Бәҡара сүрәһенең аҙаҡҡы аяттары
آمَنَ الرَّسُولُ بِمَا أُنْزِلَ إِلَيْهِ مِنْ رَبِّهِ، وَالْمُؤْمِنُونَ كُلٌّ آمَنَ بِاللَّهِ، وَمَلَائِكَتِهِ، وَكُتُبِهِ، وَرُسُلِهِ لَا نُفَرِّقُ بَيْنَ أَحَدٍ مِنْ رُسُلِهِ، وَقَالُوا سَمِعْنَا، وَأَطَعْنَا غُفْرَانَكَ. رَبَّنَا وَإِلَيْكَ الْمَصِيرُ لَا يُكَلِّفُ اللَّهُ نَفْسًا إِلَّا وُسْعَهَا لَهَا مَا كَسَبَتْ، وَعَلَيْهَا مَا اكْتَسَبَتْ. رَبَّنَا لَا تُؤَاخِذْنَا، إِنْ نَسِينَا أَوْ أَخْطَأْنَا. رَبَّنَا وَلَا تَحْمِلْ عَلَيْنَا إِصْرًا كَمَا حَمَلْتَهُ عَلَى الَّذِينَ مِنْ قَبْلِنَا. رَبَّنَا وَلَا تُحَمِّلْنَا مَا لَا طَاقَةَ لَنَا بِهِ، وَاعْفُ عَنَّا، وَاغْفِرْ لَنَا، وَارْحَمْنَا أَنْتَ مَوْلَانَا، فَانْصُرْنَا عَلَى الْقَوْمِ الْكَافِرِينَ.
آمَنَ الرَّسُولُ بِمَا أُنْزِلَ إِلَيْهِ مِنْ رَبِّهِ وَالْمُؤْمِنُونَ كُلٌّ آمَنَ بِاللَّهِ وَمَلَائِكَتِهِ وَكُتُبِهِ وَرُسُلِهِ لَا نُفَرِّقُ بَيْنَ أَحَدٍ مِنْ رُسُلِهِ وَقَالُوا سَمِعْنَا وَأَطَعْنَا غُفْرَانَكَ رَبَّنَا وَإِلَيْكَ الْمَصِيرُ لَا يُكَلِّفُ اللَّهُ نَفْسًا إِلَّا وُسْعَهَا لَهَا مَا كَسَبَتْ وَعَلَيْهَا مَا اكْتَسَبَتْ رَبَّنَا لَا تُؤَاخِذْنَا إِنْ نَسِينَا أَوْ أَخْطَأْنَا رَبَّنَا وَلَا تَحْمِلْ عَلَيْنَا إِصْرًا كَمَا حَمَلْتَهُ عَلَى الَّذِينَ مِنْ قَبْلِنَا رَبَّنَا وَلَا تُحَمِّلْنَا مَا لَا طَاقَةَ لَنَا بِهِ وَاعْفُ عَنَّا وَاغْفِرْ لَنَا وَارْحَمْنَا أَنْتَ مَوْلَانَا فَانْصُرْنَا عَلَى الْقَوْمِ الْكَافِرِينَ
Аудионы йөкләп булманы. Һуңыраҡ ҡабатлап ҡарағыҙ.
Ярлыҡавыңды һорайбыҙ, Раббыбыҙ, һәм Һиңә ҡайтыу була! Аллаһ бер кемгә лә көсө етерлек булғандан башҡаһын йөкләмәй. Уға ҡаҙанғаны була, үҙенә ҡаршы иһә ҡаҙанған яуызлығы була. Раббыбыҙ! Онотһаҡ йәки яңылышһаҡ, беҙҙе язаға тарттырма. Раббыбыҙ! Беҙҙән алдағыларға йөкләгән кеүек, беҙгә ауыр йөкләмә һалма. Раббыбыҙ! Көсөбөҙ етмәгән нәмәне беҙгә йөкләмә. Беҙҙе ғәфү ит, беҙҙе ярлыҡа һәм беҙгә рәхимле бул. Һин — беҙҙең Хужабыҙ, кәфер кешеләргә ҡаршы беҙгә ярҙам ит!
Формалары: алмаштырыусы масдар «Ғуфранака» (غُفْرَانَكَ — Һинең ярлыҡавыңды һорайбыҙ), унан һуң «лә ту’ахизна» (لَا تُؤَاخِذْنَا — беҙҙе язаға тарттырма) тыйыу формаһы һәм «үәғфу ғәннә» (وَاعْفُ عَنَّا — беҙҙе ғәфү ит) үтенесе килә. Был — «Әл-Бәҡара» сүрәһенең бөйөк аҙаҡҡы ике аяты.
Шәйех Әбдуррахман әс-Сәғди тәфсире
Шәйех әс-Сәғди былай тип аңлата: «Аллаһ был өммәттең дини йөкләмәләрен еңеләйтте, онотоу һәм белмәү арҡаһында ебәрелгән хаталарын ғәфү итте һәм мөьминдәрҙең был доғаларына яуап бирергә вәғәҙә итте».
Имам Ибн Кәсир тәфсире
Ибн Кәсир Мөслимдең хәҙисен килтерә: был аяттарҙың һөйләмдәренең һәр береһе уҡылған һайын, Аллаһ: «Мин быны инде эшләнем!» (ҡад фәғәлтү), — тип яуап бирә.
Әл-Багави тәфсире
Аллаһ Тәғәләнең: «…Рәсүл… иман килтерҙе…» тигән һүҙҙәре — ул хаҡ тип таныны, тигән мәғәнәлә.
«…Раббыһынан уға индерелгәнгә һәм мөьминдәр ҙә иман килтерҙе. Уларҙың барыһы ла Аллаһҡа иман килтерҙе…» — йәғни уларҙың һәр береһе. Шуға күрә ҡылым берлек һанда ҡулланылған, сөнки һәр береһе айырым ҡарала.
«…Уның фәрештәләренә, китаптарына һәм рәсүлдәренә лә. Беҙ Уның рәсүлдәренең береһен дә айырмайбыҙ…» — берәүҙәренә ышанып, икенселәрен инҡар итеп түгел, йәһүдтәр һәм христиандар эшләгән кеүек түгел. Был һүҙбәйләнештә төшөп ҡалған һүҙ бар; күҙ уңында тотолған мәғәнә: улар: «Беҙ айырмайбыҙ…» — тиҙәр. Йәғҡуб «лә йүфарриҡу» — «айырмай» тип, өсөнсө зат формаһындағы ҡылым менән уҡыған.
Был осраҡта һүҙ Рәсүл (Аллаһтың уға сәләме һәм рәхмәте булһын) тураһында хәбәр була, йә иһә мәғәнәһе: «һәр кем айырмай», йәғни мөьминдәрҙең береһе лә айырмай, тигәнде аңлата.
Аллаһ Тәғәлә «байна ахада» («берәйһе араһында») тигән, «күптәр араһында» тимәгән, сөнки «ахад» һүҙе ғәрәп телендә берлеккә лә, күплеккә лә ҡарата ҡулланыла. Мәҫәлән, Аллаһ Тәғәлә: «…һеҙҙең арағыҙҙан уны тотҡарлай алыр берәү ҙә табылмаҫ ине…» («әл-Хаҡҡә» сүрәһе, 47-се аят), — тигән. «…Һәм улар: “Ишеттек…”» — Һинең һүҙҙәреңде,
«…һәм буйһондоҡ…» — Һинең әмереңә, — тинеләр. Хәкимдең Жәбирҙән (Аллаһ унан һәм уның атаһынан разый булһын) риүәйәт итеүенсә, был аят индерелгәс, Жибрил (уға сәләм булһын) Пәйғәмбәргә (Аллаһтың уға сәләме һәм рәхмәте булһын): «Аллаһ һиңә һәм өммәтеңә яҡшы баһа бирҙе. Һора — һиңә бирелер», — тигән.
Шунан Пәйғәмбәр (Аллаһтың уға сәләме һәм рәхмәте булһын), Аллаһ Тәғәләнең өйрәтеүе һәм илһамы менән, доға ҡылып:
«…Һинең ярлыҡавыңды…» — тигән. Был һүҙ табыш килешендәге масдар булараҡ ҡулланыла, йәғни: «Ярлыҡавың менән беҙҙе ярлыҡа», йә иһә туранан-тура тултырыусы була; ул саҡта мәғәнәһе: «Беҙ Һинән ярлыҡавыңды һорайбыҙ», тигән була. «…Раббыбыҙ, һәм ҡайтыу — Һиңә генә (Ҡиәмәт көнөндә)!»
«…Аллаһ бер кемгә лә көсө етерлек булғандан башҡаһын йөкләмәй…» Аяттың тышҡы мәғәнәһе — ихтыяжды үтәүҙе һорау; ә уның эсендә доға мәғәнәһе йәшеренгән. Әйтерһең дә, улар: «Беҙгә көсөбөҙ етерлек нәмәнән башҡаны йөкләмә», — тигәндәр. Аллаһ иһә: «Аллаһ бер кемгә лә көсө етерлек булғандан башҡаһын йөкләмәй…» — тип яуаплаған, йәғни кешенең көсө еткән нәмәнән башҡаны йөкләмәй. Ғалимдар был аяттың тәфсире тураһында төрлө фекерҙә булған.
Ибн Ғәббәс (Аллаһ унан һәм уның атаһынан разый булһын), Ғата һәм тәфсирселәрҙең күбеһе бында эске уй-ниәт күҙ уңында тотола тигән. Был турала Аллаһ Тәғәләнең: «…күңелдәрегеҙҙә булғанды асыҡтан-асыҡ күрһәтһәгеҙ ҙә, йәшерһәгеҙ ҙә…» тигән һүҙҙәрендә әйтелә, быны алда телгә алдыҡ.
Ибн Ғәббәстән (Аллаһ унан һәм уның атаһынан разый булһын) шулай уҡ был һүҙҙәрҙең тик мөьминдәргә генә ҡағылыуы риүәйәт ителә. Аллаһ уларҙың дин эшен еңеләйткән һәм күтәрә алырлыҡтан башҡа нәмәне уларға йөкләмәгән. Аллаһ Тәғәлә: «Аллаһ һеҙгә еңеллек теләй, ауырлыҡ теләмәй…» («әл-Бәҡара» сүрәһе, 185-се аят), шулай уҡ: «Ул һеҙгә Диндә бер ниндәй ҙә ауырлыҡ һалманы…» («әл-Хаж» сүрәһе, 78-се аят), — тигән.
Сүфйән ибн Ғүйәйнәнән Аллаһ Тәғәләнең: «Аллаһ бер кемгә лә көсө етерлек булғандан башҡаһын йөкләмәй…» тигән һүҙҙәре хаҡында һорағандар. Ул: «Уның көсө еткән сиктәрҙә генә; Аллаһ уны түҙемлегенән артҡан нәмәгә мәжбүр итмәй», — тип яуаплаған. Был — яҡшы фекер, сөнки «ҡеүәт» тип аталған нәмә көстөң иң һуңғы сигенән түбәнерәк була. Аллаһ Тәғәләнең һүҙҙәре:
«…Уға үҙе ҡаҙанған яҡшылығы була…» — йәғни ул башҡарған изге эштәрҙең файҙаһы уның үҙенә була; ул былар өсөн әжер һәм сауап ала.
«…һәм үҙенә ҡаршы — ҡаҙанған яуызлығы…» — яуызлыҡтарҙан; уларҙың гонаһы һәм йөге уның өҫтөндә була.
«…“Раббыбыҙ! Беҙҙе язаға тарттырма…”» — йәғни беҙҙе ғазаплама,
«…әгәр онотһаҡ…» — ҡайһы берәүҙәр быны онооп яңылышыу тип аңлатҡан. Шуға күрә Аллаһ мөьминдәргә был өсөн үҙҙәрен язаға тарттырмауын һорарға бойорған. Тағы бер фекер буйынса, бында «онотоу» ҡалдырыу мәғәнәһендә ҡулланылған; Аллаһ Тәғәләнең: «Улар Аллаһты онотто, һәм Ул да уларҙы онотто» («әт-Тәүбә» сүрәһе, 67-се аят), тигәнендәге кеүек, унда «онотто» — «ҡалдырҙы» тигәнде аңлата. Аллаһ Тәғәләнең һүҙҙәре:
«…йәки яңылышһаҡ…» Ҡайһы берәүҙәр бында санаатай эш итеү күҙ уңында тотола тигән, сөнки ғәрәпсә «ахта’а» (яңылышты) тип, ҡайһы саҡта белә тороп эшләгәнде лә әйтәләр. Аллаһ Тәғәлә: «Ысынлап та, уларҙы үлтереү — ҙур хата» («әл-Исра» сүрәһе, 31-се аят), — тигән. Ғата: «“Онотһаҡ йәки яңылышһаҡ” тигән һүҙҙәр “белмәгән хәлдә ҡалһаҡ йәки быны атайлап эшләһәк” тигәнде аңлата», — тигән. Әммә ғалимдарҙың күбеһе бында яңылышыуҙы белмәү һәм онотоу мәғәнәһендә аңлатҡан, сөнки гонаһтарҙан атайлап ҡылынғандары тәүбә итмәйенсә ярлыҡанмай; был эш Аллаһтың ихтыярында: теләһә — яза ҡыла, теләһә — ғәфү итә.
Яңылышлыҡ иһә ғәфү ителә. Пәйғәмбәр (Аллаһтың уға сәләме һәм рәхмәте булһын): «Өммәтемдән яңылышлыҡ, онотоу һәм уларҙы мәжбүр иткән нәмәләр алып ташланды», — тигән. Аллаһ Тәғәләнең һүҙҙәре:
«…“Раббыбыҙ! Беҙгә ауыр йөкләмә һалма…”» — йәғни башҡара алмаҫлыҡ ауыр йөкләмә һәм үтәүе мотлаҡ булған килешеү һалма; уны боҙған йәки үтәмәгән өсөн беҙҙе язаға тарттыраһың.
«…беҙҙән алдағыларға йөкләгәнең кеүек…» — йәғни йәһүдтәргә. Улар уны үтәй алмаған, һәм Һин уларҙы язаға тарттырғанһың.
Тағы бер фекер буйынса, мәғәнәһе: «Беҙгә, беҙҙән алда булған йәһүдтәргә ауырлаштырғаның кеүек, эште ҡатмарлы һәм ауыр итмә». Аллаһ уларға илле намаҙ үтәргә бойорған, зәкәт итеп малдарының дүрттән бер өлөшөн бирергә ҡушҡан; кейемдәренә нәжес тейһә, улар ул өлөштө ҡырҡып ташлаған, әгәр береһе гонаһ ҡылһа, иртәнсәк шул гонаһын өйө ишегендә яҙылған килеш тапҡан. Былар кеүек башҡа йөкләмәләр һәм ауырлыҡтар ҙа булған. Быны Аллаһ Тәғәләнең: «…уларҙан йөктәрен һәм өҫтәрендә булған бығауҙарҙы алып ташлай…» («әл-Әғраф» сүрәһе, 157-се аят), тигән һүҙҙәре лә күрһәтә.
Тағы бер фекер буйынса, «иср» һүҙе тәүбәһе булмаған гонаһты аңлата, ә доғаның мәғәнәһе: «Беҙҙе шундай нәмәнән һаҡла». Башта был һүҙ «аҡыл» һәм «ныҡлы ҡарар» мәғәнәһен белдерә. Аллаһ Тәғәләнең һүҙҙәре:
«…“Раббыбыҙ! Көсөбөҙ етмәгән нәмәне беҙгә йөкләмә…”» — йәғни башҡара алмаҫлыҡ эштәрҙе беҙгә йөкләмә. Ҡайһы берәүҙәр бында күңелдәге хәрәкәттәр — уйҙар һәм вәсүәсәләр күҙ уңында тотола тигән. Мәхүлдән был көслө дәрт, тип әйткәне риүәйәт ителә.
Ибраһимдан уның: «Был — һөйөү», — тигәне риүәйәт ителә. Мөхәммәт ибн Ғәбдел-Вәһһәбтан был ғашиҡ булыу, тип әйткәне риүәйәт ителә. Ибн Жүрәйж: «Был — кешеләрҙе маймылдарға һәм сусҡаларға әйләндереү», — тигән. Тағы бер фекер буйынса, был — дошмандарҙың шатланыуы.
Икенсе фекер буйынса, был — бүленеү һәм бәйләнештәрҙең өҙөлөүе. Быларҙың барыһынан да Аллаһтың яҡлауын һорайбыҙ. Аллаһ Тәғәләнең һүҙҙәре:
«…Беҙҙе ғәфү ит…» — йәғни гонаһтарыбыҙҙы кисер һәм уларҙы юй.
«…һәм беҙҙе ярлыҡа…» — йәғни гонаһтарыбыҙҙы йәшер һәм беҙҙе хур итмә.
«…һәм беҙгә рәхимле бул…» — сөнки беҙ тик Һиңә буйһоноп ҡына изге эштәр ҡыла алабыҙ, ә Һиңә ҡаршы килеүҙе тик Һинең рәхмәтең менән генә ҡалдырабыҙ.
«…Һин — беҙҙең Хужабыҙ…» — йәғни Ярзамсыбыҙ, Һаҡлаусыбыҙ һәм яҡлаусыбыҙ. «…кәфер кешеләргә ҡаршы беҙгә ярҙам ит!»
«Сәхих Мөслим»дә (№ 126) Ибн Ғәббәстән риүәйәт ителә: күктән бер фәрештә төшөп, Пәйғәмбәргә: «Ике нур менән һөйөн: улар — “Әл-Фатиха” сүрәһе һәм “Әл-Бәҡара” сүрәһенең аҙаҡҡы аяттары», — тигән.