Bəqərə surəsinin son ayələri
آمَنَ الرَّسُولُ بِمَا أُنْزِلَ إِلَيْهِ مِنْ رَبِّهِ، وَالْمُؤْمِنُونَ كُلٌّ آمَنَ بِاللَّهِ، وَمَلَائِكَتِهِ، وَكُتُبِهِ، وَرُسُلِهِ لَا نُفَرِّقُ بَيْنَ أَحَدٍ مِنْ رُسُلِهِ، وَقَالُوا سَمِعْنَا، وَأَطَعْنَا غُفْرَانَكَ. رَبَّنَا وَإِلَيْكَ الْمَصِيرُ لَا يُكَلِّفُ اللَّهُ نَفْسًا إِلَّا وُسْعَهَا لَهَا مَا كَسَبَتْ، وَعَلَيْهَا مَا اكْتَسَبَتْ. رَبَّنَا لَا تُؤَاخِذْنَا، إِنْ نَسِينَا أَوْ أَخْطَأْنَا. رَبَّنَا وَلَا تَحْمِلْ عَلَيْنَا إِصْرًا كَمَا حَمَلْتَهُ عَلَى الَّذِينَ مِنْ قَبْلِنَا. رَبَّنَا وَلَا تُحَمِّلْنَا مَا لَا طَاقَةَ لَنَا بِهِ، وَاعْفُ عَنَّا، وَاغْفِرْ لَنَا، وَارْحَمْنَا أَنْتَ مَوْلَانَا، فَانْصُرْنَا عَلَى الْقَوْمِ الْكَافِرِينَ.
آمَنَ الرَّسُولُ بِمَا أُنْزِلَ إِلَيْهِ مِنْ رَبِّهِ وَالْمُؤْمِنُونَ كُلٌّ آمَنَ بِاللَّهِ وَمَلَائِكَتِهِ وَكُتُبِهِ وَرُسُلِهِ لَا نُفَرِّقُ بَيْنَ أَحَدٍ مِنْ رُسُلِهِ وَقَالُوا سَمِعْنَا وَأَطَعْنَا غُفْرَانَكَ رَبَّنَا وَإِلَيْكَ الْمَصِيرُ لَا يُكَلِّفُ اللَّهُ نَفْسًا إِلَّا وُسْعَهَا لَهَا مَا كَسَبَتْ وَعَلَيْهَا مَا اكْتَسَبَتْ رَبَّنَا لَا تُؤَاخِذْنَا إِنْ نَسِينَا أَوْ أَخْطَأْنَا رَبَّنَا وَلَا تَحْمِلْ عَلَيْنَا إِصْرًا كَمَا حَمَلْتَهُ عَلَى الَّذِينَ مِنْ قَبْلِنَا رَبَّنَا وَلَا تُحَمِّلْنَا مَا لَا طَاقَةَ لَنَا بِهِ وَاعْفُ عَنَّا وَاغْفِرْ لَنَا وَارْحَمْنَا أَنْتَ مَوْلَانَا فَانْصُرْنَا عَلَى الْقَوْمِ الْكَافِرِينَ
Audio yüklənmədi. Daha sonra yenidən cəhd edin.
Allahın rəsulu öz Rəbbindən ona nazil edilənə iman gətirdi, möminlər də, (iman gətirdilər). Hamısı Allaha, Onun mələklərinə, kitablarına və elçilərinə iman gətirdilər. (Onlar dedilər): “Biz Onun elçiləri arasında fərq qoymuruq!” (Həmçinin,) dedilər: “Eşitdik və itaət etdik! Ey Rəbbimiz, Səndən bağışlanma diləyirik, dönüş yalnız Sənədir!” Allah hər kəsi yalnız onun qüvvəsi çatdığı qədər mükəlləf edər. Hər kəsin qazandığı xeyir yalnız onun özünə, qazandığı şər də, yalnız öz əleyhinədir. “Ey Rəbbimiz, unutsaq və ya xəta etsək bizi cəzalandırma! Ey Rəbbimiz, bizdən əvvəlkiləri yüklədiyin kimi, bizi ağır yüklə yükləmə! Ey Rəbbimiz, gücümüz çatmayan şeyi daşımağa bizi vadar etmə! Bizi əfv et, bizi bağışla, bizə rəhm et! Sən bizim Himayədarımızsan! Kafir qövmə qalib gəlməkdə bizə yardım et!”
Formalar: “Ğufranəkə” (غُفْرَانَكَ — Səndən bağışlanma diləyirik) əvəzləyici məsdəri, ardınca “lə tuaxiznə” (لَا تُؤَاخِذْنَا — bizi cəzalandırma) qadağa forması və “vəʿfu ʿannə” (وَاعْفُ عَنَّا — bizi əfv et) dua forması gəlir. “Əl-Bəqərə” surəsinin iki böyük yekun ayəsidir.
Şeyx Əbdürrəhman əs-Səədinin təfsiri
“Əgər siz ürəyinizdə olanı aşkara çıxarsanız və ya gizlətsəniz, Allah sizi ona görə hesaba çəkər” ayəsi nazil olanda bu, müsəlmanlara ağır gəldi. Onlar elə düşündülər ki, qəlbdə baş verən sabit və keçici hallar, eləcə də digər şeylərə görə də məsuliyyətə cəlb olunacaqlar. Buna görə də Allah bu ayədə onlara bildirdi ki, O, heç kəsi gücü çatdığından artıq mükəlləf etməz; yəni insanın taqətinin yetdiyi, ona ağır gəlməyən işi əmr edər. Uca Allahın “O, dində sizin üçün heç bir çətinlik yaratmadı” buyurduğu kimi.
Əmrlərin və qadağaların əsli insanlara ağır gələn işlərdən deyil. Əksinə, onlar ruhların qidası, bədənlərin dərmanı və zərərdən qoruyucu vasitədir. Allah Öz mərhəməti və lütfü ilə qullarına əmr etdiyi şeyləri əmr etmişdir. Bununla belə, çətinlik ehtimalı olan bəzi üzrlər yarandıqda yüngülləşdirmə və asanlaşdırma olur: ya mükəlləfdən hökm tamamilə götürülür, ya da bir hissəsi yüngülləşdirilir.
Xəstə, səfərdə olan və başqaları üçün edilən yüngülləşdirmələr buna misaldır.
Sonra Uca Allah hər kəsin qazandığı xeyrin özünə aid olduğunu, qazandığı şərin isə öz əleyhinə olduğunu xəbər verir. Heç bir günahkar başqasının günahını daşımaz və bəndənin yaxşı əməlləri başqasına keçməz. Xeyir əməl barədə “kəsəbə” (qazandı) sözünün işlədilməsi bu xeyrin insana ən kiçik səylə, hətta qəlbindəki niyyətlə belə hasil ola bildiyini göstərir. Şər əməl barədə isə “iktəsəbə” sözünün işlədilməsi göstərir ki, insan şər əməli etməyincə və buna səy göstərməyincə onun adına yazılmaz.
Uca Allah Peyğəmbərin və onunla birlikdə olan möminlərin iman gətirdiyini, hər bir əməl sahibinin öz əməlindən dolayı qarşılıq alacağını bildirdi. İnsan isə qüsura, xətaya və unutqanlığa məruz qala bilər. Allah bizi yalnız taqətimizin çatdığı şeylərlə mükəlləf etdiyini bildirdikdən sonra möminlərin bu barədə dua etdiklərini xəbər verdi. Peyğəmbər (Allahın salavatı və salamı onun üzərinə olsun) Allahın bu duaya cavab olaraq “Artıq etdim” buyurduğunu xəbər vermişdir.
Möminlər belə deyirlər: “Ey Rəbbimiz, unutsaq və ya xəta etsək, bizi cəzalandırma!” Bu iki halın fərqi budur: unutqanlıq — qəlbin əmr edilən şeyi yadından çıxarması və onu unudaraq tərk etməsidir; xəta isə insanın etməsi caiz olan bir işi qəsd etməsi, lakin əməlinin onun etməsi caiz olmayan bir işə çevrilməsidir. Allah bu ümmətə onlardan baş verən bu iki halı Öz mərhəməti və lütfü ilə bağışlamışdır.
Buna əsasən, qəsb edilmiş və ya nəcis paltarda namaz qılan, bədənindəki nəcasəti unudan, namazda unutqanlıqdan danışan, orucu pozan bir işi unutqanlıqdan edən və ya ehramda olarkən mal tələf etməyən qadağan olunmuş əməllərdən birini unudaraq edən şəxs bağışlanır. Eləcə də and içdiyi əməli unutqanlıqdan edən andını pozmuş sayılmaz. Xəta nəticəsində bir cana və ya mala zərər vuran şəxsə günah yazılmaz; lakin zərərin əvəzi yalnız zərərin baş verməsinə görə vacib olur. Bismillah deməyin vacib olduğu yerlərdə bunu unutqanlıqdan tərk etmək də zərər verməz.
“Ey Rəbbimiz, bizə ağır yük yükləmə!” yəni ağır mükəlləfiyyətlər yükləmə, “bizdən əvvəlkilərə yüklədiyin kimi”. Allah bu ümmət üçün təharət və ibadət hökmlərində əvvəlki ümmətlər üçün yüngülləşdirmədiyi bəzi şeyləri yüngülləşdirmişdir. “Ey Rəbbimiz, gücümüz çatmayan şeyi bizə yükləmə!” Allah bunu da etmişdir və həmd Ona məxsusdur.
“Bizi əfv et, bizi bağışla və bizə rəhm et!” Əfv və bağışlanma ilə xoşagəlməz hallar və şər aradan qaldırılır; rəhmət isə işlərin islahına səbəb olur. “Sən bizim Mövlamızsan!” yəni bizi yaradan gündən bəri himayədarımız, Rəbbimiz, Sahibimiz və İlahımız Sənsən.
Nemətlərin hər an üzərimizə davamlı şəkildə yağır. Sonra bütün nemətlərin tabe olduğu böyük neməti — İslam nemətini bizə bəxş etdin. Ey Rəbbimiz və Mövlamız, nemətini tamamlayaraq Səndən kafir qövmə qarşı bizə yardım etməyini diləyirik. Onlar Səni və elçilərini inkar etmiş, din əhlinə qarşı çıxmış və əmrini rədd etmişlər.
Onlara qarşı bizə dəlil və bəyanla, qılınc və nizə ilə yardım et; bizi yer üzündə möhkəmləndir, onları zəlil et və bizə qələbənin əldə olunduğu iman və əməlləri nəsib et. Aləmlərin Rəbbi olan Allaha həmd olsun. Allahın yardımı və müvəffəqiyyəti ilə “Əl-Bəqərə” surəsinin təfsiri tamamlandı. Allah Məhəmmədə salavat və salam göndərsin.
Uca Allah Peyğəmbərin və onunla birlikdə olan möminlərin imanını, itaətini və bununla bərabər bağışlanma diləmələrini xəbər verir. Onlar Allaha, mələklərinə, kitablarına və elçilərinə iman gətirmişlər. Bu, Allahın Özü haqqında xəbər verdiyi və elçilərinin Onun barəsində söylədiyi kamillik sifətlərinə və əzəmət xüsusiyyətlərinə ümumi və təfsilatlı şəkildə iman gətirməyi; Allahı bənzətməkdən, sifətlərini inkar etməkdən və hər cür nöqsan sifətindən uzaq tutmağı əhatə edir.
Həmçinin şəriətlərin ümumi və təfsilatlı şəkildə xəbər verdiyi mələklərə, bütün elçilərə və kitablara iman gətirməyi, elçilərin xəbər verdiyi və kitabların ehtiva etdiyi xəbərlərə, əmrlərə və qadağalara iman gətirməyi əhatə edir. Onlar elçilərdən heç birinin arasında fərq qoymurlar; hamısına iman gətirirlər. Çünki elçilər Allah ilə qulları arasında vasitədirlər. Elçilərdən birini inkar etmək onların hamısını, hətta Allahı inkar etmək deməkdir.
“Onlar dedilər: ‘Eşitdik’” — bizə əmr etdiyin və qadağan etdiyin şeyi eşitdik; “itaət etdik” — bu barədə Sənə itaət etdik. Onlar “eşitdik və asi olduq” deyənlərdən olmadılar. Bəndənin Allahın haqqını yerinə yetirməkdə qüsuru qaçılmaz olduğuna və daim Onun bağışlanmasına ehtiyac duyduğuna görə belə dedilər: “Səndən bağışlanma diləyirik”; yəni bizdən baş vermiş qüsur və günahların bağışlanmasını, malik olduğumuz nöqsanların silinməsini Səndən istəyirik. “Dönüş yalnız Sənədir” — bütün məxluqların qayıdışı Sənədir və Sən onları etdikləri xeyir və şərə görə mükafatlandıracaqsan.
İmam İbn Kəsirin təfsiri
Bu iki şərəfli ayənin fəziləti barədə nəql olunan hədislər. Allah bu ayələrlə bizə fayda versin.
Birinci hədis: əl-Buxari dedi: Bizə Məhəmməd ibn Kəsir rəvayət etdi; bizə Şöbə, Süleyman, İbrahim, Əbdürrəhman və Əbu Məsud vasitəsilə Peyğəmbərdən (Allahın salavatı və salamı onun üzərinə olsun) rəvayət etdi: “Kim bu iki ayəni oxuyarsa...” Bizə Əbu Nüeym rəvayət etdi; bizə Süfyan, Mənsur, İbrahim və Əbdürrəhman ibn Yezid vasitəsilə Əbu Məsuddan rəvayət etdi: Allahın Elçisi (Allahın salavatı və salamı onun üzərinə olsun) buyurdu: “Kim gecə ‘Əl-Bəqərə’ surəsinin sonundakı iki ayəni oxuyarsa, onlar ona kifayət edər”.
Digər hədis toplayanlar da Süleyman ibn Mihran əl-Əməşdən, eyni isnadla buna bənzərini rəvayət etmişlər. Bu hədis Səhihayn-da da Süfyan əs-Səvri vasitəsilə, Mənsurdan, İbrahimdən, Əbdürrəhman ibn Yeziddən və ondan rəvayət edilmişdir. Həmçinin Səhihayn-da Əbdürrəhmanın Əlqamə vasitəsilə Əbu Məsuddan rəvayəti vardır. Əbdürrəhman dedi: “Sonra Əbu Məsudla görüşdüm və o, bunu mənə danışdı”.
Əhməd ibn Hənbəl də belə rəvayət etmişdir: Yəhya ibn Adəm bizə rəvayət etdi; Şərik, Asim, əl-Müseyyib ibn Rafi, Əlqamə və Əbu Məsud vasitəsilə Peyğəmbərdən (Allahın salavatı və salamı onun üzərinə olsun) rəvayət etdi: “Kim gecə ‘Əl-Bəqərə’ surəsinin sonundakı iki ayəni oxuyarsa, onlar ona kifayət edər”.
İkinci hədis: İmam Əhməd dedi: Hüseyn bizə rəvayət etdi; Şeyban, Mənsur, Rib‘i, Xarşə ibn əl-Hürr, əl-Mərrur ibn Süveyd və Əbu Zərr vasitəsilə rəvayət etdi ki, Allahın Elçisi (Allahın salavatı və salamı onun üzərinə olsun) buyurdu: “Mənə ‘Əl-Bəqərə’ surəsinin son ayələri Ərşin altındakı bir xəzinədən verildi. Onlar məndən əvvəl heç bir peyğəmbərə verilməmişdi”. İbn Mərdəveyh bunu əl-Əşcəidən, o da əs-Səvridən, Mənsurdan, Rib‘idən, Zeyd ibn Zəbiyandan və Əbu Zərdən rəvayət etmişdir.
O dedi: Allahın Elçisi (Allahın salavatı və salamı onun üzərinə olsun) buyurdu: “Mənə ‘Əl-Bəqərə’ surəsinin son ayələri Ərşin altındakı bir xəzinədən verildi”.
Üçüncü hədis: Müslim dedi: Bizə Əbu Bəkr ibn Əbu Şeybə rəvayət etdi; Əbu Üsamə, Malik ibn Miğvəl vasitəsilə rəvayət etdi. Həmçinin İbn Numeyr və Züheyr ibn Hərb hər ikisi Abdullah ibn Numeyrdən rəvayət etdilər. Onların rəvayətləri bir-birinə yaxındır. İbn Numeyr dedi: Atam bizə rəvayət etdi; Malik ibn Miğvəl, əz-Zübeyr ibn Adi, Təlhə, Mürrə və Abdullah vasitəsilə rəvayət etdi: Allahın Elçisi (Allahın salavatı və salamı onun üzərinə olsun) İsra gecəsi aparılıb Sidrətül-Müntəhaya çatdırıldı.
O, altıncı səmadadır; yerdən yuxarı qaldırılan hər şey ona çatır və orada alınır, yuxarıdan aşağı endirilən hər şey də ona çatır və orada alınır. “O zaman Sidrəni bürüyən bürüdü” (ən-Nəcm, 16) ayəsi barədə dedi: “Bu, qızıldan olan kəpənəklər idi”. Allahın Elçisinə (Allahın salavatı və salamı onun üzərinə olsun) üç şey verildi: beş vaxt namaz, ‘Əl-Bəqərə’ surəsinin son ayələri və ümmətindən Allaha heç bir şeyi şərik qoşmayanların böyük günahlarının bağışlanması.
Dördüncü hədis: Əhməd dedi: İshaq ibn İbrahim ər-Razi bizə rəvayət etdi; Sələmə ibn Fəzl bizə rəvayət etdi; Məhəmməd ibn İshaq, Yezid ibn Əbu Həbib, Mərsəd ibn Abdullah əl-Yəzəni və Üqbə ibn Amir əl-Cühəni vasitəsilə rəvayət etdi. Üqbə dedi: Allahın Elçisi (Allahın salavatı və salamı onun üzərinə olsun) mənə dedi: “ ‘Əl-Bəqərə’ surəsinin sonundakı iki ayəni oxu. Onlar mənə Ərşin altından verilmişdir”. Bu, həsən isnaddır, lakin hədisi öz kitablarında rəvayət etməmişlər.
Beşinci hədis: İbn Mərdəveyh dedi: Əhməd ibn Kamil bizə rəvayət etdi; İbrahim ibn İshaq əl-Hərbi, Müssəddəd, Əbu Avanə, Əbu Malik, Rib‘i, Hüzeyfə vasitəsilə rəvayət etdilər. Hüzeyfə dedi: Allahın Elçisi (Allahın salavatı və salamı onun üzərinə olsun) buyurdu: “Biz insanlardan üç şeylə üstün tutulduq. Mənə ‘Əl-Bəqərə’ surəsinin sonundakı bu ayələr Ərşin altındakı xəzinə evindən verildi. Onlar məndən əvvəl heç kəsə verilməmiş, məndən sonra da heç kəsə verilməyəcək”.
Sonra İbn Mərdəveyh bunu Nüeym ibn Əbu Hindi, Rib‘i və Hüzeyfə vasitəsilə oxşar mətnlə rəvayət etmişdir.
Altıncı hədis: İbn Mərdəveyh dedi: Əbdülbaqi ibn Nafi bizə rəvayət etdi; İsmayıl ibn Fəzl, Məhəmməd ibn Hatim ibn Bəzi, Cəfər ibn Avn, Malik ibn Miğvəl, Əbu İshaq və əl-Haris vasitəsilə Əlidən rəvayət etdi. Əli dedi: “İslamın nə olduğunu dərk edən bir kəsin ‘Əl-Bəqərə’ surəsinin son ayələrini oxumadan yatmasını düzgün saymıram. Çünki bunlar Peyğəmbərinizə (Allahın salavatı və salamı onun üzərinə olsun) Ərşin altındakı xəzinədən verilmişdir”. Vəki bunu İsrail, Əbu İshaq və Ümeyr ibn Amr əl-Xarifi vasitəsilə Əlidən rəvayət etmişdir.
Əli dedi: “İslamın çatdığı və dərk edən hər hansı bir kəsin Ayətül-Kürsini və ‘Əl-Bəqərə’ surəsinin son ayələrini oxumadan yatmasını düzgün saymıram. Çünki bunlar Ərşin altındakı xəzinədəndir”.
Yeddinci hədis: Əbu İsa ət-Tirmizi dedi: Bundar bizə rəvayət etdi; Əbdürrəhman ibn Mehdi, Həmmad ibn Sələmə, Əşəs ibn Əbdürrəhman əl-Cürmi, Əbu Qilabə, Əbu əl-Əşəs əs-San‘ani və ən-Nu‘man ibn Bəşir vasitəsilə Peyğəmbərdən (Allahın salavatı və salamı onun üzərinə olsun) rəvayət etdi. O buyurdu: “Allah göyləri və yeri yaratmazdan iki min il əvvəl bir kitab yazdı. Ondan ‘Əl-Bəqərə’ surəsini sona çatdırdığı iki ayəni nazil etdi. Bu ayələr üç gecə bir evdə oxunarsa, şeytan ona yaxınlaşmaz”.
Sonra Tirmizi dedi: “Bu, qərib hədisdir”. Hakim də “Müstədrək”ində Həmmad ibn Sələmədən bu hədisi rəvayət etmiş və “Müslimin şərtlərinə görə səhihdir, lakin onlar bunu rəvayət etməyiblər” demişdir.
Səkkizinci hədis: İbn Mərdəveyh dedi: Əbdürrəhman ibn Məhəmməd ibn Mədin bizə rəvayət etdi; əl-Həsən ibn Cəhm, İsmayıl ibn Amr, İbn Əbu Məryəm, Yusif ibn Əbu əl-Həccac və Səid vasitəsilə İbn Abbasdan rəvayət etdi. İbn Abbas dedi: Allahın Elçisi (Allahın salavatı və salamı onun üzərinə olsun) ‘Əl-Bəqərə’ surəsinin sonunu və Ayətül-Kürsini oxuyanda gülümsəyər və belə buyurardı: “Bu ikisi Rəhmanın Ərşin altındakı xəzinəsindəndir”. “Kim pislik edərsə, onun cəzasını alar” və “İnsana ancaq öz zəhməti qalar.
Onun zəhməti görünəcək, sonra ona ən dolğun mükafat veriləcək” ayələrini oxuduqda isə “İnnə lilləhi və innə ileyhi raciun” deyər, təvazökarlıq göstərərdi.
Doqquzuncu hədis: İbn Mərdəveyh dedi: Abdullah ibn Məhəmməd ibn Küfi bizə rəvayət etdi; Əhməd ibn Yəhya ibn Həmzə, Məhəmməd ibn Bəkr, Mükkə ibn İbrahim, Abdullah ibn Əbu Həmid, Əbu Məlih və Mə‘qil ibn Yəsar vasitəsilə rəvayət etdilər. Mə‘qil dedi: Allahın Elçisi (Allahın salavatı və salamı onun üzərinə olsun) buyurdu: “Mənə Fatihə surəsi və ‘Əl-Bəqərə’ surəsinin son ayələri Ərşin altından verildi. ‘Müfəssəl’ surələr isə əlavədir”.
Onuncu hədis: Fatihə surəsinin fəzilətləri haqqında danışarkən Abdullah ibn İsa ibn Əbdürrəhman ibn Əbu Leyla, Səid ibn Cübeyr və İbn Abbas vasitəsilə rəvayət etmişdik: Allahın Elçisi (Allahın salavatı və salamı onun üzərinə olsun) Cəbrailin yanında olarkən yuxarıdan bir səs eşitdi. Cəbrail baxışını göyə qaldırıb dedi: “Bu, göydə açılan bir qapıdır. Bu günədək heç vaxt açılmamışdı”. Oradan bir mələk endi, Peyğəmbərin (Allahın salavatı və salamı onun üzərinə olsun) yanına gəlib dedi: “Sənə səndən əvvəl heç bir peyğəmbərə verilməmiş iki nurun müjdəsini verirəm: Fatihə kitabı və ‘Əl-Bəqərə’ surəsinin son ayələri.
Onlardan bir hərf belə oxusan, mütləq sənə verilər”. Bunu Müslim və ən-Nəsai rəvayət etmişdir; bu, ən-Nəsainin mətnidir.
Uca Allahın “Peyğəmbər Rəbbindən ona nazil edilənə iman gətirdi” buyurması onun iman gətirdiyini xəbər verir. İbn Cərir dedi: Bişr bizə rəvayət etdi; Yezid, Səid və Qətadə vasitəsilə rəvayət etdilər. Qətadə dedi: Bizə çatdığına görə, bu ayə nazil olanda Allahın Elçisi (Allahın salavatı və salamı onun üzərinə olsun) belə buyurdu: “Onun iman gətirməsi ona yaraşır”. Hakim “Müstədrək”ində belə rəvayət etmişdir: Əbu Nadr əl-Fəqih bizə rəvayət etdi; Müaz ibn Nəcdə əl-Qüreyşi, Xəllad ibn Yəhya, Əbu Aqil və Yəhya ibn Əbu Kəsir vasitəsilə Ənəs ibn Malikdən rəvayət etdi.
Ənəs dedi: Bu ayə Peyğəmbərə (Allahın salavatı və salamı onun üzərinə olsun) nazil olanda o buyurdu: “Onun iman gətirməsi ona yaraşır”. Hakim dedi: “İsnadı səhihdir, lakin onlar bunu rəvayət etməyiblər”.
“Və möminlər də” ifadəsi “Peyğəmbər” sözünə bağlanır. Sonra Allah onların hamısından xəbər verərək buyurur: “Hamısı Allaha, Onun mələklərinə, kitablarına və elçilərinə iman gətirdi. ‘Biz Onun elçiləri arasında fərq qoymuruq’”. Möminlər Allahın Tək, Əhəd, Səməd olduğuna, Ondan başqa ilah və Ondan başqa Rəbb olmadığına iman gətirirlər.
Allahın göndərdiyi peyğəmbərlərin və elçilərin hamısını, Allahın qulları olan peyğəmbərlərə və elçilərə göydən nazil etdiyi kitabları təsdiq edirlər. Onların heç biri arasında fərq qoymurlar, bəzilərinə inanıb digərlərini inkar etmirlər. Əksinə, onların hamısını doğru danışan, saleh, haqq yolda olan, doğru yola yönəldən və xeyir yollarına hidayət edənlər sayırlar. Onların bəzilərinin şəriəti Allahın izni ilə digərlərinin şəriətini qüvvədən salmışdır; nəhayət, hamısının şəriəti peyğəmbərlərin və elçilərin sonuncusu Məhəmmədin (Allahın salavatı və salamı onun üzərinə olsun) şəriəti ilə qüvvədən düşmüşdür.
Qiyamət onun şəriəti əsasında qopacaq və ümmətindən bir dəstə daim haqq üzərində qalib olacaq.
“Onlar dedilər: ‘Eşitdik və itaət etdik’” — ey Rəbbimiz, Sənin sözünü eşitdik, başa düşdük, ona əməl etdik və tələb etdiyinə uyğun davrandıq. “Səndən bağışlanma diləyirik, ey Rəbbimiz!” Bu, bağışlanma, rəhmət və lütf istəməkdir. İbn Əbu Hatim dedi: Əli ibn Hərb əl-Movsili bizə rəvayət etdi; İbn Fudeyl, Əta ibn əs-Saib və Səid ibn Cübeyr vasitəsilə İbn Abbasdan Allahın “Peyğəmbər Rəbbindən ona nazil edilənə iman gətirdi və möminlər də...” sözlərindən “Səndən bağışlanma diləyirik, ey Rəbbimiz!”
sözünə qədər olan ayələr barədə nəql etdi. İbn Abbas dedi: “Allah buyurdu: ‘Sizi bağışladım’”. “Dönüş yalnız Sənədir” — hesab günü qayıdış və dönüş Sənədir. İbn Cərir dedi: İbn Həmid bizə rəvayət etdi; Cərir, Bəyan və Həkim vasitəsilə Cabirdən rəvayət etdi.
Cabir dedi: Bu ayə Allahın Elçisinə (Allahın salavatı və salamı onun üzərinə olsun) nazil olanda Cəbrail dedi: “Allah səni və ümmətini gözəl təriflədi. Dua et, sənə verilər”. O, “Allah heç kəsi gücü çatdığından artıq mükəlləf etməz” ayəsindən surənin sonuna qədər olan ayələri dua etdi.
On birinci hədis: Əbu Məhəmməd Abdullah ibn Əbdürrəhman əd-Darimi “Müsnəd”ində dedi: Əbu əl-Muğirə bizə rəvayət etdi; Səfvan, Əyfə ibn Abdullah əl-Kəla‘i vasitəsilə rəvayət etdi. Bir kişi dedi: “Ey Allahın Elçisi, Allahın Kitabında ən əzəmətli ayə hansıdır?” O buyurdu: “Ayətül-Kürsi: ‘Allahdan başqa ilah yoxdur. O, Diridir, Qəyyumdur...’”
Kişi dedi: “Allahın Kitabında hansı ayənin sənə və ümmətinə çatmasını istəyərdin?” O buyurdu: “‘Əl-Bəqərə’ surəsinin son ayələri; onlar dünya və axirət xeyrindən heç bir şey qoymayıb, hamısını ehtiva etmişdir”.
“Allah heç kəsi gücü çatdığından artıq mükəlləf etməz” — yəni heç kəsi taqətindən artıq şeylə mükəlləf etməz. Bu, Allahın məxluqlarına olan lütfü, mərhəməti və onlara yaxşılığıdır. Bu ayə səhabələrin “Ürəyinizdə olanı aşkara çıxarsanız və ya gizlətsəniz, Allah sizi ona görə hesaba çəkər” sözündə qorxduqları hökmü aradan qaldıran, onu qüvvədən salan ayədir. Allah hesaba çəkib sorğu-sual etsə də, insanın qarşısını ala bildiyi şeyə görə cəza verər.
İnsanın qarşısını ala bilmədiyi nəfs vəsvəsəsi və qəlbindən keçən düşüncələrə görə isə onu mükəlləf etməz. Pis vəsvəsələrə nifrət etmək imandandır.
“Onun qazandığı xeyir özünə, qazandığı şər isə öz əleyhinədir” — bu, mükəlləfiyyətə daxil olan əməllərə aiddir. Sonra Allah qullarına Özündən dua ilə istəməyi öyrədərək onların duasına cavab verməyi Öz üzərinə götürmüşdür. Onlara belə deməyi öyrətmişdir: “Ey Rəbbimiz, əgər unutsaq...” yəni fərzi unutqanlıq üzündən tərk etsək və ya haramı unutqanlıqdan etsək; “və ya xəta etsək” — şəriət hökmünü bilmədiyimizə görə əməldə doğru olanı tapa bilməsək. Əbu Hüreyrənin hədisində Müslimdən əvvəl qeyd etdiyimiz kimi, Allah “Bəli” buyurmuşdur; İbn Abbasın hədisində isə “Artıq etdim” buyurmuşdur.
İbn Macə “Sünən”ində, İbn Hibban “Səhih”ində Əbu Amr əl-Əvzai, Əta və İbn Abbas vasitəsilə rəvayət etmişdir. İbn Macənin rəvayətində Ətadan İbn Abbas nəql olunur. Təbərani və İbn Hibbana görə isə Əta, Übeyd ibn Ümeyr və İbn Abbas vasitəsilə rəvayət edilmişdir. İbn Abbas dedi: Allahın Elçisi (Allahın salavatı və salamı onun üzərinə olsun) buyurdu: “Allah ümmətimdən xəta, unutqanlıq və məcbur edildikləri əməllərə görə məsuliyyəti götürmüşdür”.
Bu, başqa yollarla da rəvayət edilmiş, Əhməd və Əbu Hatim isə onun zəifliyini qeyd etmişlər. Allah daha yaxşı bilir. İbn Əbu Hatim dedi: Atam bizə rəvayət etdi; Müslim ibn İbrahim, Əbu Bəkr əl-Hüzəli, Şəhr, Ümm əd-Dərda vasitəsilə Peyğəmbərdən (Allahın salavatı və salamı onun üzərinə olsun) rəvayət etdi: “Allah ümmətimdən üç şeyə görə məsuliyyəti götürmüşdür: xəta, unutqanlıq və məcburiyyət”. Əbu Bəkr dedi: “Bunu Həsənə danışdım”.
O dedi: “Bəli. Məgər Allahın ‘Ey Rəbbimiz, unutsaq və ya xəta etsək, bizi cəzalandırma!’ ayəsini oxumursan?”
“Ey Rəbbimiz, bizdən əvvəlkilərə yüklədiyin kimi, bizə ağır yük yükləmə!” — bizə, hətta yerinə yetirməyə gücümüz çatsa belə, ağır əməlləri mükəlləf etmə. Əvvəlki ümmətlərə yüklədiyin qandalları və ağır öhdəlikləri bizə yükləmə. Mərhəmət peyğəmbəri Məhəmmədi (Allahın salavatı və salamı onun üzərinə olsun) göndərərkən, onun vasitəsilə bizə göndərdiyin asan və yumşaq hənif dinin şəriətində bu ağır yükləri aradan qaldırmısan. Müslimin “Səhih”ində Əbu Hüreyrədən, onun da Allahın Elçisindən (Allahın salavatı və salamı onun üzərinə olsun) rəvayət etdiyi hədisdə Allah “Bəli” buyurmuşdur.
İbn Abbasın Allahın Elçisindən (Allahın salavatı və salamı onun üzərinə olsun) rəvayət etdiyi hədisdə isə Allah “Artıq etdim” buyurmuşdur. Allahın Elçisindən müxtəlif yollarla “Mən asan və hənif dinlə göndərildim” hədisi nəql olunmuşdur.
“Ey Rəbbimiz, gücümüz çatmayan şeyi bizə yükləmə!” — mükəlləfiyyətlərdən, müsibətlərdən və bəladan, dözə bilməyəcəyimiz şeylərdən bizi sınağa çəkmə. Məhlükul bu ayə barədə demişdir: “Qürbət və cinsi ehtiras”. Bunu İbn Əbu Hatim rəvayət etmişdir. Allah “Bəli” buyurmuşdur; başqa hədisdə “Artıq etdim” buyurulmuşdur.
“Bizi əfv et” — bizimlə Sənin aranda olan, qüsur və büdrəmələrimizdən bildiklərini bağışla. “Bizi bağışla” — bizimlə qulların arasında olan günahlarımızı ört və onları çirkin əməllərimizdən agah etmə. “Bizə rəhm et” — gələcəkdə Öz müvəffəqiyyətinlə bizi başqa bir günaha salma. Buna görə demişlər ki, günah işlədən üç şeyə möhtacdır: Allahın onunla Özü arasındakı günahı bağışlamasına, onu qullarından örtərək onların yanında rüsvay etməməsinə və onu həmin günaha bənzər başqa bir günaha salmamasına.
Hədisdə Allahın “Bəli” buyurduğu, başqa hədisdə isə “Artıq etdim” buyurduğu əvvəl qeyd edildi.
“Sən bizim Mövlamızsan” — Sən bizim Himayədarımız və yardımçımızsan. Sənə təvəkkül etdik; yardım yalnız Səndəndir, qüvvət və qüdrətimiz yalnız Sənin köməyinlədir. “Kafir qövmə qalib gəlməkdə bizə yardım et!” — Sənin dinini inkar edən, birliyini qəbul etməyən, Peyğəmbərinin risalətini danan, Səndən başqasına ibadət edən və qullarından bəzilərini Sənə şərik qoşanlara qarşı bizə yardım et. Onlara qarşı bizə yardım göstər və dünyada da, axirətdə də aqibəti bizim xeyrimizə et.
Allah “Bəli” buyurmuşdur. Müslimin İbn Abbasdan rəvayət etdiyi hədisdə Allah “Artıq etdim” buyurmuşdur. İbn Cərir dedi: əl-Müsənna ibn İbrahim mənə rəvayət etdi; Əbu Nüeym və Süfyan, Əbu İshaq vasitəsilə nəql etdilər ki, Müaz (Allah ondan razı olsun) bu surəni “Kafir qövmə qalib gəlməkdə bizə yardım et!” ayəsi ilə bitirəndə “Amin” deyərdi.
Vəki bunu Süfyan, Əbu İshaq və bir kişi vasitəsilə Müaz ibn Cəbəldən rəvayət etmişdir: o, “Əl-Bəqərə” surəsini bitirəndə “Amin” deyərdi. Biz unutduq.
əl-Bəğəvinin təfsiri
Uca Allahın “Peyğəmbər iman gətirdi” buyurması “təsdiq etdi” deməkdir: “Rəbbindən ona nazil edilənə və möminlərə də. Hamısı Allaha iman gətirdi”. Burada “hamısı” ifadəsi onların hər birini nəzərdə tutur; buna görə fel tək işlənmişdir. “Onun mələklərinə, kitablarına və elçilərinə”.
Həmzə və əl-Kisai “kitabına” sözünü tək halda, yəni Quran mənasında oxumuşlar. Deyilmişdir ki, söz tək formada olsa da, cəm mənasındadır. Uca Allahın “Allah peyğəmbərləri müjdə verən və xəbərdarlıq edən olaraq göndərdi və onlarla birlikdə kitab nazil etdi” (əl-Bəqərə, 213) buyurduğu kimi. Digər qiraət imamları isə “kitablarına” sözünü cəm formada oxumuşlar; “Onun mələklərinə, kitablarına və elçilərinə” (ən-Nisa, 136) ayəsində olduğu kimi.
“Biz Onun elçiləri arasında fərq qoymuruq” — yəhudilərin və xristianların etdiyi kimi, bəzilərinə iman gətirib digərlərini inkar etmirik. Burada məna baxımından gizli bir söz nəzərdə tutulur: “Onlar deyirlər: Biz fərq qoymuruq”. Yəqub “fərq qoymur” sözünü “yəfriku” kimi, “y” hərfi ilə oxumuşdur; bu halda xəbər Peyğəmbərə aid olur və ya “hamısı fərq qoymur” mənasına gəlir. “Bir nəfər” demiş, “bir neçə nəfər” deməmişdir; çünki “əhəd” həm tək, həm də cəm üçün işlənir.
Uca Allahın “Sizdən heç kəs onu müdafiə edə bilməz” (əl-Haqqə, 47) buyurduğu kimi.
“Onlar dedilər: ‘Eşitdik’” — Sənin sözünü; “itaət etdik” — əmrinə. Həkimdən, o da Cabirdən (Allah onların hər ikisindən razı olsun) rəvayət olunur ki, bu ayə nazil olanda Cəbrail Peyğəmbərə (Allahın salavatı və salamı onun üzərinə olsun) dedi: “Allah səni və ümmətini təriflədi, istə, sənə verilər”. Allahın ona öyrətməsi ilə o belə istədi: “Səndən bağışlanma diləyirik”. Bu, məsdər kimi təsb halındadır; yəni “Səndən bağışlanmanı diləyirik” və ya “Bağışla bizi” mənasını verir.
“Ey Rəbbimiz, dönüş yalnız Sənədir. Allah heç kəsi gücü çatdığından artıq mükəlləf etməz”. Ayənin zahiri mənası ehtiyacın qarşılanmasıdır. Burada dua edilməsinə dair söz gizli şəkildə nəzərdə tutulur; sanki belə deyiblər: “Bizi yalnız gücümüz çatan şeylə mükəlləf et”.
Allah da onların duasına cavab verərək buyurmuşdur: “Allah heç kəsi gücü çatdığından artıq mükəlləf etməz”, yəni taqətinin çatdığı şeylə. “Vüs‘” insanın gücünün çatdığı və ona dar gəlməyən şey deməkdir. Onun təfsirində fikir ayrılığı vardır. İbn Abbas, Əta və təfsirçilərin əksəriyyəti bunun “Əgər siz ürəyinizdə olanı aşkara çıxarsanız...” ayəsində qeyd olunan qəlbdən keçən düşüncələrə aid olduğunu demişlər.
İbn Abbasdan rəvayət olunur ki, burada yalnız möminlər nəzərdə tutulur: Allah dinin hökmlərini onlar üçün yüngülləşdirmiş, onları yalnız güclərinin çatdığı şeylərlə mükəlləf etmişdir. Uca Allahın “Allah sizin üçün asanlıq istəyir, çətinlik istəmir” (əl-Bəqərə, 185) və “O, dində sizin üçün heç bir çətinlik yaratmadı” (əl-Həcc, 78) buyurduğu kimi.
Süfyan ibn Üyeynədən Uca Allahın “Allah heç kəsi gücü çatdığından artıq mükəlləf etməz” ayəsi barədə soruşuldu. O dedi: “Yalnız asan olan şeylə. Allah onu taqətindən artıq şeylə mükəlləf etməmişdir”. Bu, gözəl bir fikirdir, çünki “vüs‘” taqətdən aşağı olan şeydir.
Uca Allahın “Onun qazandığı xeyir özünə aiddir” buyurması — insanın etdiyi xeyir əməl və onun savabı özünə aiddir deməkdir. “Qazandığı şər isə onun əleyhinədir” — etdiyi şər və onun günahı öz əleyhinədir. “Ey Rəbbimiz, bizi cəzalandırma!” — yəni bizə cəza vermə. “Unutsaq” — bəziləri bunu unutqanlıq, yəni yadından çıxarma mənasında izah etmişlər. əl-Kəlbi demişdir: Bəni-İsrail əmr olunduqları bir şeyi unutsalar və ya xəta etsəydilər, onlara dərhal cəza verilərdi; günahın ölçüsünə uyğun olaraq bəzi yemək və içkilər onlara haram edilərdi.
Allah möminlərə bu cür məsuliyyətə cəlb edilməmələrini Ondan istəməyi əmr etdi. Deyilmişdir ki, burada unutmaq “tərk etmək” mənasındadır; Uca Allahın “Onlar Allahı unutdular, O da onları unutdu” (ət-Tövbə, 67) buyurduğu kimi.
“Və ya xəta etsək”. Bəziləri bunu qəsd və bilərəkdən etmək mənasında izah etmişlər. Ərəbcədə “filankəs xəta etdi” ifadəsi bəzən qəsdən etdiyi əməl barədə deyilir. Uca Allahın “Onları öldürmək böyük bir xətadır” (əl-İsra, 31) buyurduğu kimi.
Əta demişdir: “Unutsaq və ya xəta etsək” — yəni bilməsək və ya bilərəkdən etsək. Əksəriyyət isə bunu bilməmək və unutmaq üzündən edilən xəta kimi izah etmişdir. Çünki qəsdən edilən günah bağışlanmır, Allahın iradəsinə bağlıdır; xəta isə bağışlanmışdır. Peyğəmbər (Allahın salavatı və salamı onun üzərinə olsun) buyurmuşdur: “Ümmətimdən xəta, unutqanlıq və məcbur edildikləri şey götürülmüşdür”.
“Ey Rəbbimiz, bizdən əvvəlkilərə yüklədiyin kimi, bizə ağır yük yükləmə!” — bizim öhdəmizə götürə bilməyəcəyimiz ağır əhd və məsuliyyət yükləmə ki, onu pozduğumuza və tərk etdiyimizə görə bizi cəzalandırasan. “Bizdən əvvəlkilər” dedikdə yəhudilər nəzərdə tutulur. Onlar həmin əhdi yerinə yetirmədilər və Allah onları cəzalandırdı. Mücahid, Əta, Qətadə, əs-Suddi, əl-Kəlbi və başqalarının rəyi belədir.
Buna Uca Allahın “Sizdən bu barədə əhd almışdım” (Ali-İmran, 81) buyurduğu söz dəlalət edir; burada “isr” əhd deməkdir. Başqa bir rəyə görə, bu, əvvəlki yəhudilərə qarşı sərt davranıldığı kimi bizimlə sərt davranmamağın, bizə ağır hökmlər və çətinliklər qoymamağın duasıdır. Belə ki, Allah onlara əlli vaxt namaz fərz etmiş, mallarının dörddə birini zəkat verməyi əmr etmişdi; paltarına nəcasət bulaşan şəxs həmin yeri kəsməli, günah edən şəxsin günahı səhər qapısında yazılmış vəziyyətdə qalmalı idi və buna bənzər başqa ağır hökmlər vardı. Osman, Əta, Malik ibn Ənəs, Əbu Übeydə və başqalarının sözü də bu mənadadır.
Uca Allahın “Onların üzərindən yüklərini və buxovları götürər” (əl-Əraf, 157) buyurması buna dəlildir. Başqa bir rəyə görə, “isr” tövbəsi olmayan günahdır; yəni bizi onun bənzərindən qoru. Sözün ilkin mənası bağlamaq və möhkəmlətməkdir.
“Ey Rəbbimiz, gücümüz çatmayan şeyi bizə yükləmə!” — taqətimiz olmayan əməlləri bizə mükəlləf etmə. Deyilmişdir ki, burada qəlbdən keçən düşüncələr və vəsvəsələr nəzərdə tutulur. Məhlükulun belə dediyi nəql edilmişdir: “Bu, şəhvətin şiddətidir”. “Ğulmə” güclü şəhvət deməkdir.
İbrahimdən bunun sevgi olduğu; Məhəmməd ibn Əbdülvəhhabdan bunun eşq olduğu rəvayət edilmişdir. İbn Cüreyc bunun insanın meymuna və donuza çevrilməsi olduğunu demişdir. Başqa bir rəyə görə, bu, düşmənlərin sevinməsidir; digər rəyə görə isə ayrılıq və əlaqələrin kəsilməsidir. Allahdan bunlardan bizi qorumasını diləyirik.
“Bizi əfv et” — günahlarımızın üstündən keç və onları sil. “Bizi bağışla” — günahlarımızı ört və bizi rüsvay etmə. “Bizə rəhm et” — itaətin olmadan əməl edə bilmərik, Sənin rəhmətin olmadan da günahı tərk edə bilmərik. “Sən bizim Mövlamızsan” — yardımçımız, qoruyucumuz və himayədarımızsan. “Kafir qövmə qalib gəlməkdə bizə yardım et!”
Səid ibn Cübeyr, İbn Abbas vasitəsilə Allahın “Səndən bağışlanma diləyirik, ey Rəbbimiz” buyuruğu barədə belə rəvayət etmişdir: Allah buyurdu: “Sizi bağışladım”. “Ey Rəbbimiz, unutsaq və ya xəta etsək, bizi cəzalandırma!” barədə buyurdu: “Sizi cəzalandırmaram”. “Ey Rəbbimiz, bizə ağır yük yükləmə!”
barədə buyurdu: “Sizə ağır yük yükləmərəm”. “Gücümüz çatmayan şeyi bizə yükləmə!” barədə buyurdu: “Sizə onu yükləmərəm”. Sonrakı “Bizi əfv et...” sözləri barədə isə buyurdu: “Sizi əfv etdim, bağışladım, sizə rəhm etdim və kafir qövmə qarşı sizə yardım etdim”.
Müaz ibn Cəbəl “Əl-Bəqərə” surəsini bitirəndə “Amin” deyərdi.
Bizə İsmayıl ibn Əbdülqahir xəbər verdi; o, Əbdülğafir ibn Məhəmməddən, o, Məhəmməd ibn İsa əl-Cəludidən, o, İbrahim ibn Məhəmməd ibn Süfyandan, o, Müslim ibn əl-Həccacdan, o, Əbu Bəkr ibn Əbu Şeybədən, o da Əbu Üsamədən rəvayət etdi. Malik ibn Miğvəl ona əz-Zübeyr ibn Adi, Təlhə ibn Əli ibn Müsərrif və Mürrə vasitəsilə Abdullahdan rəvayət etdi. Abdullah dedi: Allahın Elçisi (Allahın salavatı və salamı onun üzərinə olsun) İsra gecəsi aparılıb Sidrətül-Müntəhaya çatdırıldı. O, altıncı səmadadır.
Yerdən yuxarı qaldırılan hər şey ona çatır və orada alınır; yuxarıdan aşağı endirilən hər şey də ona çatır və orada alınır. “O zaman Sidrəni bürüyən bürüdü” (ən-Nəcm, 16) ayəsi barədə dedi: “Qızıldan olan kəpənəklər”. Allahın Elçisinə (Allahın salavatı və salamı onun üzərinə olsun) üç şey verildi: beş vaxt namaz, ‘Əl-Bəqərə’ surəsinin son ayələri və ümmətindən Allaha heç nəyi şərik qoşmayanların böyük günahlarının bağışlanması.
Səhih Muslimdə (№ 126) İbn Abbasdan rəvayət olunur ki, bir mələk göydən enərək Peyğəmbərə belə dedi: “İki nurla müjdələn… Bunlar ‘Əl-Fatihə’ surəsi və ‘Əl-Bəqərə’ surəsinin son ayələridir”.