abu Bakr, semoga Allah meredainya. Dalam dua rakaat pertama, Abu Bakr membaca al-Fatihah dan sebuah surah pendek dengan suara yang nyaring. Apabila bangkit untuk rakaat ketiga, beliau memulakan bacaan.

Aku menghampirinya sehingga pakaianku menyentuh pakaiannya, lalu beliau membaca ayat ini: “Wahai Tuhan kami! Janganlah Engkau memesongkan hati kami, dan kurniakanlah kepada kami rahmat dari sisi-Mu. Sesungguhnya Engkaulah al-Wahhāb.” [Petikan dalam sumber menyebut Surah al-Ikhlas, ayat 1, pada tempat yang tidak selaras dengan bacaan ayat ini.]

Firman-Nya: “Wahai Tuhan kami! Sesungguhnya Engkaulah yang akan menghimpunkan manusia pada suatu hari yang tidak ada keraguan padanya. Sesungguhnya Allah tidak memungkiri janji.” Maksudnya, mereka berkata dalam doa mereka: “Wahai Tuhan kami, Engkau pasti akan menghimpunkan seluruh makhluk-Mu pada hari kebangkitan mereka, lalu Engkau memutuskan perkara mereka dan mengadili perselisihan yang berlaku antara mereka.

Engkau akan membalas setiap orang menurut amalannya dan menurut kebaikan atau keburukan yang dilakukannya di dunia.”

Tafsir al-Baghawi

Firman Allah Taala: “Wahai Tuhan kami! Sesungguhnya Engkaulah yang akan menghimpunkan manusia pada suatu hari.” Maksudnya, untuk pengadilan pada hari itu. Ada yang mengatakan bahawa huruf lām bermaksud “di dalam”, iaitu pada suatu hari.

“Yang tidak ada keraguan padanya” bermaksud tiada kesangsian mengenainya; itulah Hari Kiamat. “Sesungguhnya Allah tidak memungkiri janji.” Perkataan mī‘ād bermaksud janji.

Firman Allah Taala: “Wahai Tuhan kami! Janganlah Engkau memesongkan hati kami.” Orang yang mendalam ilmunya berkata: “Wahai Tuhan kami! Janganlah Engkau memesongkan hati kami,” yakni janganlah Engkau palingkannya daripada kebenaran dan petunjuk, sebagaimana Engkau memesongkan hati orang yang di dalam hatinya terdapat kesesatan.

“Sesudah Engkau memberi petunjuk kepada kami,” yakni setelah Engkau memberi kami taufik kepada agama-Mu serta keimanan kepada ayat-ayat muhkam dan mutasyabih dalam Kitab-Mu. “Dan kurniakanlah kepada kami dari sisi-Mu,” yakni berilah kami daripada sisi-Mu, “rahmat,” iaitu taufik dan keteguhan untuk berpegang teguh pada iman dan petunjuk yang kami anuti. Al-Dahhak berkata: “Kemaafan dan keampunan.” “Sesungguhnya Engkaulah al-Wahhāb.”

Abu al-Faraj al-Muzaffar bin Isma‘il al-Tamimi telah mengkhabarkan kepada kami: Abu al-Qasim Hamzah bin Yusuf al-Sahmi telah meriwayatkan kepada kami; Abu Ahmad bin ‘Adi al-Hafiz telah meriwayatkan kepada kami; Abu Bakr ‘Abd al-Rahman bin al-Qasim al-Qurashi, yang dikenali sebagai Ibn al-Rawwas al-Kabir di Damsyik, telah meriwayatkan kepada kami; Abu Mihsar ‘Abd al-A‘la bin Mihsar al-Ghassani telah meriwayatkan kepada kami; Sadaqah telah meriwayatkan kepada kami; ‘Abd al-Rahman bin Zayd bin Jabir telah meriwayatkan kepada kami; Bishr bin ‘Ubayd Allah telah menceritakan kepadaku:

Aku mendengar Abu Idris al-Khawlani berkata: al-Nawwas bin Sam‘an al-Kilabi telah menceritakan kepadaku bahawa Rasulullah ﷺ bersabda: “Tiada satu hati pun melainkan ia berada di antara dua jari daripada jari-jari al-Rahman. Jika Dia menghendaki agar hati itu teguh, Dia meneguhkannya; dan jika Dia menghendaki agar hati itu menyimpang, Dia memesongkannya.” Rasulullah ﷺ juga berdoa: “Ya Allah, wahai Yang membolak-balikkan hati, teguhkanlah hati kami di atas agama-Mu. Timbangan berada di tangan al-Rahman; Dia mengangkat suatu kaum dan merendahkan kaum yang lain hingga Hari Kiamat.”

Ahmad bin ‘Abd Allah al-Salihi telah mengkhabarkan kepada kami; Abu Bakr Ahmad bin al-Hasan al-Hayri telah meriwayatkan kepada kami; Hajib bin Ahmad al-Tusi telah meriwayatkan kepada kami; ‘Abd al-Rahim bin Munib telah meriwayatkan kepada kami; Yazid bin Harun telah meriwayatkan kepada kami; Sa‘id bin Iyas al-Jurayri telah meriwayatkan kepada kami, daripada Ghunaym bin Qays, daripada Abu Musa al-Ash‘ari, semoga Allah meredainya, yang berkata: Rasulullah ﷺ bersabda: “Perumpamaan hati adalah seperti sehelai bulu di tanah lapang yang diterbangkan angin, lalu dibolak-balikkan dari satu sisi ke sisi yang lain.”