Araarama fi injifannoo gaafachuu
آمَنَ الرَّسُولُ بِمَا أُنْزِلَ إِلَيْهِ مِنْ رَبِّهِ، وَالْمُؤْمِنُونَ كُلٌّ آمَنَ بِاللَّهِ، وَمَلَائِكَتِهِ، وَكُتُبِهِ، وَرُسُلِهِ لَا نُفَرِّقُ بَيْنَ أَحَدٍ مِنْ رُسُلِهِ، وَقَالُوا سَمِعْنَا، وَأَطَعْنَا غُفْرَانَكَ. رَبَّنَا وَإِلَيْكَ الْمَصِيرُ لَا يُكَلِّفُ اللَّهُ نَفْسًا إِلَّا وُسْعَهَا لَهَا مَا كَسَبَتْ، وَعَلَيْهَا مَا اكْتَسَبَتْ. رَبَّنَا لَا تُؤَاخِذْنَا، إِنْ نَسِينَا أَوْ أَخْطَأْنَا. رَبَّنَا وَلَا تَحْمِلْ عَلَيْنَا إِصْرًا كَمَا حَمَلْتَهُ عَلَى الَّذِينَ مِنْ قَبْلِنَا. رَبَّنَا وَلَا تُحَمِّلْنَا مَا لَا طَاقَةَ لَنَا بِهِ، وَاعْفُ عَنَّا، وَاغْفِرْ لَنَا، وَارْحَمْنَا أَنْتَ مَوْلَانَا، فَانْصُرْنَا عَلَى الْقَوْمِ الْكَافِرِينَ.
آمَنَ الرَّسُولُ بِمَا أُنْزِلَ إِلَيْهِ مِنْ رَبِّهِ وَالْمُؤْمِنُونَ كُلٌّ آمَنَ بِاللَّهِ وَمَلَائِكَتِهِ وَكُتُبِهِ وَرُسُلِهِ لَا نُفَرِّقُ بَيْنَ أَحَدٍ مِنْ رُسُلِهِ وَقَالُوا سَمِعْنَا وَأَطَعْنَا غُفْرَانَكَ رَبَّنَا وَإِلَيْكَ الْمَصِيرُ لَا يُكَلِّفُ اللَّهُ نَفْسًا إِلَّا وُسْعَهَا لَهَا مَا كَسَبَتْ وَعَلَيْهَا مَا اكْتَسَبَتْ رَبَّنَا لَا تُؤَاخِذْنَا إِنْ نَسِينَا أَوْ أَخْطَأْنَا رَبَّنَا وَلَا تَحْمِلْ عَلَيْنَا إِصْرًا كَمَا حَمَلْتَهُ عَلَى الَّذِينَ مِنْ قَبْلِنَا رَبَّنَا وَلَا تُحَمِّلْنَا مَا لَا طَاقَةَ لَنَا بِهِ وَاعْفُ عَنَّا وَاغْفِرْ لَنَا وَارْحَمْنَا أَنْتَ مَوْلَانَا فَانْصُرْنَا عَلَى الْقَوْمِ الْكَافِرِينَ
Sagalee fe'uun hin danda'amne. Booda irra deebi'ii yaali.
Ergamaan (kiyya) waan Gooftaa isaa irraa gara isaatti buufametti amaneera; mu’uminoonnisHundumtuu Rabbitti, malaa’ikota Isaa, kitaabota Isaafi ergamtoota Isaatti amananiiru.[] "Nuti ergamtoota Isaa irraa tokkos adda hin baafnu" (jedhan)"Nuti dhageenye; ajajamnesGooftaa keenya! Araarama kee (barbaanna)Deebiinis garuma keeti" jedhan. Rabbiin lubbuu tokkos dandeettii isheetiin ala hin dirqisiisu(Toltuu irraa) wanti isheen carraaqqate isheedhumaafi; (hamtuu irraa) wamti isheen carraaqqattes ishee irratti (ta’a)"Gooftaa keenya! Yoo daganne yookiin dogoggorre nu hin qabinGooftaa keenya! Ba’aa guddaa akka warra nuun duraa irratti baachifte nurratti hin baachisinGooftaa keenya! Waan isatti dandeettiin nuuf hin jirre nu hin baachisinIrras nuuf dabri; nuuf araaramisRahmatas nuuf godhiAti gargaaraa keenyaUmmata kaafirootaa irrattis nuuf tumsi.
Bifti: Masdari bakka bu'aa «Ghufraanaka» (غُفْرَانَكَ — araarama Kee si gaafanna), isa booda bifa dhorkaa «laa tu'aakhidhnaa» (لا تُؤَاخِذْنَا) fi gaaffii «wa'fu 'annaa» (وَاعْفُ عَنَّا) dhufu. Kun aayata xumuraa guguddoo lama Suuraa Al-Baqaraa ti.
Tafsiira Sheekh Abdurrahmaan As-Sa'dii
Yeroo jechi Rabbii ol ta'e, «Waan lubbuu keessan keessa jiru yoo ifa baaftan yookiin dhoksitan, Rabbiin isin irratti herrega» (Al-Baqaraa, 2:284) jedhu bu'etti, Muslimoota irratti ulfaate. Isaan waan qalbii keessatti ta'u kan yeroo hunda jiraatu, kan yeroo darbee darbee mul'atu, kan tasgabbaa'ee turu fi kan kana fakkaatu hundaaf qabamnu jedhaniiru. Kanaaf Rabbiin aayata kanaan lubbuu tokko illee dandeettii ishee olitti akka hin dirqisiifne isaan beeksise. Jechuunis, wanta humni ishee danda'u; wanta humna ishee keessatti argamu malee hin dirqisiisu, isheettis hin ulfeessu.
Akkuma Rabbiin ol ta'e, «Amantii keessan keessatti dhiphina isin irratti hin goone» (Al-Hajj, 22:78) jedhe.
Ajajootaa fi dhorkaa bu'uuraa ta'an lubbuu irratti ulfaatoo miti; kanaa mannaa, isaan nyaata hafuurotaa fi qoricha qaamaati, akkasumas miidhaa irraa ittisa. Rabbiin ol ta'es gabroota Isaa waan isaan ajaje rahmataa fi tola isaanitti gochuuf ajaje. Kana malees, yeroo wantoonni sababa dhiphinni uumamuuf ta'an tokko tokko mudatan, salphinni fi laafinni ni argama: dirqama nama irratti jiru irraa guutummaatti kaasuun yookiin muraasa isaa hir'isuun; akkuma dhukkubsataa, imalaa fi warra biroo irratti salphifame.
Ergasii Rabbiin ol ta'e lubbuu hundaaf waan gaarii irraa hojjette akka isheedhaaf ta'u, waan hamtuu hojjette immoo akka ishee irratti ta'u beeksise. Kanaaf lubbuun ba'aa nama biraa hin baattu, toltuun namaas nama biraatiif hin baddu. Jecha «kasabat» [argatte/hojjette] jedhu hojii gaariif fayyadamuun, hojii gaariin sochii xinnoo nama irraa dhufuun, hatta yaada qalbii qofaatiin illee namaaf argamuu akka danda'u agarsiisa. Hojii hamtuu keessatti immoo jecha «iktasabat» [hojjettee raawwatte] jedhu fayyadamuun, hamtuun nama irratti hin barreeffamtu hanga inni hojjatee itti hin carraaqnetti akka ta'e agarsiisa.
Erga Rabbiin ol ta'e ergamaan fi mu’uminoonni isa waliin jiran akka amanan, akkasumas namni hojii hojjate hundi hojii isaatiin akka mindeefamu ibsee booda, namni hanqina, dogoggora fi daguu irraa bilisa akka hin taane, akkasumas waan dandeenyu qofa akka nu dirqisiisu ibse. Amantoonni kanaaf kadhatan. Nabiyyiin ﷺ immoo Rabbiin, «Ani isiniif deebii kenneera» jedhe jechuun kadhannaa kanaaf deebii kennuu isaa himaniiru. Isaanis, «Gooftaa keenya! Yoo daganne yookiin dogoggorre nu hin qabin» jedhan.
Lamaan kana gidduu garaagarummaan jiru: daguun qalbiin wanta itti ajajamte irraa dagattee dhiisuudha; dogoggorri immoo nama wanta isaaf hayyamame tokko yaadee, raawwiin isaa karaa isaaf hin hayyamamneen ta'uudha. Rabbiin rahmata fi tola Isaatiin ummata kana keessatti wantoota lamaan kanaan uumaman dhiiseera.
Kana irratti hundaa'uun, namni uffata saamame yookiin xuraa'aa ta'e uffatee salaate, yookiin qaama isaa irratti xurii dagate, yookiin salaata keessatti dagatee dubbate, yookiin osoo soomu dagatee wanta sooma diigu hojjete, yookiin osoo ihrama keessa jiruu wanta dhorkame keessaa kan miidhaa hin geessisne tokko dagatee raawwate, inni kun irraa dhiifama argata. Akkasumas, namni kakuu isaa cabsee waan kakate raawwate, yoo dagatee ta'e kakuu isaa hin cabse.
Namni dogoggoraan lubbuu yookiin qabeenya balleesse illee cubbuun isa irratti hin jiru; garuu kaffaltiin badii sanaan walqabatu, balleessuu qofaan isa irratti dirqama. Akkasumas, bakka bismillaa jechuun dirqama ta'etti namni dagatee yoo dhiise, sun isa hin miidhu.
«Gooftaa keenya! Ba'aa ulfaataa nurratti hin fe'in» jechuun, dirqamoota ulfaatoo jechuu dha; «akkuma warra nuun dura turan irratti fe'ee turte» jechuu dha. Rabbiin ummata kanaaf dhugumaan salphiseera; qulqulleessuu fi haala ibaadaa keessatti dirqamoota warra kaan irratti hin salphifne isaaniif salphise.
«Gooftaa keenya! Waan dandeettii nuuf hin jirre nurratti hin fe'in» — Rabbiin kana illee nuuf raawwate; galanni hundi Isaaf haa ta'u. «Nutti dabri, nuuf araarami, rahmatas nuuf godhi» jechuun: irra darbuunii fi araaramuun miidhaa fi hamtuu nu irraa deebisa; rahmanni immoo haala keenya sirreessa.
«Ati gargaaraa keenya» jechuun, Gooftaa, Mootii fi Waaqa keenya; uumamnee fi jalqabamnee kaasee eegumsi Kee yeroo hunda nu waliin ture. Tolaowwan Kee yeroo hunda nurra yaa'anii itti fufan. Ergasii tola guddaa fi kennaa ulfaataa, innis tola Islaamaa ta'e, nuuf kennite; tolaowwan hundi isa hordofu. Kanaaf, Yaa Gooftaa fi Gargaaraa keenya, tola Kee guutuu nuuf gochuudhaan ummata si kafaree, ergamtoota Kee mormee, warra amantii Kee irratti duulee fi ajaja Kee gate irratti nu tumsi.
Ragaa fi ibsa, akkasumas goraadee fi eeboodhaan isaan irratti nu tumsi; lafa irratti nuuf aangoo kenni, isaan immoo salphisi; injifannoo argamsiisan amantii fi hojii gaarii nuuf kenni. Galanni Rabbii Gooftaa aalamaa hundaatiif haa ta'u. Gargaarsa Rabbii fi milkaa'ina Isaatiin tafsiirri Suuraa Al-Baqaraa xumurame. Rabbiin Muhammad irratti haa salaatu, nagas haa buusu.
Rabbiin ol ta'e, ergamaa fi mu’uminoota isa waliin jiran amantii isaanii, ajajamuu fi ajajamuu isaanii, akkasumas kana waliin araarama gaafachuu isaanii ibsa. Isaan Rabbiitti, malaykoota Isaatti, kitaabota Isaatti fi ergamtoota Isaatti amananiiru. Kun waan Rabbiin waa'ee Ofii Isaa beeksise hundatti, akkasumas ergamtoonni Isaa waa'ee Isaa amaloota guutuu fi ulfina Isaa, waliigalaan yookiin bal'inaan, beeksisan hundatti amanuu of keessatti qabata. Akkasumas fakkeessuu, haquu fi hanqina amalootaa hunda irraa Isa qulqulleessuu of keessatti qabata.
Amantii malaykoota seerota amantii keessatti waliigalaan fi bal'inaan eeramanitti, akkasumas ergamtootaa fi kitaabota hundatti amanuu of keessatti qabata. Jechuunis, oduuwwan, ajajootaa fi dhorkoota ergamtoonni himanii fi kitaabonni of keessatti qabatan hundatti amanuudha. Isaan ergamtoota Isaa keessaa nama tokko illee adda hin baasan; hundatti amanu. Sababni isaas, isaan Rabbiin fi gabroota Isaa gidduutti gidduu-seentota.
Isaan keessaa tokko kafaruun hundi isaanii kafaruu dha; kanaa mannaa, Rabbiin kafaruu dha.
«Dhageenye» jechuun, waan nu ajajje fi waan nu dhorkite dhageenye. «Ajajamne» jechuun, kana keessatti Siif ajajamne. Isaan «Dhageenye, ajajamne» jedhanii «Dhageenye, garuu ajajamuu didne» hin turre. Garbichi mirga Rabbii keessatti hanqina uumuu waan hin oolleef, yeroo hunda araarama Isaa barbaada.
Kanaaf, «Araarama Kee, Gooftaa keenya» jedhan; jechuunis, hanqina keenya irraa fi cubbuu keenya irraa araarama, akkasumas amaloota hanqina qabaniin ibsamne nu irraa haqi jechuu dha. «Deebiinis gara Kee ti» jechuun, uumamtoonni hundi gara Kee deebi'u; ati hojii gaarii fi hamtuu isaan hojjataniin isaan mindeessita.
Tafsiira Imaam Ibn Kasiir
Aayata kabajamoo lamaan kana faayidaa isaanii nuuf godhuun, waa'ee fadlii isaanii irratti hadiisota dhufan ni dhiheessa.
Hadiisa jalqabaa: Al-Bukhaarii akkana jedhe: Muhammad ibn Kathiir nuuf hime; Shu'bah nuuf hime; Sulaymaan irraa, Ibraahiim irraa, Abdurrahmaan irraa, Abuu Mas'uud irraa, Nabiyyii ﷺ irraa: «Namni aayata lamaan dubbise...» jechuun. Akkasumas akkana jedhe: Abuu Nu'aym nuuf hime; Sufyaan nuuf hime; Mansuur irraa, Ibraahiim irraa, Abdurrahmaan ibn Yaziid irraa, Abuu Mas'uud irraa: Ergamaan Rabbii ﷺ akkana jedhan: «Namni halkan tokko keessatti aayata lamaan dhuma Suuraa Al-Baqaraa irraa dubbise, isaaf ni ga'a.» Jamaa'aan hafan immoo karaa Sulaymaan ibn Mihraan Al-A'mash, sanaduma isaatiin, fakkaataa isaa gabaasaniiru.
Hadiisni kun Sahiih lamaan keessatti karaa Ath-Thawrii irraa, Mansuur irraa, Ibraahiim irraa, Abdurrahmaan irraa, isa irraa dhufeera. Sahiih lamaan keessatti akkasumas Abdurrahmaan irraa, Alqamah irraa, Abuu Mas'uud irraa dhufeera. Abdurrahmaan akkana jedhe: Ergasii Abuu Mas'uud argee, hadiisa kana narraa himate. Akkasuma Ahmad ibn Hanbal akkana jechuun gabaase: Yahyaa ibn Aadam nuuf hime; Shariik nuuf hime; Aasim irraa, Al-Musayyib ibn Raafi' irraa, Alqamah irraa, Abuu Mas'uud irraa, Nabiyyii ﷺ irraa: «Namni halkan isaa keessatti aayata lamaan dhuma Suuraa Al-Baqaraa dubbise, isaaf ni ga'a.»
Hadiisa lammaffaa: Imaam Ahmad akkana jedhe: Husayn nuuf hime; Shaybaan nuuf hime; Mansuur irraa, Rib'ii irraa, Kharashah ibn Al-Hurr irraa, Al-Ma'ruur ibn Suwayd irraa, Abuu Dharr irraa: Ergamaan Rabbii ﷺ akkana jedhan: «Xumura Suuraa Al-Baqaraa qabeenya Arshii jala jiru irraa naaf kenname; nabiyyii na dura ture kamiyyuu hin kennamne.» Ibn Mardawayh immoo hadiisa kana Al-Ashja'ii irraa, Sufyaan irraa, Mansuur irraa, Rib'ii irraa, Zayd ibn Dhabyān irraa, Abuu Dharr irraa: Ergamaan Rabbii ﷺ akkana jedhan, jechuun gabaase: «Xumura Suuraa Al-Baqaraa qabeenya Arshii jala jiru irraa naaf kenname.»
Hadiisa sadaffaa: Muslim akkana jedhe: Abuu Bakr ibn Abii Shaybah nuuf hime; Abuu Usaamah nuuf hime; Maalik ibn Mighwal nuuf hime. (Haa) Ibn Numayr fi Zuhayr ibn Harb lachuu, Abdullah ibn Numayr irraa, jechoota isaanii walitti dhihaatanin nuuf hime. Ibn Numayr akkana jedhe: Abbaan koo Maalik ibn Mighwal irraa nuuf hime; Az-Zubayr ibn Adiyy irraa, Talhah irraa, Murrah irraa, Abdullah irraa: Yeroo Ergamaan Rabbii ﷺ halkan ol-fudhataman, gara Sidratul-Muntahaa geeffaman. Isheen samii ja'affaa keessatti argamti.
Wanti dachii irraa ol baafamu hundi achitti ga'a, achirraa qabama; wanti gubbaa ishee irraa gadi bu'u hundis achitti ga'a, achirraa qabama. Rabbiin, «Yeroo waan itti haguugu ishee haguugu» (An-Najm, 53:16) jedhe. Inni, «Inni billaacha warqii ti» jedhe. Ergamaan Rabbii ﷺ wantoota sadii argatan: salaata shan, xumura Suuraa Al-Baqaraa; ummata isaanii keessaa nama Rabbiitti waan tokko illee hin qindeessin irraa cubbuuwwan nama gara ibiddaatti darbisiisan dhiifaman.
Hadiisa afraffaa: Ahmad akkana jedhe: Ishaaq ibn Ibraahiim Ar-Raazii nuuf hime; Salamah ibn Al-Fadl nuuf hime; Muhammad ibn Ishaaq naaf hime; Yaziid ibn Abii Habiib irraa, Marthad ibn Abdullah Al-Yazanii irraa, Uqbah ibn Aamir Al-Juhanii irraa: Ergamaan Rabbii ﷺ natti akkana jedhan: «Aayata lamaan dhuma Suuraa Al-Baqaraa dubbisi; ani isaan Arshii jalaa kennameera.» Sanadni kun hasan dha; kitaabota isaanii keessatti hin baafne.
Hadiisa shanaffaa: Ibn Mardawayh akkana jedhe: Ahmad ibn Kaamil nuuf hime; Ibraahiim ibn Ishaaq Al-Harbii nuuf hime; Musaddad nuuf hime; Abuu Awaanah nuuf hime; Abuu Maalik irraa, Rib'ii irraa, Hudhayfah irraa: Ergamaan Rabbii ﷺ akkana jedhan: «Wantoota sadiin namoota caalle: Aayatawwan kun xumura Suuraa Al-Baqaraa irraa, qabeenya Arshii jala jiru keessaa naaf kenname; ana dura nama tokkollee hin kennamne, ana boodallee nama tokkollee hin kennamne.» Ergasii hadiisa kana Nu'aym ibn Abii Hindii irraa, Rib'ii irraa, Hudhayfah irraa, fakkaataa isaa gabaase.
Hadiisa ja'affaa: Ibn Mardawayh akkana jedhe: Abdul-Baaqii ibn Naafi' nuuf hime; Ismaa'iil ibn Al-Fadlitti odeesse; Muhammad ibn Haatim ibn Bazi' nuuf hime; Ja'far ibn Awn nuuf hime; Maalik ibn Mighwal irraa, Abuu Ishaaq irraa, Al-Haarith irraa, Alii irraa: «Namni Islaama hubate tokko xumura Suuraa Al-Baqaraa osoo hin dubbisin akka hin rafiin ani hin yaadu; isaan qabeenya Nabiyyii keessan ﷺ Arshii jalaa kenname dha.»
Waki' immoo Israa'iil irraa, Abuu Ishaaq irraa, Umayr ibn Amr Al-Khaarifii irraa, Alii irraa akkana jechuun gabaase: «Islaamni isa ga'e, nama hubatu kamiyyuu aayatul-Kursii fi xumura Suuraa Al-Baqaraa osoo hin dubbisin akka rafiin hin yaadu; isaan qabeenya Arshii jalaa dhufan.»
Hadiisa torbaffaa: Abuu Iisaa At-Tirmidhii akkana jedhe: Bundaar nuuf hime; Abdurrahmaan ibn Mahdii nuuf hime; Hammaad ibn Salamah nuuf hime; Ash'ath ibn Abdurrahmaan Al-Jarmii irraa, Abuu Qilaabah irraa, Abuu Al-Ash'ath As-San'aanii irraa, An-Nu'maan ibn Bashir irraa, Nabiyyii ﷺ irraa: «Rabbiin samiiwwanii fi dachii uumuu dura waggaa kuma lama dursee kitaaba barreesse. Aayata lama kitaaba sana keessaa buuse; isaaniin Suuraa Al-Baqaraa xumure. Isaan mana tokko keessatti halkan sadiif yoo dubbifaman, sheyxaanni itti hin dhihaatu.» Ergasii, «Hadiisni gharib dha» jedhe.
Al-Haakim illee Al-Mustadrak isaa keessatti Hammaad ibn Salamah irraa akkasuma gabaase; «Sanadni isaa sharta Muslim irratti sirrii dha; garuu isaan lamaan hin baafne» jedhe.
Hadiisa saddeettaffaa: Ibn Mardawayh akkana jedhe: Abdurrahmaan ibn Muhammad ibn Madeen nuuf hime; Al-Hasan ibn Al-Jahm nuuf hime; Ismaa'iil ibn Amr nuuf hime; Ibn Abii Maryam nuuf hime; Yuusuf ibn Abii Al-Hajjaaj naaf hime; Sa'iid irraa, Ibn Abbaas irraa: Ergamaan Rabbii ﷺ yeroo dhuma Suuraa Al-Baqaraa fi Aayatul-Kursii dubbisan ni kolfu, akkana jedhan: «Isaan lamaan qabeenya Rahmaan, Arshii jala jiru keessaa dhufan.»
Yeroo, «Namni hamtuu hojjate isheedhaan mindeefama» (An-Nisaa', 4:123), fi «Namni waan hojjate malee homaa hin qabu, carraaqqiin isaas ni mul'ifama; ergasii mindaa guutuu ni argata» (An-Najm, 53:39–41) dubbisan immoo, «Innaa lillaahi» jedhu, gad of qabu.
Hadiisa saglaffaa: Ibn Mardawayh akkana jedhe: Abdullah ibn Muhammad ibn Kuufii nuuf hime; Ahmad ibn Yahyaa ibn Hamzah nuuf hime; Muhammad ibn Bakr nuuf hime; Makkii ibn Ibraahiim nuuf hime; Abdullah ibn Abii Humayd irraa, Abuu Maliih irraa, Mi'qal ibn Yasaar irraa: Ergamaan Rabbii ﷺ akkana jedhan: «Fataha Kitaabaa fi xumura Suuraa Al-Baqaraa Arshii jalaa naaf kenname; Suurawwan Mufassal immoo nafilaa ta'anii naaf kenname.»
Hadiisa kudhanii: Waa'ee fadlii Faatihah keessatti, Abdullah ibn Iisaa ibn Abdurrahmaan ibn Abii Laylaa irraa, Sa'iid ibn Jubayr irraa, Ibn Abbaas irraa duraan dhihaateera. Inni akkana jedhe: Ergamaan Rabbii ﷺ bira Jibriil osoo jiruu, sagalee balbala banamuu fakkaatu gubbaa isaanii dhaga'ame. Jibriil gara samii ol ilaalee akkana jedhe: «Kun balbala samii keessaa amma baname; kanaan dura takkaa hin banamne.» Malaaykaan tokko balbala sanaan gadi bu'ee gara Nabiyyii ﷺ dhufe, akkana jedhe: «Ifa lama siif kennameen gammadi; si dura Nabiyyii tokkollee hin kennamne: Faatihatul-Kitaabii fi xumura Suuraa Al-Baqaraa.
Isaan keessaa qubee tokko illee yoo dubbifte, wanti ati barbaadde siif kennama.» Muslimii fi An-Nasaa'ii gabaasaniiru; kun jecha isaati.
Jechi Rabbii ol ta'e, «Ergamaan waan Gooftaa isaa irraa isaaf buufametti amane» jedhu, ergamaan ﷺ waan kana amanuu isaa beeksisa. Ibn Jariir akkana jedhe: Bishr nuuf hime; Yaziid nuuf hime; Sa'iid Qataadah irraa nuuf hime: Yeroo aayanni kun bu'e, Ergamaan Rabbii ﷺ akkana jedhan jechuun nutti himame: «Amanuun isaaf mala ture.»
Al-Haakim Al-Mustadrak isaa keessatti akkana jedhe: Abun-Nadr Al-Faqiih nuuf hime; Mu'aadh ibn Najdah Al-Qurashii nuuf hime; Khallaad ibn Yahyaa nuuf hime; Abuu Uqayl nuuf hime; Yahyaa ibn Abii Kathiir irraa, Anas ibn Maalik irraa: Yeroo aayanni, «Ergamaan waan Gooftaa isaa irraa isaaf buufametti amane» Nabiyyii irratti buufamte, Nabiyyiin ﷺ akkana jedhan: «Amanuun isaaf mala ture.» Ergasii Al-Haakim, «Sanadni isaa sirrii dha; isaan lamaan hin baafne» jedhe.
«Mu’uminoonnis» jechuun, jechi kun «Ergamaa» irratti dabalama. Ergasii hunda isaanii ilaalchisee, «Hundi isaanii Rabbiitti, malaykoota Isaatti, kitaabota Isaatti fi ergamtoota Isaatti amanan; ergamtoota Isaa keessaa nama tokko illee adda hin baafnu» jedhe. Mu’uminoonni Rabbiin Tokkicha, Dhuunfaa, Waaqa hundaaf irkoo, Waaqa biraa hin jirre, Gooftaa Isa malee hin jirre ta'uu amanu. Nabiyyootaa fi ergamtoota hunda, akkasumas kitaabota samii irraa gabroota Isaa keessaa ergamtootaa fi nabiyyootaaf buufaman hundas dhugoomsu.
Isaan keessaa tokko illee adda hin baasan; muraasa isaanii amanii muraasa isaanii hin kafaran, akkuma Yahuudotaa fi Kiristaanonni godhan. Kanaa mannaa, isaan hunda isaanii dhugaa dubbataa, qulqulluu, qajeelaa fi qajeelchitoota karaa gaariitti qajeelchan ta'uu amanu. Isaan keessaa gariin isaanii seera gariin isaanii hayyama Rabbii Isaatin haqanii jijjiiran; dhuma irratti hundi isaanii seera Muhammad ﷺ, xumura nabiyyootaa fi ergamtootaa, seerri Isaa hanga Qiyaamaatti jiraatuun haqaman. Ummata isaa keessaa gareen tokko yeroo hunda dhugaa irratti mul'ataa jiraata.
«Isaanis, ‘Dhageenye, ajajamnes’ jedhan» jechuun, «Yaa Gooftaa keenya, dubbii Kee dhageenye, hubanne; isa hojiitti hiikne, waan inni gaafatu raawwanne» jechuu dha. «Araarama Kee, Gooftaa keenya» jechuun, araarama, rahmataa fi laafina gaafachuu dha. Ibn Abii Haatim akkana jedhe: Alii ibn Harb Al-Mawsilii nuuf hime; Ibn Fudayl nuuf hime; Ataa ibn As-Saa'ib irraa, Sa'iid ibn Jubayr irraa, Ibn Abbaas irraa, waa'ee jecha Rabbii, «Ergamaan waan Gooftaa isaa irraa isaaf buufametti amane, mu’uminoonnis» hanga, «Araarama Kee, Gooftaa keenya» jedhu ilaalchisee: «Ani isiniif araarameera.»
«Deebiinis gara Kee ti» jechuun, guyyaa herregni dhaabbatu uumamtoonni hundi gara Kee deebi'u, gara Keettis deebi'anii dhaabbatu.
Rabbiin ol ta'e, «Rabbiin lubbuu tokko dandeettii ishee olitti hin dirqisiisu» jedhe. Jechuunis, nama humna isaa olitti hin dirqisiisu. Kun uumamtoota Isaa irratti gara laafina, rahmata fi tola Isaa keessaa tokko dha. Aayanni kun waan sahaabonni jecha, «Waan lubbuu keessan keessa jiru yoo ifa baaftan yookiin dhoksitan, Rabbiin isin irratti herrega» jedhu irraa sodaatan kaasuun, waan dura ture haqee bakka bu'e.
Jechuunis, Rabbiin nama gaafata, herregas; garuu nama waan of irraa ittisuu danda'u irratti qofa adaba. Waan of irraa ittisuu hin dandeenye — waswaasa lubbuu fi dubbii qalbii keessaa — namni itti hin dirqisiifamu. Waswaasa hamtuu jibbuun imaanadha.
«Wanti isheen hojjette isheedhaaf» jechuun, hojii gaarii ishee ti; «wanti isheen hojjette ishee irratti» jechuun, hojii hamtuu ishee ti. Kun hojii dirqama keessatti ilaalaman irratti. Ergasii Rabbiin gabroota Isaa akka Isa kadhatan qajeelchee barsiise; deebii isaaniif kennuus of irratti waadaa godhe. Akkuma, «Gooftaa keenya!
Yoo...» jedhanii akka kadhatan isaan qajeelche. Yoo isaan dirqama tokko dagachuun dhiisan yookiin dhorkamaa ta'e dagatanii hojjatan, jechi «yoo daganne» jedhu kana of keessatti qabata. «Yookiin dogoggorre» jechuun, hojii keessatti sirrii ta'e irraa beekumsa seera amantii hin qabneef dogoggoruu jechuu dha. Hadiisa Abuu Hurayrah keessatti Sahiih Muslim duraan dhufe: «Rabbiin akkana jedhe: Eeyyee.»
Hadiisa Ibn Abbaas keessattis: «Rabbiin akkana jedhe: Ani isiniif raawwadheera.» Ibn Maajah Sunan isaa keessatti, Ibn Hibaan Sahiih isaa keessatti, hadiisa Abuu Amr Al-Awzaa'ii irraa, Ataa irraa gabaase. Ibn Maajah riwaayaa isaa keessatti Ibn Abbaas irraa jedhe; At-Tabaraanii fi Ibn Hibaan immoo Ataa irraa, Ubayd ibn Umayr irraa, Ibn Abbaas irraa gabaasanii: Ergamaan Rabbii ﷺ akkana jedhan: «Rabbiin ummata koo irraa dogoggora, daguu fi waan irratti dirqisiifaman kaaseera.» Karaa biraatiin illee gabaafame; Ahmad fi Abuu Haatim sanadicha irratti hanqina jira jedhaniiru; Rabbiitu beeka.
Ibn Abii Haatim akkana jedhe: Abbaan koo Muslim ibn Ibraahiim nuuf hime; Abuu Bakr Al-Hudhalii nuuf hime; Shahr irraa, Ummu Ad-Dardaa' irraa, Nabiyyii ﷺ irraa: «Rabbiin ummata koo irraa wantoota sadii dhiise: dogoggora, daguu fi dirqisiifamuu.» Abuu Bakr akkana jedhe: Kana Al-Hasanitti himadhe; inni, «Eeyyee; waa'ee kanaa Qur'aana hin dubbifnee? ‘Gooftaa keenya! Yoo daganne yookiin dogoggorre nu hin qabin’» jedhe.
«Gooftaa keenya! Ba'aa ulfaataa nurratti hin fe'in, akkuma warra nuun dura turan irratti feete» jechuun, hojiiwwan ulfaatoo, yoo danda'uu illee, nurratti hin dirqisiisin; akkuma ummatoota nu dura turan irratti hidhaa fi dirqamoota ulfaatoo seera godhite. Isaan irratti dirqamoonni sun ture; Nabiyyii Kee Muhammad ﷺ, nabiyyii rahmataa, amantii qajeelaa, salphaa fi laafaa ta'een erguun ummata kana irraa isaan kaasite. Sahiih Muslim keessatti Abuu Hurayrah irraa, Ergamaa Rabbii ﷺ irraa dhufe: Rabbiin, «Eeyyee» jedhe.
Ibn Abbaas irraa dhufe: Rabbiin, «Ani isiniif raawwadheera» jedhe. Hadiisni kun karaa hedduu Ergamaa Rabbii ﷺ irraa gabaafame: «Amantii qajeelaa, salphaa fi laafaa ta'een ergameera.»
«Gooftaa keenya! Waan dandeettii nuuf hin jirre nurratti hin fe'in» jechuun, dirqamaa, balaawwan fi qormaata keessaa wanta humna nuuf hin jirre nurratti hin fe'in; waan nuti dandeenyu hin qabne nuun hin qoramin. Makh'uul jecha, «Waan dandeettii nuuf hin jirre nurratti hin fe'in» jedhu ilaalchisee, «Gariiba ta'uu fi fedhii saalaa cimaa» jedhe; Ibn Abii Haatim gabaase. Rabbiin, «Eeyyee» jedhe; hadiisa biraa keessatti, «Ani isiniif raawwadheera» jedhame.
«Nutti dabri» jechuun, waan nuu fi Si gidduu jiru, hanqina keenya fi dogoggora keenya keessaa waan ati beektu irratti irra nuuf dabri. «Nuuf araarami» jechuun, waan nuu fi gabroota Kee gidduu jiru keessatti hanqina keenyaa fi hojiiwwan keenya hamoo isaan irraa dhoksi; isaanitti nu hin saaxilin. «Rahmatas nuuf godhi» jechuun, gara fuulduraatti rahmata Kee fi milkaa'ina Kee sababeeffachuun cubbuu biraatti akka nu hin kufne nu eegi.
Kanaaf, namni cubbuu hojjate wantoota sadii barbaada jedhan: Rabbiin waan isaafi Rabbii isaa gidduu jiru keessatti irra isaaf haa darbu; gabroota Isaa biratti isa haa dhoksu, isaan gidduutti isa hin salphisin; cubbuu fakkaataa biraa akka hin hojjanne isa haa eegu. Hadiisa duraan dhufe keessatti Rabbiin, «Eeyyee» jedhe; hadiisa biraa keessattis, «Ani isiniif raawwadheera» jedhe.
«Ati Gargaaraa keenya» jechuun, Ati eegduu fi tumsa nuuf taatu; Si irratti hirkanna, Ati gargaarsa barbaadamtu, Si irratti irkadna; humnii fi dandeettiin nuuf hin jiru, si malee. «Ummata kaafirootaa irratti nuuf tumsi» jechuun, warra amantii Kee haaloo ba'anii, tokkummaa Kee gane, ergaa Nabiyyii Kee haale, uumamtoota Kee keessaa kan biraa si waliin gabbaran irratti nu tumsi; addunyaa fi Aakhiratti dhuma gaarii nuuf kenni. Rabbiin, «Eeyyee» jedhe; hadiisa Muslim keessatti Ibn Abbaas irraa dhufes, «Rabbiin, ‘Ani isiniif raawwadheera’ jedhe» jedhu.
Ibn Jariir akkana jedhe: Al-Muthannaa ibn Ibraahiim nuuf hime; Abuu Nu'aym nuuf hime; Sufyaan irraa, Abuu Ishaaq irraa: Mu'aadh رضي الله عنه yeroo Suuraa Al-Baqaraa kana, «Ummata kaafirootaa irratti nuuf tumsi» jedhuun xumuru, «Aamiin» jedha ture. Waki' Sufyaan irraa, Abuu Ishaaq irraa, nama tokko irraa, Mu'aadh ibn Jabal irraa gabaase: inni yeroo Suuraa Al-Baqaraa xumuru, «Aamiin» jedha ture.
Hadiisa kudha tokkooffaa: Abuu Muhammad Abdullah ibn Abdurrahmaan Ad-Daarimii Musnad isaa keessatti akkana jedhe: Abuu Al-Mughiirah nuuf hime; Safwaan nuuf hime; Ayfa' ibn Abdullah Al-Kalaa'ii akkana jedhe: Namni tokko, «Yaa Ergamaa Rabbii, kitaaba Rabbii keessatti aayanni kamtu caalaa guddaa?» jedhe. Inni, «Aayatul-Kursii: ‘Rabbiin, Isa malee gabbaramaan dhugaa hin jiru; Inni jiraataa, wanta hundaa dhaabbachiisaa dha’» jedhe. Namichi, «Aayanni kitaaba Rabbii keessaa kan ati siifi ummata keetti argamuun jaallattu kam?»
jedhe. Inni, «Suuraa Al-Baqaraa dhuma; isheen addunyaa fi Aakhirah keessatti toltuu ta'e hunda of keessatti qabdi» jedhe.
Tafsiira Al-Baghawii
Jechi Rabbii, «Ergamaan amane» jedhu, jechuun dhugoomse. «Waan Gooftaa isaa irraa isaaf buufametti; mu’uminoonnis; hundi Rabbiitti amanan» jechuun, «hundi isaanii» tokkoon tokkoon isaanii amanan jechuu dha; kanaaf gochima tokko qofaan dhufe. «Malaykoota Isaa, kitaabota Isaa fi ergamtoota Isaa» jechuudha.
Hamzah fi Al-Kisaa'ii, «Kitaaba Isaa» (kitaab) jecha tokkoon qara'an; hiikni isaa Qur'aana ta'uu jedhame. Akkasumas, jecha tokkoon dhufus hiikni isaa walitti qabaa ta'uu danda'a; akkuma jecha Rabbii, «Rabbiin nabiyyoota gammachiistotaa fi akeekkachiistota taasisee erge; isaan waliin kitaaba buuse» jedhu (Al-Baqaraa, 2:213). Qaarionni hafan immoo, «Kitaabota Isaa» (kutubihi) jecha walitti qabaan qara'an; akkuma jecha Rabbii, «Malaykoota Isaatti, kitaabota Isaatti fi ergamtoota Isaatti» jedhu (An-Nisaa', 4:136).
«Ergamtoota Isaa keessaa nama tokko illee adda hin baafnu» jechuun, gariin isaanii amananii gariin isaanii kafaruu hin goonu, akkuma Yahuudotaa fi Kiristaanonni godhan. Jecha keessatti, «Isaan ni jedhu» jedhu dhoksaadhaan jira. Ya'aquub, «hin addaan baafnu» gochima dhiiroo [yufarriqu] jedhuun qara'e; kanaaf ergamaa irratti khabar [oosoo ta'e] ta'a, yookiin hundi isaanii adda hin baasan jechuu dha. «Tokko gidduutti» jedhe, «tokko tokko gidduutti» hin jenne; sababni isaas, «ahad» jechi kun tokkoofis garee tokkoofis dhufa.
Rabbiin, «Isin keessaa nama tokko illee irraa hin hafne» jedhe (Al-Haaqqah, 69:47).
«Isaanis, ‘Dhageenye’ jedhan» jechuun, jecha Kee; «‘Ajajamne’» jechuun, ajaja Kee. Hakiim irraa, Jaabir رضي الله عنه irraa gabaafame: Yeroo aayanni kun bu'e, Jibriil عليه السلام Nabiyyii ﷺ akkana jedhe: «Rabbiin siifi ummata Kee jajateera; kadhadhu, siif kennama.» Rabbiin qajeelchee barsiisuudhaan kadhate: «Araarama Kee» jedhe. Kun masdara mansuub dha; jechuun «araarama Kee nuuf araarami» yookiin «araarama Kee si gaafanna» jechuu dha.
«Gooftaa keenya! Deebiinis gara Kee ti. Rabbiin lubbuu tokko dandeettii ishee olitti hin dirqisiisu» — hiikni ifa ta'e aayata kanaa kadhannaan akka guutame agarsiisa; keessatti garuu gaaffiin dhokataadha. Akka waan, «Isaan, ‘Waan dandeenyu malee nu hin dirqisiisin’ jedhan» jedhuu dha; Innis, «Rabbiin lubbuu tokko dandeettii ishee olitti hin dirqisiisu» jedhee deebise.
Jechi «wus'» jedhu maqaa wanta namni danda'ee, isa hin dhiphisneef kennamuudha. Hiika isaa irratti garaagarummaan uumame. Ibn Abbaas رضي الله عنهما, Ataa' fi mufassiroonni irra caalaan, aayata kanaan jecha, «Waan lubbuu keessan keessa jiru yoo ifa baaftan yookiin dhoksitan» keessatti ka'ame yaada qalbii jechuu dha jedhan, akkuma duraan ibsine. Ibn Abbaas irraa akkana jedhames gabaafame: kun mu’uminoota qofa; amantii isaanii keessatti isaaniif salphifame, wanta danda'an qofa isaan irraa gaafatame.
Akkuma Rabbiin, «Rabbiin salphina isiniif barbaada; dhiphina isiniif hin barbaadu» jedhe (Al-Baqaraa, 2:185), akkasumas, «Amantii keessatti dhiphina isin irratti hin goone» jedhe (Al-Hajj, 22:78).
Sufyaan ibn Uyaynah jecha Rabbii, «Rabbiin lubbuu tokko dandeettii ishee olitti hin dirqisiisu» jedhu irratti gaafatame. Inni, «Dandeettii ishee olitti osoo hin taane, waan ishee salphisuun dirqisiisa; humna ishee olitti hin fe'u» jedhe. Kun yaada gaarii dha; sababni isaas, «wus'» wanta humna ol'aanaa gadi jiru jechuu dha.
«Wanti isheen hojjette isheedhaaf» jechuun, lubbuun hojii gaarii hojjette mindaa fi badhaasa isaa argatti. «Wanti isheen hojjette ishee irratti» jechuun, hojii hamtuu hojjette ba'aa isaa ishee irratti ta'a.
«Gooftaa keenya! Nu hin adabin» jechuun, nu hin adabin. «Yoo daganne» — gariin isaanii daguu, jechuun waa dagachuu dha jedhaniiru. Al-Kalbii akkana jedhe: Banii Israa'iil yeroo waan itti ajajaman irraa waan tokko dagatan yookiin dogoggoran, adabbiin isaanii dafsee isaan ga'a ture; badii sanaaf akkuma ta'utti nyaata yookiin dhugaatii tokko isaan irratti haraam godhama ture.
Kanaaf Rabbiin mu’uminoota akka Isatti kadhatan, waan akkasii irratti isaan qabuu dhiisuu gaafatan. «Nasiinaa» jechuun dhiisuu ta'uu illee ni jedhame; akkuma jecha Rabbii, «Isaan Rabbiin dagatan, Innis isaan dhiise» jedhu (At-Tawbah, 9:67).
«Yookiin dogoggorre» hiikni isaa tokko tokko, dogoggoruun kun yaadanii fi beekkanii hojjachuu dha jedhame; nama tokko waan tokko yaadee hojjate, dogoggore jedhama. Rabbiin, «Ijoollee isaanii ajjeesuun dogoggora guddaa ture» jedhe (Al-Israa', 17:31). Ataa' akkana jedhe: «Yoo daganne yookiin dogoggorre» jechuun, yoo hin beekne yookiin yaadnee hojjanne jechuu dha. Mufassiroonni irra caalaan garuu, dogoggorri kun wallaalummaa fi daguu jechuu dha; sababni isaas, cubbuun ta'e yaadanii hojjatame dhiifama hin argatu, fedhii Rabbii jala jira; dogoggora irraa immoo dhiifama argama.
Nabiyyiin ﷺ akkana jedhan: «Dogoggorri, daguun fi waan irratti dirqisiifaman ummata koo irraa kaafameera.»
«Gooftaa keenya! Ba'aa ulfaataa nurratti hin fe'in» jechuun, waadaa ulfaataa fi kakuu waan nuti raawwachuu hin dandeenye ta'e nurratti hin fe'in; isaan dhiisuun isaanii adabbii akka nu argamsiisu hin godhin. «Akkuma warra nuun dura turan irratti feete» jechuun Yahuudota; isaan waadaa sana hin raawwanne, kanaaf ati isaan adabde. Kun yaada Mujaahid, Ataa', Qataadah, As-Suddii, Al-Kalbii fi garee biraati.
Jechi Rabbii, «Waan kana irratti waadaa koo fudhattaniittu» jedhu (Aali Imraan, 3:81) hiika kana deeggaru; «isrii» jechuun waadaa koo jechuu dha. Hiikni biraa: Akkuma Yahuudota nuun dura turan irratti waan jabeessite, nutti hin jabeessin, dhimmicha ulfaachisuu irraa fi wantoota jabeessan nurratti hin fe'in.
Sababni isaas, Rabbiin isaan irratti salaata shantama dirqama godhee, qabeenya isaanii keessaa harka afraffaa zakaa godhee, uffata namaa xurii tuqe irraa muranii akka kaasanii ajaje; namni cubbuu hojjate immoo barii yeroo ka'u cubbuun isaa balbala isaa irratti barreeffamee argama ture; akkasumas wantoota ulfaatoo biroo. Kun yaada Usmaan, Ataa', Maalik ibn Anas, Abuu Ubaydah fi garee biraati. Jechi Rabbii, «Ba'aa isaanii fi hidhaa isaan irratti ture ni kaasa» jedhu (Al-A'raaf, 7:157) hiika kana deeggaru.
«Isr» jechuun cubbuu qalbii irraa ittiin tawbaan hin jirre jechuu dha jedhamus ni jira; hiikni isaa, «Cubbuu fakkaataa irraa nu eegi» jechuu dha. Hiikni jalqabaa immoo hidhuu fi waan jabeessuu dha.
«Gooftaa keenya! Waan dandeettii nuuf hin jirre nurratti hin fe'in» jechuun, hojiiwwan nuti dandeenye ol ta'an nurratti hin dirqisiisin. Hiika biraatiin, yaada qalbii fi waswaasa jechuu dha. Makh'uul irraa, «Fedhii saalaa cimaa» jechuu isaa himame.
«Ghulmah» jechuun hawwii saalaa cimaa dha jedhame. Ibraahiim irraa, «Jaalala» jedhame; Muhammad ibn Abdul-Wahhaab irraa, «Jaallannaa garmalee» jedhame. Ibn Jurayj akkana jedhe: «Bifa qamadii fi booyyee ta'uu [adabbii ta'ee]» jechuu dha. «Diinota gammachiisuu» jechuu dha jedhames ni jira; akkasumas Rabbiin irraa eegumsa gaafanna, «addaan cituu fi walii irraa fagaachuu» jedhame.
«Nutti dabri» jechuun, irra nuuf dabri, cubbuu keenya nu irraa haqi. «Nuuf araarami» jechuun, cubbuu keenya nuuf dhoksi; nu hin saaxilin. «Rahmatas nuuf godhi» jechuun, hojii gaarii argachuun ajaja Kee hordofuu qofaan ta'a; cubbuu dhiisuunis rahmata Kee qofaan ta'a. «Ati Gargaaraa keenya» jechuun, tumsa nuuf taatu, eegduu keenya fi jaalallee keenya. «Ummata kaafirootaa irratti nuuf tumsi.»
Sa'iid ibn Jubayr, jecha Rabbii, «Araarama Kee, Gooftaa keenya» jedhu ilaalchisee Ibn Abbaas irraa akkana jedhe: Rabbiin, «Ani isiniif araarameera» jedhe. «Yoo daganne yookiin dogoggorre nu hin qabin» jedhu irratti, «Ani isin hin qabu» jedhe. «Gooftaa keenya! Ba'aa ulfaataa nurratti hin fe'in» jedhu irratti, «Ani ba'aa ulfaataa isin irratti hin fe'u» jedhe.
«Waan dandeettii nuuf hin jirre nurratti hin fe'in» jedhu irratti, «Ani waan dandeettii isin hin qabne isin irratti hin fe'u» jedhe. «Nutti dabri» hanga dhuma isaa irratti, «Isiniif irra darbeera, isiniif araarameera, rahmata isin irratti godheera, ummata kaafirootaa irratti isin tumseera» jedhe.
Mu'aadh ibn Jabal Suuraa Al-Baqaraa yeroo xumuru, «Aamiin» jedha ture. Ismaa'iil ibn Abdul-Qaahir nuuf hime, akkana jedhe: Abul-Ghaafir ibn Muhammad nuuf hime; Muhammad ibn Iisaa Al-Juluudii nuuf hime; Ibraahiim ibn Muhammad ibn Sufyaan nuuf hime; Muslim ibn Al-Hajjaaj nuuf hime; Abuu Bakr ibn Abii Shaybah nuuf hime; Abuu Usaamah naaf hime; Maalik ibn Mighwal irraa, Az-Zubayr ibn Adiyy irraa, Talhah ibn Alii ibn Masraf irraa, Murrah irraa, Abdullah irraa: Yeroo Ergamaan Rabbii ﷺ halkan ol-fudhataman, gara Sidratul-Muntahaa geeffaman. Isheen samii ja'affaa keessatti argamti.
Wanti dachii irraa ol baafamu hundi achitti ga'a, achirraa qabama; wanti gubbaa ishee irraa gadi bu'u hundis achitti ga'a, achirraa qabama. «Yeroo waan itti haguugu ishee haguugu» (An-Najm, 53:16) jechuun, billaacha warqii ti. Ergamaan Rabbii ﷺ wantoota sadii argatan: salaata shan, xumura Suuraa Al-Baqaraa; ummata Isaa keessaa nama Rabbiitti waan tokko illee hin qindeessin irraa cubbuuwwan gurguddoo [nama gara ibiddaatti darbisan] dhiifaman.
Sahiih Muslim keessatti (Lak. 126), Ibn Abbaas irraa odeeffame: Malaykaan tokko samii irraa bu'ee Nabiyyii ﷺ akkana jedhe: «Ifa lama siif kennameen gammadi… Isaan Suuraa Al-Faatihah fi aayata dhumaa Suuraa Al-Baqaraa ti.»