Qalbii irratti dhaabbachuu kadhachuu
رَبَّنَا لَا تُزِغْ قُلُوبَنَا بَعْدَ إِذْ هَدَيْتَنَا، وَهَبْ لَنَا مِنْ لَدُنْكَ رَحْمَةً، إِنَّكَ أَنْتَ الْوَهَّابُ. رَبَّنَا، إِنَّكَ جَامِعُ النَّاسِ لِيَوْمٍ لَا رَيْبَ فِيهِ، إِنَّ اللَّهَ لَا يُخْلِفُ الْمِيعَادَ.
رَبَّنَا لَا تُزِغْ قُلُوبَنَا بَعْدَ إِذْ هَدَيْتَنَا وَهَبْ لَنَا مِنْ لَدُنْكَ رَحْمَةً إِنَّكَ أَنْتَ الْوَهَّابُ رَبَّنَا إِنَّكَ جَامِعُ النَّاسِ لِيَوْمٍ لَا رَيْبَ فِيهِ إِنَّ اللَّهَ لَا يُخْلِفُ الْمِيعَادَ
Sagalee fe'uun hin danda'amne. Booda irra deebi'ii yaali.
[Isaanis ni jedhu]: “Gooftaa keenya! Erga nu qajeelchitee booda onnee keenya [dhugaa irraa] hin jal'isinRahmata Si biraa ta’e nuuf kenniDhugumatti Ati akkaan kennaadha. Gooftaa keenya! Ati guyyaa isa keessa mamiin hin jirreef nama walitti qabuuf jirtaDhugumatti Rabbiin beellama kan diiguu miti" [jedhu].
Caasaalee: «Lā tuzigh» (لَا تُزِغْ) ijaarsa dhorkaa, “hin jallisin” jedhu; «hab lanā» (هَبْ لَنَا) immoo kadhannaa, “nuuf kenni” jedhuudha. Kun kadhannaa hayyoota beekumsa keessatti gadi fageenya qaban (الرَّاسِخُونَ فِي الْعِلْمِ) kan iimaana isaanii eeguuf, akkasumas shakkii fi bid‘aa irraa isaan tikfachuuf godhaniidha.
Tafsiira Sheekh Abdurrahmaan As-Sa'dii
“Gooftaa keenya! Ati dhugumatti namoota guyyaa shakkiin keessa hin jirreef walitti qabda; Rabbiin dhugumatti waadaa hin diigu.” Kana jechuun hojii isaanii, gaarii fi hamtuu isaa irratti isaan mindeessa.
Rabbiin olta’aan warra beekumsa keessatti gadi fageenya qaban amala torba, isaanis mallattoo milkaa’ina gabrichaati, ittiin faarsa. Inni jalqabaa: beekumsa; inni karaa gara Rabbii geessu, akkasumas seerota Isaa fi shari’aa Isaa ibsuudha. Lammaffaan: beekumsa keessatti gadi fageenya qabaachuu; kun beekumsa qofa qabaachuu caalaa sadarkaa dabalataati. Beekaan gadi fageenya qabu nama beekumsa isaa mirkaneesse, hubannaa isaa gadi fageessee qorateedha.
Rabbiin beekumsa mul’ataa fi dhokataa isa barsiiseera; miilli isaa iccitiiwwan shari’aa keessatti beekumsa, haala fi hojii irratti gadi dhaabbateera. Sadaffaan: kitaaba Isaa hunda irratti akka amanan ibse; waan hiikni isaa wal fakkaatu immoo gara waan hiikni isaa ifa ta’etti deebisu. Innis jecha Isaa kana: “Isaanis, ‘Isa irratti amanne; hundi isaa Gooftaa keenya biraayi’ jedhu.” Afraffaan: Rabbiin isaan jallatoota karaa irraa maqanii ittiin qoraman irraa dhiifamaa fi nagaa isaan gaafatan.
Shanaffaan: Rabbiin qajeelina isaaniif kenneef tola Isaa akka beekan; kunis jecha isaanii, “Gooftaa keenya! Erga nu qajeelchitee booda qalbii keenya hin jallisin” jedhuudha. Ja’affaan: kana biratti rahmata Isaa, kan waan gaarii hunda argamsiisuu fi waan hamaa hunda deebisuu of keessatti qabatu, Isa kadhatan; maqaa Isaa Al-Wahhaab jedhus ittiin waammatan. Torbaffaan: amantii isaanii fi Guyyaa Qiyaamaa irratti mirkanaa’uu isaanii, akkasumas isa sodaachuu isaanii dubbate.
Kun hojii hojjechuuf kaka’umsa, dogoggora irraa nama dhowwus ta’a.
Sana booda Rabbiin warra beekumsa keessatti gadi fageenya qaban akka kadhatanii fi akkana jedhan nuuf hime: “Gooftaa keenya! Erga nu qajeelchitee booda qalbii keenya hin jallisin.” Kana jechuun: beekumsa dhabuu fi mata-jabina keenyaan qalbii keenya dhugaa irraa hin deebisin. Kanaa mannaa, qajeeltoota, nama qajeelchan, qajeelfamas fudhatan nu godhi; qajeelina Kee irratti nu dhaabi, wanta warra jallatanii ittiin qoratte irraa nu baraari.
“Rahmata Si biraa ta’e nuuf kenni” jechuun: rahmata guddaa, kan hojii gaarii irratti nu milkeessituu fi hojiiwwan jibbamoo irraa nu eegu nuuf kenni. “Dhugumatti Ati kennaa baay’ee kennituudha” jechuun: kennaa fi arjooma bal’aa kan qabdu, arjummaan Kee uumamtoota hunda hammatedha.
Tafsiira Imaam Ibn Kasiir
Sana booda Rabbiin isaan ilaalchisee, Gooftaa isaanii kadhatanii akkana jedhan jedhee nuuf hime: “Gooftaa keenya! Erga nu qajeelchitee booda qalbii keenya hin jallisin.” Kana jechuun: erga qalbii keenya qajeelina irratti dhaabdee booda, qajeeluma irraa hin deebisin; warra qalbii isaanii keessa jallinni jiru, kan Qur’aana keessaa hiikni isaa wal fakkaatu hordofan fakkaas nu hin godhin. Kanaa mannaa, karaa sirrii Kee fi amantii Kee isa qajeelaa irratti nu dhaabi.
“Rahmata Si biraa ta’e nuuf kenni.” Kana jechuun: rahmata Si biraa ta’e, kan qalbii keenya ittiin dhaabdu, dhimma keenya ittiin walitti qabdu, iimaanaa fi mirkanaa’ummaas ittiin nuuf dabaltu nuuf kenni. “Dhugumatti Ati Al-Wahhaab [kennaa baay’ee kennituudha].”
Ibn Abii Haatim akkana jedhe: ‘Amr ibn Abdullaah al-Awdi nuuf hime; Ibn Jariir immoo akkana jedhe: Abu Kuraib nuuf hime. Isaan lamaanis akkana jedhan: Wakii‘ nuuf hime; Abdulhamiid ibn Bahraam irraa, Shahru ibn Hawshab irraa, Ummu Salamaa irraa (Rabbiin ishee irraa haa jaallatu): Nabiyyiin (nagaa fi rahmanni Rabbii isaan irratti haa jiraatu) akkana jedhan: “Yaa qalbiiwwan garagalchaa! Qalbii koo amantii Kee irratti dhaabi.” Sana booda akkana qara’an: “Gooftaa keenya!
Erga nu qajeelchitee booda qalbii keenya hin jallisin; rahmata Si biraa ta’e nuuf kenni. Dhugumatti Ati Al-Wahhaab dha.”
Ibn Mardawayh karaa Muhammad ibn Bakkar, Abdulhamiid ibn Bahraam, Shahru ibn Hawshab, Ummu Salamaa irraa—maqaan ishee Asmaa bint Yaziid ibn as-Sakan ta’uu isaa dubbate—riwaayate. Isheen ergamaan Rabbii (nagaa fi rahmanni Rabbii isaan irratti haa jiraatu) kadhannaa isaanii keessatti yeroo baay’ee akkana jechuu isaanii dhageessee akka dubbatte odeessite: “Yaa Rabbi, qalbiiwwan garagalchaa! Qalbii koo amantii Kee irratti dhaabi.” Isheen akkana jette: “Yaa Ergamaa Rabbii, qalbiin dhugumaan ni garagalaa?”
Innis akkana jedhan: “Eeyyee. Rabbiin ilmaan Aadam keessaa nama tokko illee hin uumne, qalbiin isaa qubaawwan Rabbii olta’aa lamaan keessaa quba lama gidduu hin jirre. Yoo fedhe isa sirreessa; yoo fedhe immoo isa jallisa.” Kanaafuu, Rabbii keenya kadhanna: erga nu qajeelchitee booda qalbii keenya akka hin jallisin; rahmata Isa biraa ta’es akka nuuf kennu kadhanna. Inni Al-Wahhaab dha.
Ibn Jariiris riwaayata kana Asad ibn Muusaa irraa, Abdulhamiid ibn Bahraam karaa walfakkaatuun odeesse. Akkasumas al-Muthannaa irraa, al-Hajjaaj ibn Minhaal irraa, Abdulhamiid ibn Bahraam irraa karaa walfakkaatuun dabarse; itti dabalee akkana jedhe: “Yaa Ergamaa Rabbii, ani kadhannaa ofiif ittiin kadhadhu na barsiisuu hin dandeessuu?” Innis akkana jedhan: “Eeyyee, ‘Yaa Rabbi, Gooftaa Nabii Muhammad! Badii koo naaf araarami, aarii garaa koo narraa fageessi, qoramtoota nama karaa irraa maqsiisanis irraa na baraari’ jedhi.”
Sana booda Ibn Mardawayh akkana jedhe: Sulaymaan ibn Ahmad nuuf hime; Muhammad ibn Haaruun ibn Bakkaar ad-Dimashqi nuuf hime; al-Abbaas ibn al-Waliid al-Khallaal nuuf hime; Yaziid ibn Yahyaa ibn Ubaydullaah nuuf hime; Sa‘iid ibn Bashiir, Qataadah, Abu Hassaan al-A‘raj irraa, Aa’ishaa irraa (Rabbiin ishee irraa haa jaallatu) odeesse: Ergamaan Rabbii (nagaa fi rahmanni Rabbii isaan irratti haa jiraatu) yeroo baay’ee akkana kadhatu turan: “Yaa qalbiiwwan garagalchaa! Qalbii koo amantii Kee irratti dhaabi.” Ani akkana isaaniin jedhe: “Yaa Ergamaa Rabbii, kadhannaa kana baay’ee goota.”
Innis akkana jedhan: “Qalbii tokko illee hin jiru, qubaawwan Ar-Rahmaan keessaa quba lama gidduu hin jirre. Yoo qalbii sana dhaabuu fedhe ni dhaaba; yoo jallisu fedhe immoo ni jallisa. Jecha Rabbii, ‘Gooftaa keenya! Erga nu qajeelchitee booda qalbii keenya hin jallisin; rahmata Si biraa ta’e nuuf kenni. Dhugumatti Ati Al-Wahhaab dha’ jedhu hin dhageessuu?”
Riwaayanni kun karaa kanaan garib [karaa kana qofaan beekamu] dha; garuu bu’uurri isaa Sahiih al-Bukhaarii, Sahiih Muslim fi kitaabota biroo keessatti karaa hedduudhaan, aaya kana dabaluu malee, mirkanaa’eera.
Abuu Daawuud, an-Nasaa’i fi Ibn Mardawayh hadiisa Aa’ishaa irraa, Abdurrahmaan al-Muqri’i karaa odeessan. An-Nasaa’i fi Ibn Hibaanis Abdullah ibn Wahb isa waliin dabalanii, lamaan isaanii Sa‘iid ibn Abii Ayyuub irraa odeessan. Innis akkana jedhe: Abdullah ibn al-Waliid at-Tujiibii, Sa‘iid ibn al-Musayyib irraa, Aa’ishaa irraa (Rabbiin ishee irraa haa jaallatu) naaf hime: Ergamaan Rabbii (nagaa fi rahmanni Rabbii isaan irratti haa jiraatu) halkan hirriba irraa yeroo dammaqan akkana jedhan: “Laa ilaaha illaa Anta, Subhaanaka. Yaa Rabbi, badii kootiif Si araarsifadha; rahmata Kee si gaafadha.
Yaa Rabbi, beekumsa naaf dabali; erga na qajeelchitee booda qalbii koo hin jallisin; rahmata Si biraa ta’e naaf kenni. Dhugumatti Ati Al-Wahhaab dha.” Kun lafzii Ibn Mardawayh ti.
Abdurrazzaaq, Maalik irraa, Abu Ubayd—gabricha Sulaymaan ibn Abdulmalik bilisa ba’e—irraa, Ubaadah ibn Nasi irraa, innis Qays ibn al-Haarith akkana jedhee akka isaaf hime odeesse: Abu Abdullaah as-Sanaabihii akka isaaf hime; inni Abu Bakr as-Siddiiq duuba salaata Maghrib salaatu isaa, Abu Bakr raka’aa lamaan jalqabaa keessatti Ummul-Qur’aan [Suuratul-Faatihaa] fi suurawwan al-Mufassal gabaaboo keessaa suurawwan lama qara’e. Raka’aa sadaffaa keessatti yeroo qara’uu jalqabe, ani isa biraan dhihaadhe; uffanni koos uffata isaa tuquuf ture. Ani isa Ummul-Qur’aanii fi aaya kana qara’uu isaa dhaga’e: “Gooftaa keenya!
Erga nu qajeelchitee booda qalbii keenya hin jallisin.” Abu Ubayd akkana jedhe: Ubaadah ibn Nasi naaf hime: yeroo inni khilaafaa isaa keessa Umar ibn Abdulaziiz bira ture, Umar Qaysiin, “Abu Abdullaah as-Sanaabihii ilaalchisee akkamitti akka natti himte irra deebi’ii natti himi” jedhe. Innis waan Abu Abdullaah irraa dhaga’e irra deebi’ee itti hime. Umaris, “Erga isa irraa dhageenyee as, aaya kana hin dhiisne; dura garuu waan biraa qara’aa turre” jedhe.
Namichi tokko akkana isaan gaafate: “Amir al-Mu’miniin kanaan dura maal qara’aa ture?” Innis, “Qul huwa Allaahu ahad qara’aa ture” jedhe.
Aasaa kana al-Waliid ibn Muslimis Maalikii fi al-Awzaa’ii lamaan isaanii irraa, Abu Ubayd karaa dabarse. Al-Waliid akkasumas Ibn Jaabir irraa, Yahyaa ibn Yahyaa al-Ghassaanii irraa, Mahmuud ibn Labiid irraa, as-Sanaabihii irraa odeesse: Inni Abu Bakr (Rabbiin irraa haa jaallatu) duuba salaata Maghrib salaatu ture; raka’aa lamaan jalqabaa keessatti Faatihaatii fi suurah gabaabduu qara’ee sagalee ol kaasaa ture. Yeroo gara raka’aa sadaffaatti ka’ee qara’uu jalqabu, ani hanga uffanni koo uffata isaa tuquuf dhihaadhe; innis aaya kana qara’e: “Gooftaa keenya!
Qalbii keenya hin jallisin; rahmata Si biraa ta’e nuuf kenni. Dhugumatti Ati Al-Wahhaab dha,” akkasumas Suuratul-Ikhlaas: 1.
Jecha Isaa: “Gooftaa keenya! Ati dhugumatti namoota guyyaa shakkiin keessa hin jirreef walitti qabda; Rabbiin dhugumatti waadaa hin diigu.” Kana jechuun, isaan kadhannaa isaanii keessatti akkana jedhu: “Yaa Gooftaa keenya, Ati uumamtoota Kee guyyaa deebi’anii walitti qabamanitti walitti qabda; isaan gidduutti murteessita, waan irratti wal dhabanis irratti isaan gidduutti murtii kennita; tokkoon tokkoon namaas hojii isaa fi waan addunyaa keessatti irratti ture, gaarii fi hamaa isaa irratti mindeessita.”
Tafsiira Al-Baghawii
Jecha Rabbii, “Gooftaa keenya! Ati namoota guyyaa tokkoof walitti qabda” jedhuun, murtii guyyaa sanaatiif walitti qabda jechuu dha. Akkasumas, “li” jedhu “keessa” jechuu akka ta’e ibsameera; hiikni isaa, “guyyaa tokko keessatti” jechuudha. “Shakkiin keessa hin jiru” jechuun, shakkiin hin jiru jechuudha; innis Guyyaa Qiyaamaati.
“Rabbiin waadaa hin diigu” jechuun, Rabbiin waadaa Isaa hin diigu jechuudha. “Al-Mii’aad” jechi jedhu immoo maqaa meeshaa ykn iddoo waadaa itti raawwatamu agarsiisuudha; waadaa irraa ijaarame.
Jecha Rabbii, “Gooftaa keenya! Qalbii keenya hin jallisin” jedhuun, warri beekumsa keessatti gadi fageenya qaban akkana jedhu: “Gooftaa keenya! Qalbii keenya dhugaa fi qajeelina irraa hin deebisin, akkuma qalbii warra qalbii isaanii keessa jallinni jiru jalliste.” “Erga nu qajeelchitee booda” jechuun, amantii Kee fi kitaaba Kee keessaa waan hiikni isaa ifa ta’eefi waan hiikni isaa wal fakkaatu irratti amanuutti nu milkeessitee booda jechuudha.
“Rahmata Si biraa ta’e nuuf kenni” jechuun, kan nuuf kennu Si biraa ta’e nuuf kenni. “Rahmata” jechuun, iimaanaa fi qajeelina irra jirru irratti milkaa’ina fi dhaabbannaa dha. Ad-Dahhaak immoo, dhiifamaa fi araarama jechuudha, jedhe. “Dhugumatti Ati Al-Wahhaab dha.”
Abul-Faraj al-Muzaffar ibn Ismaa’iil at-Tamiimii nuuf hime; Abul-Qaasim Hamzah ibn Yuusuf as-Sahmii nuuf hime; Abu Ahmad ibn Adiyy al-Haafiz nuuf hime; Abu Bakr Abdurrahmaan ibn al-Qaasim al-Qurashii, kan Ibn ar-Rawwaas al-Kabiir jedhamuun beekamu, Dimashq keessatti nuuf hime; Abu Mushir Abdul-A‘laa ibn Mushir al-Ghassaanii nuuf hime; Sadaqah nuuf hime; Abdurrahmaan ibn Zayd ibn Jaabir akkana naan jedhe: Bishr ibn Ubaydullaah akkana naan jedhe: Abu Idriis al-Khawlaanii akkana jedhee dhaga’e: an-Nawwaas ibn Sam‘aan al-Kilaabii akkana jedhe:
Ergamaan Rabbii (nagaa fi rahmanni Rabbii isaan irratti haa jiraatu) akkana jedhan: “Qalbii tokko illee hin jiru, qubaawwan Ar-Rahmaan keessaa quba lama gidduu hin jirre. Yoo qalbii sana dhaabuu fedhe ni dhaaba; yoo jallisu fedhe immoo ni jallisa.” Ergamaan Rabbii (nagaa fi rahmanni Rabbii isaan irratti haa jiraatu) akkana jedhan: “Yaa Rabbi, qalbiiwwan garagalchaa! Qalbiiwwan keenya amantii Kee irratti dhaabi.
Madaalliis Ar-Rahmaan harka jira; hanga Guyyaa Qiyaamaatti ummata tokko ol kaasa, kan biraas gadi buusa.”
Ahmad ibn Abdullaah as-Saalihii nuuf hime; Abu Bakr Ahmad ibn al-Hasan al-Hayrii nuuf hime; Haajib ibn Ahmad at-Tuusii nuuf hime; Abdurahiim ibn Muniib nuuf hime; Yaziid ibn Haaruun nuuf hime; Sa‘i id ibn Iyaas al-Jurayrii, Ghunaym ibn Qays irraa, Abu Muusaa al-Ash‘arii irraa (Rabbiin isa irraa haa jaallatu) odeesse: Ergamaan Rabbii (nagaa fi rahmanni Rabbii isaan irratti haa jiraatu) akkana jedhan: “Fakkeenyi qalbii akka baallee tokkoo lafa onaa keessa jiruu ti; bubbeen garagalchee gara fuulaa fi dugdaatti deebisa.”
Sunan at-Tirmidhi keessatti (hadiisa lakkoofsa 3522), Ummu Salamaa irraa akka dabarfametti, kadhannaa Nabiyyiin (nagaa fi rahmanni Rabbii isaan irratti haa jiraatu) mana ishee keessatti irra caalaa godhan akkana ture: “Yaa qalbiiwwan garagalchaa! Qalbii koo amantii Kee irratti dhaabi!”