آمَنَ الرَّسُولُ بِمَا أُنْزِلَ إِلَيْهِ مِنْ رَبِّهِ، وَالْمُؤْمِنُونَ كُلٌّ آمَنَ بِاللَّهِ، وَمَلَائِكَتِهِ، وَكُتُبِهِ، وَرُسُلِهِ لَا نُفَرِّقُ بَيْنَ أَحَدٍ مِنْ رُسُلِهِ، وَقَالُوا سَمِعْنَا، وَأَطَعْنَا غُفْرَانَكَ. رَبَّنَا وَإِلَيْكَ الْمَصِيرُ لَا يُكَلِّفُ اللَّهُ نَفْسًا إِلَّا وُسْعَهَا لَهَا مَا كَسَبَتْ، وَعَلَيْهَا مَا اكْتَسَبَتْ. رَبَّنَا لَا تُؤَاخِذْنَا، إِنْ نَسِينَا أَوْ أَخْطَأْنَا. رَبَّنَا وَلَا تَحْمِلْ عَلَيْنَا إِصْرًا كَمَا حَمَلْتَهُ عَلَى الَّذِينَ مِنْ قَبْلِنَا. رَبَّنَا وَلَا تُحَمِّلْنَا مَا لَا طَاقَةَ لَنَا بِهِ، وَاعْفُ عَنَّا، وَاغْفِرْ لَنَا، وَارْحَمْنَا أَنْتَ مَوْلَانَا، فَانْصُرْنَا عَلَى الْقَوْمِ الْكَافِرِينَ.
آمَنَ الرَّسُولُ بِمَا أُنْزِلَ إِلَيْهِ مِنْ رَبِّهِ وَالْمُؤْمِنُونَ كُلٌّ آمَنَ بِاللَّهِ وَمَلَائِكَتِهِ وَكُتُبِهِ وَرُسُلِهِ لَا نُفَرِّقُ بَيْنَ أَحَدٍ مِنْ رُسُلِهِ وَقَالُوا سَمِعْنَا وَأَطَعْنَا غُفْرَانَكَ رَبَّنَا وَإِلَيْكَ الْمَصِيرُ لَا يُكَلِّفُ اللَّهُ نَفْسًا إِلَّا وُسْعَهَا لَهَا مَا كَسَبَتْ وَعَلَيْهَا مَا اكْتَسَبَتْ رَبَّنَا لَا تُؤَاخِذْنَا إِنْ نَسِينَا أَوْ أَخْطَأْنَا رَبَّنَا وَلَا تَحْمِلْ عَلَيْنَا إِصْرًا كَمَا حَمَلْتَهُ عَلَى الَّذِينَ مِنْ قَبْلِنَا رَبَّنَا وَلَا تُحَمِّلْنَا مَا لَا طَاقَةَ لَنَا بِهِ وَاعْفُ عَنَّا وَاغْفِرْ لَنَا وَارْحَمْنَا أَنْتَ مَوْلَانَا فَانْصُرْنَا عَلَى الْقَوْمِ الْكَافِرِينَ
ئاۋازنى يۈكلەش مەغلۇپ بولدى. كېيىن قايتا سىناڭ.
پەيغەمبەر پەرۋەردىگارى تەرىپىدىن ئۇنىڭغا نازىل قىلىنغان كىتابقا ئىمان كەلتۈردى، مۆمىنلەرمۇ ئىمان كەلتۈردى، ئۇلارنىڭ ھەممىسى ئاللاھقا ۋە ئاللاھنىڭ پەرىشتىلىرىگە، كىتابلىرىغا ۋە پەيغەمبەرلىرىگە ئىمان كەلتۈردى. (ئۇلار) «ئاللاھنىڭ پەيغەمبەرلىرىنىڭ ھېچبىرىنى ئايرىۋەتمەيمىز (يەنى ئۇلارنىڭ بەزىسىگە ئىمان ئېيتىپ، بەزىسىگە ئىمان ئېيتماي قالمايمىز)» دەيدۇ. ئۇلار: «بىز (دەۋىتىڭنى) ئاڭلىدۇق ۋە (ئەمرىڭگە) ئىتائەت قىلدۇق، پەرۋەردىگارىمىز، مەغپىرىتىڭنى تىلەيمىز، ئاخىر يانىدىغان جايىمىز سېنىڭ دەرگاھىڭدۇر» دەيدۇ(285). ئاللاھ ھېچكىمنى قۇربى يەتمەيدىغان ئىشقا تەكلىپ قىلمايدۇ. كىشىنىڭ قىلغان ياخشىلىقى (نىڭ ساۋابى) ئۆزىگىدۇر، يامانلىقى (نىڭ جازاسى) مۇ ئۆزىگىدۇر. (ئۇلار) «پەرۋەردىگارىمىز! ئەگەر بىز ئۇنۇتساق ياكى خاتالاشساق (بىز ئۇنتۇش ياكى سەۋەنلىكتىن ئەمرىڭنى تولۇق ئورۇنلىيالمىساق)، بىزنى جازاغا تارتمىغىن. پەرۋەردىگارىمىز! بىزدىن ئىلگىرىكىلەرگە يۈكلىگىنىڭگە ئوخشاش بىزگە ئېغىر يۈك يۈكلىمىگىن (بىزنى قىيىن ئىشلارغا تەكلىپ قىلمىغىن)، پەرۋەردىگارىمىز! كۈچىمىز يەتمەيدىغان نەرسىنى بىزگە ئارتمىغىن، بىزنى كەچۈرگىن، بىزگە مەغپىرەت قىلغىن، بىزگە رەھىم قىلغىن، سەن بىزنىڭ ئىگىمىزسەن، كاپىر قەۋمگە قارشى بىزگە ياردەم بەرگىن» دەيدۇ(286).
بۇ دۇئادا ئالدى بىلەن ئاللاھتىن مەغپىرەت تىلەشنى بىلدۈرىدىغان «غۇفرانەكا» (غُفْرَانَكَ) دېگەن مەسدەر كەلگەن، ئۇنىڭدىن كېيىن «بىزنى جازالىمىغىن» مەنىسىدىكى چەكلەش شەكلى «لا تۇئەاخىزنا» (لَا تُؤَاخِذْنَا) ۋە «بىزنى كەچۈرگىن» مەنىسىدىكى تىلەش شەكلى «ۋەئفۇ ئەننا» (وَاعْفُ عَنَّا) كەلگەن. بۇلار بەقەرە سۈرىسىنىڭ ئاخىرىدىكى ئىككى ئۇلۇغ ئايەتتۇر.
شەيخ ئابدۇرراھمان سەئدىنىڭ تەفسىرى
«ئۆزەڭلارنىڭ دىلىڭلاردىكىنى ئاشكارا قىلساڭلار ياكى يوشۇرساڭلار، ئاللاھ سىلەرنى شۇنىڭ ئۈچۈن ھېسابقا تارتىدۇ» دېگەن ئايەت نازىل بولغاندا، مۇسۇلمانلارغا بۇ ئىش ئېغىر كەلدى. چۈنكى ئۇلار كۆڭۈلگە كېلىدىغان مۇقىم ياكى ۋاقىتلىق خىياللار ۋە باشقا ئىشلار ئۈچۈنمۇ جازاغا تارتىلىمىز، دەپ ئويلىغانىدى. شۇنىڭ بىلەن ئاللاھ بۇ ئايەتتە: «ئاللاھ ھېچكىمنى كۈچى يېتىدىغان دائىرىدىن ئاشۇرۇپ تەكلىپ قىلمايدۇ» دېدى. يەنى ئاللاھ بىرەر ئىشنى جاننىڭ كۈچى يېتىدىغان، ئۇنى كۆتۈرەلەيدىغان ئىش بولغاندىلا بۇيرۇيدۇ؛ ئۇنىڭغا قىيىنچىلىق سالىدىغان ئىشنى يۈكلىمەيدۇ.
ئاللاھ تائالا يەنە: «ئاللاھ سىلەرگە دىن ئىشلىرىدا ھېچقانداق قىيىنچىلىق قىلمىدى» دېگەن. بۇيرۇق ۋە چەكلىمىلەرنىڭ ئەسلىي ھالىتى جانغا ئېغىر كېلىدىغان ئىشلار ئەمەس؛ بەلكى ئۇلار روھلارنىڭ ئوزۇقى، بەدەنلەرنىڭ دورىسى ۋە زىياننىڭ ئالدىنى ئالىدىغان قوغدۇرغۇچىدۇر. ئاللاھ تائالا بەندىلىرىگە بۇيرۇغان ئىشلىرىنى رەھمەت ۋە ياخشىلىق يۈزىسىدىن بۇيرۇدى. بۇنىڭ بىلەن بىرگە، قىيىنچىلىق پەيدا قىلىدىغان بەزى ئۆزرلەر يۈز بەرسە، تەكلىپنى يېنىكلىتىش ۋە ئاسانلاشتۇرۇش بولىدۇ؛ ياكى بۇيرۇقنى مۇكەللەفتىن پۈتۈنلەي چۈشۈرۈۋېتىدۇ، ياكى ئۇنىڭ بىر قىسمىنى چۈشۈرىدۇ.
كېسەل، سەپەر ئۈستىدىكى كىشى ۋە باشقىلارغا قىلىنغان يېنىكلىتىشلەر شۇنىڭ جۈملىسىدىندۇر.
ئاندىن ئاللاھ تائالا ھەر بىر كىشىنىڭ قىلغان ياخشىلىقى ئۆزىگە، قىلغان يامانلىقى ئۆزىگە بولىدىغانلىقىنى خەۋەر قىلدى. ھېچبىر يۈك كۆتۈرگۈچى باشقىنىڭ يۈكىنى كۆتۈرمەيدۇ، بەندىنىڭ ياخشىلىقلىرىمۇ باشقىغا ئۆتۈپ كەتمەيدۇ. ياخشىلىققا «كەسەب» دېگەن سۆزنىڭ ئىشلىتىلىشى، كىشىنىڭ ئازراق تىرىشچانلىقى بىلەنلا، ھەتتا كۆڭلىدىكى نىيەت بىلەنمۇ ياخشىلىقنىڭ ھاسىل بولىدىغانلىقىنى بىلدۈرىدۇ. يامانلىققا بولسا «ئىكتەسەب» دېگەن سۆز ئىشلىتىلىپ، يامانلىق كىشى ئۇنى ئۆزى قىلىپ، تىرىشچانلىق كۆرسەتمىگۈچە ئۇنىڭغا يېزىلمايدىغانلىقىنى بىلدۈرىدۇ.
ئاللاھ تائالا پەيغەمبەرنىڭ ۋە ئۇنىڭ بىلەن بىللە بولغان مۆمىنلەرنىڭ ئىمان ئېيتقانلىقىنى، ھەر بىر ئەمەل قىلغۇچىنىڭ قىلغان ئەمىلىگە قاراپ جازالىنىدىغانلىقىنى خەۋەر قىلدى. ئىنسان بولسا نۇقسان، خاتالىق ۋە ئۇنتۇشتىن خالىي ئەمەس. ئاللاھ بىزگە كۈچىمىز يېتىدىغان، قۇۋۋىتىمىز كۆتۈرەلەيدىغان ئىشلارنىلا يۈكلەيدىغانلىقىنى بىلدۈرگەندىن كېيىن، مۆمىنلەرنىڭ بۇ ھەقتىكى دۇئاسىنى بايان قىلدى. پەيغەمبەر ﷺ ئاللاھنىڭ بۇ دۇئاغا جاۋاب بېرىپ: «شۇنداق قىلدىم» دېگەنلىكىنى خەۋەر قىلغان.
«پەرۋەردىگارىمىز! ئەگەر ئۇنتۇپ قالساق ياكى خاتالىشىپ قالساق، بىزنى جازالىمىغىن» دېگەن سۆزگە كەلسەك، ئۇنتۇش بىلەن خاتالىشىشنىڭ پەرقى شۇكى: ئۇنتۇش — دىلنىڭ بۇيرۇلغان ئىشتىن غاپىل بولۇپ قېلىشى ۋە ئۇنى شۇ سەۋەبتىن تاشلىشىدۇر. خاتالىشىش بولسا، قىلىشقا بولىدىغان بىر ئىشنى مەقسەت قىلىپ، ئەمما ئۇنىڭ ئەمەلىيەتتە قىلىنىشىغا بولمايدىغان شەكىلدە يۈز بېرىپ قېلىشىدۇر. ئاللاھ بۇ ئىككى سەۋەب بىلەن بۇ ئۈممەتتە يۈز بەرگەن ئىشلارنى ئۇلارغا رەھىم قىلىش ۋە ياخشىلىق قىلىش يۈزىسىدىن ئەپۇ قىلدى.
شۇنىڭغا ئاساسەن، باشقىنىڭ مال-مۈلكىنى زورلۇق بىلەن ئېلىپ كىيىلگەن كىيىم بىلەن ناماز ئوقۇغان، ياكى ناپاك كىيىم بىلەن ناماز ئوقۇغان، ياكى بەدىنىدىكى ناپاكلىقنى ئۇنتۇپ قالغان، ياكى نامازدا ئۇنتۇپ سۆز قىلغان، ياكى روزىنى بۇزىدىغان ئىشنى ئۇنتۇپ قىلىپ سالغان، ياكى ئېھرامدا چەكلىنىدىغان، ئەمما بۇزغۇنچىلىققا سەۋەب بولمايدىغان ئىشلارنىڭ بىرىنى ئۇنتۇپ قىلغان كىشى ئەپۇ قىلىنىدۇ. قەسەم قىلغان ئىشىنى ئۇنتۇپ قىلىپ سالغان كىشىمۇ قەسىمىنى بۇزغان ھېسابلانمايدۇ. خاتالىشىپ بىر جانغا ياكى مالغا زىيان يەتكۈزگەن كىشىگە گۇناھ بولمايدۇ؛ ئەمما تۆلەم تۆلەش مەجبۇرىيىتى زىياننى پەقەت يەتكۈزگەنلىكىگە باغلىق.
«بىسمىللاھ» دېيىش ۋاجىب بولىدىغان جايلاردا كىشى ئۇنتۇپ قالسا، بۇنىڭ زىيىنى يوق.
«پەرۋەردىگارىمىز! بىزگە ئېغىر يۈك يۈكلىمىگىن» دېگەن يەردىكى «ئېغىر يۈك» — قىيىن تەكلىپلەردۇر. «ئۇنى بىزدىن ئىلگىرىكىلەرگە يۈكلىگىنىڭگە ئوخشاش» دېگەن سۆزنىڭ مەنىسى: ئاللاھ بۇ ئۈممەتكە تاھارەت ۋە ئىبادەت ئىشلىرىدا ئىلگىرىكى ئۈممەتلەرگە بەرمىگەن يېنىكلىتىشلەرنى بەردى.
«پەرۋەردىگارىمىز! كۈچىمىز يەتمەيدىغان نەرسىنى بىزگە يۈكلىمىگىن» دېگەن دۇئاغا ئاللاھ جاۋاب بەردى، بارچە ھەمد ئۇنىڭغا خاستۇر.
«بىزنى كەچۈرگىن، بىزگە مەغپىرەت قىلغىن ۋە بىزگە رەھىم قىلغىن» دېگەن دۇئادا: كەچۈرۈش ۋە مەغپىرەت قىلىش بىلەن يامانلىق ۋە زىيانلارنىڭ ئالدى ئېلىنىدۇ؛ رەھمەت بىلەن ئىشلار ياخشىلىنىدۇ.
«سەن بىزنىڭ ئىگىمىزسەن» دېگەن سۆزنىڭ مەنىسى: ئى رەببىمىز، ئىگىمىز ۋە ئىلاھىمىز! بىزنى ياراتقان ۋە پەيدا قىلغان چاغدىن باشلاپ بىزگە ئىگە بولۇپ كېلىۋاتقان سەن بولىسەن. نېمەتلىرىڭ ھەر ۋاقىت ئۈستىمىزگە داۋاملىق يېغىپ تۇرىدۇ. ئاندىن بىزگە بارلىق نېمەتلەرنىڭ ئاساسى بولغان ئىسلام نېمىتىدەك ئۇلۇغ نېمەت ۋە زور ئىلتىپاتنى بەردىڭ.
ئى رەببىمىز ۋە ئىگىمىز! نېمىتىڭنى تولۇقلىشىڭنى سورايمىز: سېنىڭ ۋە پەيغەمبەرلىرىڭنىڭ ھەق ئىكەنلىكىنى ئىنكار قىلغان، دىنىڭنىڭ ئەھلىگە قارشى تۇرغان ۋە ئەمرىڭنى تاشلىغان كاپىر قەۋمگە قارشى بىزگە ياردەم بەرگىن. ئۇلارغا قارشى بىزگە دەلىل ۋە بايان بىلەن، قىلىچ ۋە نەيزە بىلەن ياردەم بەرگىن؛ زېمىندا بىزنى كۈچلەندۈرۈپ، ئۇلارنى مەغلۇپ قىلغىن ۋە بىزگە ياردەمگە ئېرىشتۈرىدىغان ئىمان بىلەن ياخشى ئەمەللەرنى نېسىپ قىلغىن. بارچە ھەمد ئالەملەرنىڭ پەرۋەردىگارى ئاللاھقا خاستۇر.
ئاللاھنىڭ ياردىمى ۋە تەۋپىقى بىلەن بەقەرە سۈرىسىنىڭ تەپسىرى تامام بولدى. ئاللاھ مۇھەممەدكە سالام ۋە سالاۋات نازىل قىلسۇن.
ئاللاھ تائالا پەيغەمبەرنىڭ ۋە ئۇنىڭ بىلەن بىللە بولغان مۆمىنلەرنىڭ ئىمانى، بويسۇنۇشى ۋە ئىتائىتىنى، شۇنىڭ بىلەن بىرگە ئۇلارنىڭ مەغپىرەت تىلىگەنلىكىنى خەۋەر قىلىدۇ. ئۇلار ئاللاھقا، پەرىشتىلىرىگە، كىتابلىرىغا ۋە پەيغەمبەرلىرىگە ئىمان ئېيتتى. بۇ، ئاللاھنىڭ ئۆزى ھەققىدە خەۋەر قىلغان ۋە پەيغەمبەرلىرى ئۇنىڭ ھەققىدە بايان قىلغان كامال سۈپەتلىرى ۋە ئۇلۇغلۇق خۇسۇسىيەتلىرىنىڭ ھەممىسىگە، ئومۇمىي ۋە تەپسىلىي شەكىلدە ئىمان ئېيتىشنى ئۆز ئىچىگە ئالىدۇ. شۇنداقلا ئاللاھنى ياراتمىلارغا ئوخشىتىشتىن، سۈپەتلىرىنى ئىنكار قىلىشتىن ۋە بارلىق نۇقسان سۈپەتلەردىن پاك دەپ ئېتىقاد قىلىشنىمۇ ئۆز ئىچىگە ئالىدۇ.
بۇ يەنە شەرىئەتلەردە ئىسمى ئومۇمىي ياكى تەپسىلىي بايان قىلىنغان پەرىشتىلەرگە، بارلىق پەيغەمبەرلەر ۋە كىتابلارغا ئىمان ئېيتىشنى؛ يەنى پەيغەمبەرلەر خەۋەر قىلغان ۋە كىتابلار ئۆز ئىچىگە ئالغان خەۋەر، بۇيرۇق ۋە چەكلىمىلەرنىڭ ھەممىسىگە ئىمان ئېيتىشنى بىلدۈرىدۇ. ئۇلار پەيغەمبەرلەرنىڭ ھېچبىرىنى ئايرىمايدۇ، بەلكى ھەممىسىگە ئىمان ئېيتىدۇ. چۈنكى ئۇلار ئاللاھ بىلەن بەندىلەر ئارىسىدىكى ۋاسىتىچىلەردۇر؛ ئۇلارنىڭ بىر قىسمىنى ئىنكار قىلىش ھەممىسىنى ئىنكار قىلىش، بەلكى ئاللاھنى ئىنكار قىلىشتۇر.
«ئۇلار: ئاڭلىدۇق» — سەن بىزنى بۇيرۇغان ۋە چەكلىگەن ئىشلارنى ئاڭلىدۇق، «ۋە ئىتائەت قىلدۇق» — ساڭا شۇ ئىشلاردا ئىتائەت قىلدۇق، دېدى. ئۇلار «ئاڭلىدۇق، ئەمما ئاسىيلىق قىلدۇق» دېگەنلەردىن ئەمەس. بەندە ئاللاھنىڭ ھەققىنى ئادا قىلىشتا چوقۇم نۇقسان قىلىپ قالىدۇ، ئۇ بولسا ئاللاھنىڭ مەغپىرىتىگە ھەر ۋاقىت موھتاج. شۇڭا ئۇلار: «مەغپىرىتىڭنى تىلەيمىز» دېدى؛ يەنى بىزدىن يۈز بەرگەن نۇقسان ۋە گۇناھلارنى مەغپىرەت قىلىشىڭنى، بىزگە چاپلاشقان ئەيىب-نۇقسانلارنى ئۆچۈرۈشىڭنى سورايمىز، دېگەنلىكتۇر.
«قايتىدىغان جايىمىز سېنىڭ دەرگاھىڭدۇر» دېگەننىڭ مەنىسى: بارلىق مەخلۇقاتلارنىڭ قايتىدىغان جايى سېنىڭ دەرگاھىڭدۇر؛ سەن ئۇلارغا قىلغان ياخشى ۋە يامان ئەمەللىرىگە قاراپ جازا بېرىسەن.
ئىمام ئىبنى كەسىرنىڭ تەفسىرى
بۇ ئىككى ئۇلۇغ ئايەتنىڭ پەزىلىتى ھەققىدە كەلگەن ھەدىسلەرنى بايان قىلىش. ئاللاھ بۇ ئىككى ئايەت ئارقىلىق بىزگە مەنپەئەت بەرسۇن.
بىرىنچى ھەدىس: بۇخارى مۇنداق دېگەن: مۇھەممەد ئىبنى كەسىر بىزگە ھەدىس سۆزلەپ بەردى؛ شۇئبە بىزگە سۇلايمان، ئۇ ئىبراھىم، ئۇ ئابدۇرراھمان، ئۇ ئەبۇ مەسئۇدتىن، ئۇ پەيغەمبەر ﷺدىن رىۋايەت قىلدى: «كىمكى بۇ ئىككى ئايەتنى ئوقۇسا...» دېدى. يەنە ئەبۇ نۇئەيم بىزگە ھەدىس سۆزلەپ بەردى؛ سۇفيان، مەنسۇر، ئىبراھىم، ئابدۇرراھمان ئىبنى يەزىد، ئەبۇ مەسئۇدتىن رىۋايەت قىلدىكى، ئاللاھنىڭ ئەلچىسى ﷺ: «كىمكى كېچىدە بەقەرە سۈرىسىنىڭ ئاخىرقى ئىككى ئايىتىنى ئوقۇسا، ئۇنىڭغا كۇپايە قىلىدۇ» دېدى. بۇ ھەدىسنى باشقا ھەدىس توپلىغۇچىلارنىڭ ھەممىسى سۇلايمان ئىبنى مىھران ئەئمەش يولىدىن، شۇ زەنجىر بىلەن شۇنىڭغا ئوخشاش رىۋايەت قىلغان.
ئۇ بۇخارى ۋە مۇسلىمنىڭ «سەھىھ»لىرىدىمۇ سۇفيان ئەسسېۋرى، مەنسۇر، ئىبراھىم، ئابدۇرراھماندىن، ئۇ ئەبۇ مەسئۇدتىن رىۋايەت قىلغان يول بىلەن كەلگەن. يەنە بۇخارى ۋە مۇسلىمنىڭ «سەھىھ»لىرىدە ئابدۇرراھمان، ئەلقەمە، ئەبۇ مەسئۇدتىن رىۋايەت قىلىنغان. ئابدۇرراھمان: «ئاندىن مەن ئەبۇ مەسئۇد بىلەن ئۇچرىشىپ، بۇ ھەدىسنى ئۇنىڭدىن ئاڭلىدىم» دېگەن. ئەھمەد ئىبنى ھەنبەلمۇ يەھيا ئىبنى ئادەم، شېرىك، ئاسىم، مۇسەييىب ئىبنى رافىئ، ئەلقەمە، ئەبۇ مەسئۇدتىن، ئۇ پەيغەمبەر ﷺدىن رىۋايەت قىلىپ، ئۇنىڭ: «كىمكى كېچىسى بەقەرە سۈرىسىنىڭ ئاخىرقى ئىككى ئايىتىنى ئوقۇسا، ئۇنىڭغا كۇپايە قىلىدۇ» دېگەنلىكىنى نەقىل قىلغان.
ئىككىنچى ھەدىس: ئىمام ئەھمەد مۇنداق دېگەن: ھۈسەين بىزگە ھەدىس سۆزلەپ بەردى؛ شەيبان، مەنسۇر، رىبئى، خەرشە ئىبنى ھەرىر، مەئرۇر ئىبنى سۇۋەيد، ئەبۇ زەردىن رىۋايەت قىلدىكى، ئاللاھنىڭ ئەلچىسى ﷺ: «مەن ئارشتنىڭ ئاستىدىكى خەزىنىدىن بەقەرە سۈرىسىنىڭ ئاخىرقى ئايەتلىرىنى بەردىم؛ مەندىن ئىلگىرى ھېچبىر پەيغەمبەرگە بېرىلمىگەن» دېدى. ئىبنى مەرەۋەيھ بۇنى ئەشجەئىي، سەۋرى، مەنسۇر، رىبئى، زەيد ئىبنى زەبىياندىن، ئۇ ئەبۇ زەردىن رىۋايەت قىلدى؛ ئاللاھنىڭ ئەلچىسى ﷺ: «مەن ئارشتنىڭ ئاستىدىكى خەزىنىدىن بەقەرە سۈرىسىنىڭ ئاخىرقى ئايەتلىرىنى بەردىم» دېدى.
ئۈچىنچى ھەدىس: مۇسلىم مۇنداق دېگەن: ئەبۇ بەكر ئىبنى ئەبى شەيبە بىزگە ھەدىس سۆزلەپ بەردى؛ ئەبۇ ئۇسامە بىزگە ھەدىس سۆزلەپ بەردى؛ مالىك ئىبنى مەغۋەل بىزگە ھەدىس سۆزلەپ بەردى. يەنە ئىبنى نۇمەير ۋە زۇھەير ئىبنى ھەرب ھەر ئىككىسى ئابدۇللاھ ئىبنى نۇمەيردىن رىۋايەت قىلدى، ئۇلارنىڭ لەۋزى بىر-بىرىگە يېقىن. ئىبنى نۇمەير مۇنداق دېدى: دادام بىزگە ھەدىس سۆزلەپ بەردى؛ مالىك ئىبنى مەغۋەل، زۇبەير ئىبنى ئەدىي، تەلھە، مۇررە، ئابدۇللاھتىن رىۋايەت قىلدى: پەيغەمبەر ﷺ ئىسراغا ئېلىپ مېڭىلگەندە، سىدرەتۇل مۇنتەھاغا ئېلىپ بېرىلدى.
ئۇ ئالتىنچى ئاسماندا بولۇپ، يەر يۈزىدىن يۇقىرىغا ئۆرلەيدىغان نەرسىلەر ئۇنىڭغا يېتىپ، شۇ يەردە تۇتۇپ قېلىنىدۇ؛ يۇقىرىدىن تۆۋەنگە چۈشىدىغان نەرسىلەرنىڭمۇ ئاخىرقى مەنزىلى شۇ بولۇپ، ئۇ يەردە تۇتۇپ قېلىنىدۇ. ئاللاھنىڭ: «سىدرەنى قاپلىغان نەرسە قاپلىدى» (نەجم، 16) دېگەن ئايىتى ھەققىدە، ئۇ «ئالتۇندىن بولغان كېپىنەكلەر» دېدى. پەيغەمبەر ﷺگە ئۈچ نەرسە بېرىلدى: بەش ۋاق ناماز، بەقەرە سۈرىسىنىڭ ئاخىرقى ئايەتلىرى ۋە ئۈممىتىدىن ئاللاھقا ھېچ نەرسىنى شېرىك كەلتۈرمىگەنلەرنىڭ ھالاك قىلغۇچى چوڭ گۇناھلىرىنىڭ مەغپىرەت قىلىنىشى.
تۆتىنچى ھەدىس: ئەھمەد مۇنداق دېگەن: ئىسھاق ئىبنى ئىبراھىم رازىي بىزگە ھەدىس سۆزلەپ بەردى؛ سەلەمە ئىبنى فەزل بىزگە ھەدىس سۆزلەپ بەردى؛ مۇھەممەد ئىبنى ئىسھاق، يەزىد ئىبنى ئەبى ھەبىب، مەرثەد ئىبنى ئابدۇللاھ يەزەنىي، ئۇقبە ئىبنى ئامىردىن رىۋايەت قىلدى: ئاللاھنىڭ ئەلچىسى ﷺ ماڭا: «بەقەرە سۈرىسىنىڭ ئاخىرقى ئىككى ئايىتىنى ئوقۇغىن؛ چۈنكى ئۇ ئىككى ئايەت ماڭا ئارشتنىڭ ئاستىدىن بېرىلدى» دېدى. بۇ ھەدىسنىڭ ئىسنادى ھەسەن، ئەمما ئۇلارنىڭ كىتابلىرىغا كىرگۈزۈلمىگەن.
بەشىنچى ھەدىس: ئىبنى مەرەۋەيھ مۇنداق دېگەن: ئەھمەد ئىبنى كامىل بىزگە ھەدىس سۆزلەپ بەردى؛ ئىبراھىم ئىبنى ئىسھاق ھەربىي بىزگە خەۋەر بەردى؛ مۇسەدد بىزگە خەۋەر بەردى؛ ئەبۇ ئۇۋانە، ئەبۇ مالىك، رىبئى، ھۇزەيفەدىن رىۋايەت قىلدى: ئاللاھنىڭ ئەلچىسى ﷺ: «بىز كىشىلەردىن ئۈچ ئىش بىلەن ئەۋزەل قىلىندۇق: ئارشتنىڭ ئاستىدىكى خەزىنەدىن ماڭا بەقەرە سۈرىسىنىڭ ئاخىرقى ئايەتلىرى بېرىلدى؛ ئۇلار مەندىن ئىلگىرى ھېچكىمگە بېرىلمىگەن، مەندىن كېيىنمۇ ھېچكىمگە بېرىلمەيدۇ» دېدى. ئاندىن ئۇ بۇنى نۇئەيم ئىبنى ئەبى ھىندى، رىبئى، ھۇزەيفەدىنمۇ شۇنىڭغا ئوخشاش رىۋايەت قىلدى.
ئالتىنچى ھەدىس: ئىبنى مەرەۋەيھ مۇنداق دېگەن: ئابدولباقى ئىبنى نافىئ بىزگە ھەدىس سۆزلەپ بەردى؛ ئىسمائىل ئىبنى فەزل بىزگە خەۋەر بەردى؛ مۇھەممەد ئىبنى ھاتىم ئىبنى بىزىئ بىزگە خەۋەر بەردى؛ جەئفەر ئىبنى ئەۋن، مالىك ئىبنى مەغۋەل، ئەبۇ ئىسھاق، ھارىس، ئەلىدىن رىۋايەت قىلدى: ئۇ: «ئىسلامنى چۈشەنگەن كىشىنىڭ بەقەرە سۈرىسىنىڭ ئاخىرقى ئايەتلىرىنى ئوقۇماي ئۇخلىشىنى مۇۋاپىق كۆرمەيمەن؛ چۈنكى ئۇلار پەيغەمبىرىڭلارغا ئارشتنىڭ ئاستىدىن بېرىلگەن خەزىنىدۇر» دېدى.
ۋەكىئ بۇنى ئىسرائىل، ئەبۇ ئىسھاق، ئۇمەير ئىبنى ئەمر خارفىدىن، ئۇ ئەلىدىن رىۋايەت قىلدى؛ ئۇ: «ئىسلام ئۇنىڭغا يەتكەن، ئەقىللىق كىشىنىڭ ئايەتۇل كۇرسى ۋە بەقەرە سۈرىسىنىڭ ئاخىرقى ئايەتلىرىنى ئوقۇماي ئۇخلىشىنى مۇۋاپىق كۆرمەيمەن؛ چۈنكى ئۇلار ئارشتنىڭ ئاستىدىكى خەزىنىدىن» دېدى.
يەتتىنچى ھەدىس: ئەبۇ ئىيسا تىرمىزى مۇنداق دېگەن: باندار بىزگە ھەدىس سۆزلەپ بەردى؛ ئابدۇرراھمان ئىبنى مەھدى بىزگە ھەدىس سۆزلەپ بەردى؛ ھەمماد ئىبنى سەلەمە، ئەشئەس ئىبنى ئابدۇرراھمان جەرەمى، ئەبۇ قلابە، ئەبۇ ئەشئەس سەنئانى، نۇئمان ئىبنى بەشىردىن، ئۇ پەيغەمبەر ﷺدىن رىۋايەت قىلدى: «ئاللاھ ئاسمانلار ۋە زېمىننى يارىتىشتىن ئىككى مىڭ يىل ئىلگىرى بىر كىتابنى يېزىپ قويدى. ئۇنىڭدىن ئىككى ئايەت نازىل قىلىپ، بەقەرە سۈرىسىنى شۇ ئىككى ئايەت بىلەن تاماملىدى. قايسى بىر ئۆيدە ئۈچ كېچە ئوقۇلسا، شەيتان ئۇ ئۆيگە يېقىنلىشالمايدۇ» دېدى. تىرمىزى: «بۇ غەلىب ھەدىس» دېدى.
ھاكىممۇ «مۇستەدرەك»تە ھەمماد ئىبنى سەلەمەدىن شۇنداق رىۋايەت قىلىپ: «مۇسلىمنىڭ شەرتىگە ئۇيغۇن سەھىھ، ئەمما بۇخارى بىلەن مۇسلىم ئۇنى رىۋايەت قىلمىغان» دېدى.
سەككىزىنچى ھەدىس: ئىبنى مەرەۋەيھ مۇنداق دېگەن: ئابدۇرراھمان ئىبنى مۇھەممەد ئىبنى مەدىن بىزگە ھەدىس سۆزلەپ بەردى؛ ھەسەن ئىبنى جەھم بىزگە خەۋەر بەردى؛ ئىسمائىل ئىبنى ئەمر بىزگە خەۋەر بەردى؛ ئىبنى ئەبى مەريەم بىزگە خەۋەر بەردى؛ يۈسۈپ ئىبنى ئەبى ھەججاج ماڭا ھەدىس سۆزلەپ بەردى؛ ئۇ سەئىد، ئىبنى ئابباسدىن رىۋايەت قىلدى: پەيغەمبەر ﷺ بەقەرە سۈرىسىنىڭ ئاخىرىنى ۋە ئايەتۇل كۇرسىنى ئوقۇغاندا كۈلۈپ: «بۇ ئىككىسى رەھماننىڭ ئارشت ئاستىدىكى خەزىنىسىدىن» دەيتتى.
«كىمكى يامانلىق قىلسا، شۇنىڭ جازاسىنى تارتىدۇ» (نىسا، 123) ۋە «ئىنسانغا ئۆزى تىرىشقان نەرسىدىن باشقا نەرسە يوق؛ ئۇنىڭ تىرىشچانلىقى كېيىن كۆرسىتىلىدۇ، ئاندىن ئۇنىڭغا تولۇق جازا بېرىلىدۇ» (نەجم، 39–41) دېگەن ئايەتلەرنى ئوقۇغاندا بولسا، ئىستىرجائ ئېيتىپ، تەۋبە بىلەن بويۇن ئەگەتتى.
توققۇزىنچى ھەدىس: ئىبنى مەرەۋەيھ مۇنداق دېگەن: ئابدۇللاھ ئىبنى مۇھەممەد كۇفى بىزگە ھەدىس سۆزلەپ بەردى؛ ئەھمەد ئىبنى يەھيا ھەمزە بىزگە ھەدىس سۆزلەپ بەردى؛ مۇھەممەد ئىبنى بەكر بىزگە ھەدىس سۆزلەپ بەردى؛ مەككى ئىبنى ئىبراھىم بىزگە ھەدىس سۆزلەپ بەردى؛ ئابدۇللاھ ئىبنى ئەبى ھۇمەيد، ئەبۇ ملىھ، مەئقىل ئىبنى يەساردىن رىۋايەت قىلدى: ئاللاھنىڭ ئەلچىسى ﷺ: «مەن ئارشتنىڭ ئاستىدىن فاتىھە سۈرىسى ۋە بەقەرە سۈرىسىنىڭ ئاخىرقى ئايەتلىرىنى ئالدىم؛ مۇفەسسەل سۈرىلەر بولسا نەفلەدۇر» دېدى.
ئونىنچى ھەدىس: فاتىھە سۈرىسىنىڭ پەزىلىتى ھەققىدە ئىلگىرى ئابدۇرراھمان ئىبنى ئەبى لەيلا، سەئىد ئىبنى جۇبەير، ئىبنى ئابباسدىن رىۋايەت قىلىنغان ھەدىس بايان قىلىنغان. ئىبنى ئابباس مۇنداق دېگەن: بىر كۈنى پەيغەمبەر ﷺنىڭ يېنىدا جىبرائىل بار ئىدى. ئۈست تەرەپتىن بىر ئاۋاز ئاڭلىنىپ، جىبرائىل ئاسمانغا قارىدى ۋە: «بۇ ئاسماندىن ئېچىلغان بىر دەرۋازا؛ ئۇ ھازىرغىچە ئېچىلمىغانىدى» دېدى. ئۇ دەرۋازىدىن بىر پەرىشتە چۈشۈپ، پەيغەمبەر ﷺنىڭ يېنىغا كېلىپ: «ساڭا بېرىلگەن، سەندىن ئىلگىرى ھېچبىر پەيغەمبەرگە بېرىلمىگەن ئىككى نۇر بىلەن خۇش بولغىن: فاتىھە سۈرىسى ۋە بەقەرە سۈرىسىنىڭ ئاخىرقى ئايەتلىرى.
ئۇلاردىن بىر ھەرپنى ئوقۇساڭلا، ئۇنىڭ ساۋابى ساڭا بېرىلىدۇ» دېدى. بۇنى مۇسلىم ۋە نەسائىي رىۋايەت قىلغان، لەۋزى نەسائىينىڭكىدۇر.
«پەيغەمبەر پەرۋەردىگارى تەرىپىدىن ئۇنىڭغا نازىل قىلىنغان كىتابقا ئىمان كەلتۈردى» دېگەن سۆز پەيغەمبەر ﷺنىڭ شۇنداق ئىمان ئېيتقانلىقىنى خەۋەر قىلىدۇ. ئىبنى جەرىر مۇنداق دېگەن: بىشر بىزگە ھەدىس سۆزلەپ بەردى؛ يەزىد بىزگە ھەدىس سۆزلەپ بەردى؛ سەئىد، قەتادەدىن رىۋايەت قىلدى: بۇ ئايەت نازىل بولغاندا ئاللاھنىڭ ئەلچىسى ﷺ: «ئىمان ئېيتىشى ئۇنىڭغا ھەق بولغانىدى» دېگەنلىكى بىزگە خەۋەر قىلىندى.
ھاكىممۇ «مۇستەدرەك»تە مۇنداق رىۋايەت قىلدى: ئەبۇ نەدر فەقىھ بىزگە ھەدىس سۆزلەپ بەردى؛ مۇئاز ئىبنى نەجدە قۇرەيشى بىزگە ھەدىس سۆزلەپ بەردى؛ خەللاد ئىبنى يەھيا بىزگە ھەدىس سۆزلەپ بەردى؛ ئەبۇ عەقىل، يەھيا ئىبنى ئەبى كەسىر، ئەنەس ئىبنى مالىكتىن رىۋايەت قىلدى: بۇ ئايەت پەيغەمبەر ﷺگە نازىل بولغاندا، ئۇ: «ئۇنىڭغا ئىمان ئېيتىش ھەق بولغان» دېدى. ھاكىم: «ئىسنادى سەھىھ، ئەمما بۇخارى بىلەن مۇسلىم رىۋايەت قىلمىغان» دېدى.
«مۆمىنلەرمۇ» دېگەن سۆز «پەيغەمبەر» دېگەن سۆزگە باغلانغان. ئاندىن ئۇلارنىڭ ھەممىسى ھەققىدە: «ئۇلارنىڭ ھەممىسى ئاللاھقا، پەرىشتىلىرىگە، كىتابلىرىغا ۋە پەيغەمبەرلىرىگە ئىمان كەلتۈردى، پەيغەمبەرلىرىدىن ھېچبىرىنى ئايرىمايدۇ» دېدى. مۆمىنلەر ئاللاھنىڭ يەككە-يېگانە، بىھاجەت، ھەممە ئۇنىڭغا موھتاج ئىكەنلىكىگە ئىمان ئېيتىدۇ؛ ئۇنىڭدىن باشقا ئىلاھ، ئۇنىڭدىن باشقا پەرۋەردىگار يوق. ئۇلار ئاللاھنىڭ بەندىلىرى بولغان پەيغەمبەرلەر ۋە ئەلچىلەرنىڭ ھەممىسىگە، شۇنداقلا ئۇلارغا ئاسماندىن نازىل قىلىنغان كىتابلارنىڭ ھەممىسىگە ئىشەنچ قىلىدۇ.
ئۇلار پەيغەمبەرلەرنىڭ بىر قىسمىغا ئىمان ئېيتىپ، يەنە بىر قىسمىنى ئىنكار قىلمايدۇ؛ بەلكى ئۇلارنىڭ ھەممىسىنى راستچىل، ياخشى، توغرا يولدا تۇرغان، ھىدايەت تاپقان ۋە ياخشىلىق يوللىرىغا يېتەكلىگۈچى دەپ بىلىدۇ. گەرچە ئۇلارنىڭ بەزىسىنىڭ شەرىئىتى ئاللاھنىڭ ئىزنى بىلەن يەنە بەزىسىنىڭ شەرىئىتىنى ئەمەلدىن قالدۇرغان بولسىمۇ، ئاخىرىدا پەيغەمبەرلەر ۋە ئەلچىلەرنىڭ خاتىمى مۇھەممەد ﷺنىڭ شەرىئىتى ئۇلارنىڭ ھەممىسىنىڭ شەرىئىتىنى ئەمەلدىن قالدۇردى. قىيامەت ئۇنىڭ شەرىئىتى ئۈستىدە بولىدۇ، ئۈممىتىدىن بىر جامائە ھەقىقەت ئۈستىدە داۋاملىق غالىب تۇرىدۇ.
«ئۇلار: ئاڭلىدۇق ۋە ئىتائەت قىلدۇق» دېگەننىڭ مەنىسى: «ئى پەرۋەردىگارىمىز! سۆزۈڭنى ئاڭلىدۇق، چۈشەندۇق ۋە ئۇنىڭغا ئەمەل قىلىپ، تەقەززاسى بويىچە ئىش تۇتتۇق» دېگەنلىكتۇر.
«پەرۋەردىگارىمىز! مەغپىرىتىڭنى تىلەيمىز» دېگەنلىك مەغپىرەت، رەھمەت ۋە مېھرىبانلىق تىلەشتۇر. ئىبنى ئەبى ھاتىم مۇنداق دېگەن: ئەلى ئىبنى ھەرب مۇۋسىلى بىزگە ھەدىس سۆزلەپ بەردى؛ ئىبنى فۇدەيل، ئەتا ئىبنى سەئىب، سەئىد ئىبنى جۇبەيردىن، ئۇ ئىبنى ئابباسنىڭ ئاللاھنىڭ: «پەيغەمبەر پەرۋەردىگارى تەرىپىدىن ئۇنىڭغا نازىل قىلىنغان كىتابقا ئىمان كەلتۈردى ۋە مۆمىنلەرمۇ...» دېگەن ئايەتتىن «پەرۋەردىگارىمىز!
مەغپىرىتىڭنى تىلەيمىز» دېگەن يېرىگىچە بولغان ئايەتلەر ھەققىدە: «ئاللاھ: سىلەرنى مەغپىرەت قىلدىم، دېدى» دېگەنلىكىنى رىۋايەت قىلدى.
«قايتىدىغان جايىمىز سېنىڭ دەرگاھىڭدۇر» دېگەننىڭ مەنىسى: ھېساب كۈنى قايتىش ۋە بارىدىغان جاي سېنىڭ دەرگاھىڭدۇر. ئىبنى جەرىر مۇنداق دېگەن: مۇسەننا ئىبنى ئىبراھىم بىزگە ھەدىس سۆزلەپ بەردى؛ ئەبۇ نۇئەيم بىزگە ھەدىس سۆزلەپ بەردى؛ سۇفيان، ئەبۇ ئىسھاقتىن رىۋايەت قىلدى؛ مۇئاز، ئاللاھ ئۇنىڭدىن رازى بولسۇن، بۇ سۈرىنى ئوقۇپ: «كاپىر قەۋمگە قارشى بىزگە ياردەم بەرگىن» دېگەن ئايەتكە يەتكەندە «ئامىن» دەيتتى. ۋەكىئمۇ سۇفيان، ئەبۇ ئىسھاق، بىر كىشىدىن، ئۇ مۇئاز ئىبنى جەبەلدىن رىۋايەت قىلدى: ئۇ بەقەرە سۈرىسىنى تاماملىغاندا «ئامىن» دەيتتى.
«ئاللاھ ھېچكىمنى كۈچى يېتىدىغان ئىشتىن باشقىغا تەكلىپ قىلمايدۇ» دېگەن سۆزنىڭ مەنىسى: ئاللاھ ھېچكىمگە كۈچىدىن ئاشۇرۇپ يۈكلىمەيدۇ. بۇ ئاللاھ تائالانىڭ مەخلۇقاتلىرىغا قىلغان مېھرىبانلىقى، ئۇلارغا رەھىم قىلىشى ۋە ياخشىلىقىدىندۇر. بۇ ئايەت ساھابىلەرنى ئەندىشىگە سالغان: «كۆڭلۈڭلاردىكىنى ئاشكارا قىلساڭلار ياكى يوشۇرساڭلار، ئاللاھ سىلەرنى شۇنىڭ ئۈچۈن ھېسابقا تارتىدۇ» دېگەن ئايەتنىڭ ھۆكمىنى ئەمەلدىن قالدۇرۇپ، ئۇنىڭ ئېغىرلىقىنى كۆتۈردى. ئاللاھ ھېساب ئېلىپ سورىغان تەقدىردىمۇ، پەقەت كىشى ئۆزى توسىۋېتەلەيدىغان ئىشلىرى ئۈچۈنلا ئازابلايدۇ.
ئەمما ئىنساننىڭ ئۆزى قايتۇرۇۋېتەلمەيدىغان نەرسە، مەسىلەن، كۆڭۈلگە كېلىدىغان ۋەسۋەسە ۋە ئىچكى خىياللار ئۈچۈن ئۇنى مەسئۇلىيەتكە تارتمايدۇ. يامان ۋەسۋەسىنى يامان كۆرۈش ئىماندىن سانىلىدۇ.
«ئۇنىڭغا قىلغان ياخشىلىقى تەۋە» دېگەننىڭ مەنىسى — ياخشىلىقلىرى؛ «ئۇنىڭ زىيىنىغا قىلغان يامانلىقى» دېگەننىڭ مەنىسى — يامانلىقلىرىدۇر. بۇلار تەكلىپ دائىرىسىگە كىرىدىغان ئەمەللەرگە خاستۇر. ئاندىن ئاللاھ بەندىلىرىنى ئۆزىدىن سوراشقا يېتەكلىدى ۋە ئۇلارغا دۇئاغا جاۋاب بېرىشنى كاپالەت قىلدى. ئۇلارغا: «پەرۋەردىگارىمىز!
ئەگەر ئۇنتۇپ قالساق...» دەپ دۇئا قىلىشنى ئۆگەتتى. يەنى بىر پەرزنى ئۇنتۇپ تاشلاپ قويساق ياكى بىر ھارامنى ئۇنتۇپ قىلىپ سالساق، بىزنى جازالىمىغىن؛ «ياكى خاتالىشىپ قالساق» دېگەننىڭ مەنىسى: شەرئىي جەھەتتە توغرا بولغان ئىشنى بىلمەي خاتا قىلغان بولساق. ئەبۇ ھۇرەيرە ھەققىدىكى مۇسلىمنىڭ سەھىھ ھەدىسىدە: «ئاللاھ: شۇنداق» دېگەن.
ئىبنى ئابباس ھەققىدىكى ھەدىستە: «شۇنداق قىلدىم» دېگەن. ئىبنى ماجە ئۆزىنىڭ «سۇنەن»ىدە، ئىبنى ھەببان ئۆزىنىڭ «سەھىھ»ىدە ئەبۇ ئەمر ئەۋزائىي، ئەتا يولىدىن رىۋايەت قىلدى؛ ئىبنى ماجەنىڭ رىۋايىتىدە ئىبنى ئابباس، تەبرانى ۋە ئىبنى ھەبباننىڭ رىۋايىتىدە ئەتا، ئۇبەيد ئىبنى ئۇمەير، ئىبنى ئابباستىن كەلگەن: پەيغەمبەر ﷺ: «ئاللاھ مېنىڭ ئۈممىتىمدىن خاتالىق، ئۇنتۇش ۋە مەجبۇرلانغان ئىشلارنىڭ گۇناھىنى كۆتۈردى» دېدى. بۇ ھەدىس باشقا يوللاردىنمۇ رىۋايەت قىلىنغان، ئەھمەد ۋە ئەبۇ ھاتىم ئۇنىڭ ئاجىزلىقىنى بايان قىلغان؛ ئاللاھ ئەڭ ياخشى بىلگۈچىدۇر.
ئىبنى ئەبى ھاتىم مۇنداق دېگەن: دادام بىزگە ھەدىس سۆزلەپ بەردى؛ مۇسلىم ئىبنى ئىبراھىم بىزگە ھەدىس سۆزلەپ بەردى؛ ئەبۇ بەكر ھۇزەيلى، شەھرى، ئۇممىد دەردادىن، ئۇ پەيغەمبەر ﷺدىن رىۋايەت قىلدى: «ئاللاھ مېنىڭ ئۈممىتىمدىن ئۈچ ئىشنى ئەپۇ قىلدى: خاتالىق، ئۇنتۇش ۋە مەجبۇرلاشنى» دېدى. ئەبۇ بەكر: «بۇنى ھەسەن بەسرىگە سۆزلەپ بەردىم، ئۇ: ھەئە، بۇنى قۇرئاندا ئوقۇمايسەنمۇ؟ «پەرۋەردىگارىمىز! ئەگەر ئۇنتۇپ قالساق ياكى خاتالىشىپ قالساق...» دېدى» دەپ ئېيتقان.
«پەرۋەردىگارىمىز! بىزگە ئېغىر يۈك يۈكلىمىگىن، بىزدىن ئىلگىرىكىلەرگە يۈكلىگىنىڭگە ئوخشاش» دېگەننىڭ مەنىسى: بىزگە، گەرچە كۈچىمىز يەتسىمۇ، ئېغىر ئەمەللەرنى يۈكلىمىگىن. ئىلگىرىكى ئۈممەتلەرگە پەرۋەردىگارىمىز يۈكلىگەن زەنجىر ۋە ئېغىر مەجبۇرىيەتلەرنى بىزگە يۈكلىمىگىن. ئاللاھ رەھمەت پەيغەمبىرى مۇھەممەد ﷺنى ئېۋەتىپ، ئۇ ئېلىپ كەلگەن ئاسان، توغرا ۋە كەڭ شەرىئەت ئارقىلىق بۇ ئۈممەتكە ئۇلارنى يەڭگىل قىلدى.
ئەبۇ ھۇرەيرەدىن رىۋايەت قىلىنغان سەھىھ مۇسلىم ھەدىسىدە پەيغەمبەر ﷺ ئاللاھنىڭ: «شۇنداق» دېگەنلىكىنى بايان قىلغان؛ ئىبنى ئابباستىن كەلگەن ھەدىستە: «شۇنداق قىلدىم» دېگەن. پەيغەمبەر ﷺدىن بىر نەچچە يول بىلەن: «مەن ئاسان ۋە كەڭ دىندا ئەۋەتىلدىم» دېگەن ھەدىسمۇ كەلگەن.
«پەرۋەردىگارىمىز! كۈچىمىز يەتمەيدىغان نەرسىنى بىزگە يۈكلىمىگىن» دېگەننىڭ مەنىسى: تەكلىپ، بالا-قازا ۋە سىناقلاردىن كۈچىمىز يەتمەيدىغاننى بېشىمىزغا كەلتۈرمىگىن؛ بىزگە بەرداشلىق بېرەلمەيدىغان ئىشلار بىلەن سىناق قىلمىغىن. مەكھۇل بۇ ئايەت ھەققىدە: «غۇرۋەت ۋە شەھۋەتنىڭ كۈچلۈكلىكى» دېگەن. بۇنى ئىبنى ئەبى ھاتىم رىۋايەت قىلغان.
ئاللاھ: «شۇنداق» دېگەن؛ يەنە بىر ھەدىستە: «شۇنداق قىلدىم» دېگەن.
«بىزنى كەچۈرگىن» — سەن بىلەن بىزنىڭ ئارىمىزدا، بىزنىڭ نۇقسان ۋە خاتالىقلىرىمىزدىن بىلگىنىڭنى ئەپۇ قىلغىن. «بىزگە مەغپىرەت قىلغىن» — بىز بىلەن بەندىلىرىڭنىڭ ئارىسىدىكى ئىشلاردا بىزنىڭ يامانلىقلىرىمىز ۋە قەبىھ ئەمەللىرىمىزنى ئۇلارغا ئاشكارىلىمىغىن. «بىزگە رەھىم قىلغىن» — كېلەچەكتە تەۋپىقىڭ بىلەن بىزنى يەنە بىر گۇناھقا چۈشۈرۈپ قويما. شۇڭا گۇناھكار كىشى ئۈچ ئىشقا موھتاج دېيىلگەن: ئاللاھنىڭ ئۆزى بىلەن ئۇنىڭ ئارىسىدىكى گۇناھنى ئەپۇ قىلىشىغا، بەندىلىرىنىڭ ئالدىدا ئۇنى رەسۋا قىلماي سەتر قىلىشىغا ۋە ئۇنى شۇنىڭغا ئوخشاش گۇناھقا چۈشۈرۈپ قويماسلىقىغا.
بۇ ھەقتە ئىلگىرى ئاللاھنىڭ «شۇنداق» دېگەنلىكى كەلگەن؛ يەنە بىر ھەدىستە «شۇنداق قىلدىم» دېگەن.
«سەن بىزنىڭ ئىگىمىزسەن» دېگەننىڭ مەنىسى: سەن بىزنىڭ دوستىمىز ۋە ياردەمچىمىزسەن؛ ساڭىلا تەۋەككۈل قىلدۇق، ياردەمنى سەندىنلا تىلەيمىز ۋە ئىشلىرىمىزنى ساڭا تاپشۇرىمىز. بىزنىڭ كۈچ-قۇۋۋىتىمىز پەقەت سېنىڭ ياردىمىڭ بىلەنلا بولىدۇ.
«كاپىر قەۋمگە قارشى بىزگە ياردەم بەرگىن» دېگەننىڭ مەنىسى: دىنىڭنى رەت قىلغان، يەككە-يېگانىلىقىڭنى ئىنكار قىلغان، پەيغەمبىرىڭنىڭ ئەلچىلىكىنى ئىنكار قىلغان، سېنىڭدىن باشقىغا ئىبادەت قىلغان ۋە بەندىلىرىڭنى ساڭا شېرىك قىلغانلارغا قارشى بىزگە ياردەم بەرگىن؛ دۇنيا ۋە ئاخىرەتتە ئۇلارغا قارشى ئاقىۋەتنى بىزگە نېسىپ قىلغىن. ئاللاھ: «شۇنداق» دېگەن. ئىبنى ئابباس ھەققىدە مۇسلىم رىۋايەت قىلغان ھەدىستە: «ئاللاھ: شۇنداق قىلدىم» دېگەن.
ئىبنى جەرىر مۇنداق دېگەن: مۇسەننا ئىبنى ئىبراھىم بىزگە ھەدىس سۆزلەپ بەردى؛ ئەبۇ نۇئەيم بىزگە ھەدىس سۆزلەپ بەردى؛ سۇفيان، ئەبۇ ئىسھاقتىن رىۋايەت قىلدى: مۇئاز، بۇ سۈرىنى تاماملاپ «كاپىر قەۋمگە قارشى بىزگە ياردەم بەرگىن» دېگەن ئايەتكە يەتكەندە «ئامىن» دەيتتى. ۋەكىئمۇ سۇفيان، ئەبۇ ئىسھاق، بىر كىشىدىن، ئۇ مۇئاز ئىبنى جەبەلدىن رىۋايەت قىلغان: مۇئاز بەقەرە سۈرىسىنى تاماملىغاندا «ئامىن» دەيتتى. بىز ئۇنتۇپ قالدۇق.
بەغاۋىنىڭ تەفسىرى
ئاللاھنىڭ «پەيغەمبەر ئىمان كەلتۈردى» دېگەن سۆزىنىڭ مەنىسى: ئۇ تەستىق قىلدى. «پەرۋەردىگارى تەرىپىدىن ئۇنىڭغا نازىل قىلىنغانغا ۋە مۆمىنلەر» — «ئۇلارنىڭ ھەممىسى ئاللاھقا ئىمان كەلتۈردى» دېگەنلىك. بۇ يەردە «ھەممىسى»نىڭ پېئىلى يەككە شەكىلدە كەلگەن، چۈنكى ئۇلارنىڭ ھەر بىرى كۆزدە تۇتۇلغان. «پەرىشتىلىرىگە، كىتابلىرىغا ۋە پەيغەمبەرلىرىگە» دېگەننى ھەمزە ۋە كىسائىي «كىتابىغا» دەپ يەككە شەكىلدە ئوقۇغان؛ بۇنىڭ بىلەن قۇرئان كۆزدە تۇتۇلغان، دېيىلگەن.
يەنە «كىتاب» سۆزى يەككە شەكىلدە كەلگەن بولسىمۇ كۆپلۈك مەنىسىنى بىلدۈرىدۇ، دېيىلگەن. بۇ ئاللاھنىڭ: «ئاللاھ پەيغەمبەرلەرنى خۇش خەۋەر بەرگۈچى ۋە ئاگاھلاندۇرغۇچى قىلىپ ئەۋەتتى ۋە ئۇلار بىلەن بىللە كىتاب نازىل قىلدى» (بەقەرە، 213) دېگەن سۆزىگە ئوخشايدۇ. باشقا قىرائەت ئىگىلىرى «كىتابلىرىغا» دەپ كۆپلۈك شەكلىدە ئوقۇغان؛ بۇ ئاللاھنىڭ: «پەرىشتىلىرىگە، كىتابلىرىغا ۋە پەيغەمبەرلىرىگە» (نىسا، 136) دېگەن ئايىتىگە ماس كېلىدۇ.
«پەيغەمبەرلىرىدىن ھېچبىرىنى ئايرىمايمىز» — يەنى يەھۇدىي ۋە ناسارالار قىلغاندەك، بەزىسىگە ئىمان ئېيتىپ، بەزىسىنى ئىنكار قىلمايمىز. بۇ يەردە بىر سۆز چۈشۈپ قالغان بولۇپ، تەقدىرى: «ئۇلار: پەيغەمبەرلىرىدىن ھېچبىرىنى ئايرىمايمىز، دەيدۇ» دېگەنلىكتۇر. يەئقۇب «يۇفەررىق» دەپ «يا» بىلەن ئوقۇغان؛ بۇ پەيغەمبەر ھەققىدە خەۋەر بولىدۇ ياكى «ھەممىسى ئايرىمايدۇ» دېگەن مەنىدە بولىدۇ. «ھېچبىر» دېگەن يەردە «ھەچبىرلىرى» دېمىگەن، چۈنكى «ھېچبىر» يەككىنىمۇ، كۆپلۈكنىمۇ بىلدۈرىدۇ.
ئاللاھ: «سىلەردىن ھېچكىم ئۇنىڭدىن توسۇپ قالالمايدۇ» (ھاققە، 47) دېگەن.
«ئۇلار: ئاڭلىدۇق» — سۆزۈڭنى؛ «ۋە ئىتائەت قىلدۇق» — ئەمرىڭنى، دېدى. ھەكىم، جابىردىن رىۋايەت قىلدىكى، بۇ ئايەت نازىل بولغاندا جىبرائىل ئەلەيھىسسالام پەيغەمبەر ﷺگە: «ئاللاھ سېنى ۋە ئۈممىتىڭنى مەدھىيىلىدى؛ سورىغىن، ساڭا بېرىلىدۇ» دېدى. ئاللاھ ئۇلارغا دۇئا قىلىشنى ئۆگەتكەندىن كېيىن، پەيغەمبەر ﷺ: «مەغپىرىتىڭنى تىلەيمىز» دېدى. بۇ «غۇفران» مەسدار سۆزى بولۇپ، مەسدارنىڭ ئورنىدا نەسەب ھالىتىدە كەلگەن؛ يەنى «مەغپىرىتىڭ بىلەن مەغپىرەت قىلغىن» ياكى «مەغپىرىتىڭنى سورايمىز» دېگەن مەنىدە.
«پەرۋەردىگارىمىز، قايتىدىغان جايىمىز سېنىڭ دەرگاھىڭدۇر. ئاللاھ ھېچكىمنى كۈچى يېتىدىغان ئىشتىن باشقىغا تەكلىپ قىلمايدۇ» — ئايەتنىڭ زاھىرى دۇئاغا جاۋاب بېرىلگەنلىكىنى بىلدۈرىدۇ؛ بۇ يەردە دۇئا مەزمۇنى چۈشۈپ قالغان. گويا ئۇلار: «بىزنى پەقەت كۈچىمىز يېتىدىغان ئىشقىلا تەكلىپ قىلغىن» دېگەن؛ ئاللاھ بولسا: «ئاللاھ ھېچكىمنى كۈچى يېتىدىغان ئىشتىن باشقىغا تەكلىپ قىلمايدۇ» دەپ جاۋاب بەرگەن. يەنى ئاللاھ ھېچكىمگە كۈچى يېتىدىغان دائىرىدىن ئاشۇرۇپ يۈكلىمەيدۇ.
«ۋۇسئ» — ئىنسان كۆتۈرەلەيدىغان ۋە ئۇنىڭغا تارلىق قىلمايدىغان نەرسىنىڭ نامىدۇر. بۇنىڭ تەپسىرى ھەققىدە ئوخشىمىغان قاراشلار بار. ئىبنى ئابباس، ئەتا ۋە مۇفەسسىرلەرنىڭ كۆپىنچىسى بۇ ئايەتتە ئالدىنقى ئايەتتە تىلغا ئېلىنغان كۆڭۈلگە كەلگەن خىياللار كۆزدە تۇتۇلغان، دېگەن. ئىبنى ئابباستىن يەنە: «بۇ پەقەت مۆمىنلەر ھەققىدە؛ ئاللاھ ئۇلارنىڭ دىن ئىشلىرىنى ئاسانلاشتۇرۇپ، كۈچى يېتىدىغان ئىشلارنىلا ئۇلارغا يۈكلىدى» دېگەن سۆز رىۋايەت قىلىنغان.
ئاللاھ: «ئاللاھ سىلەرگە ئاسانلىقنى خالايدۇ، قىيىنچىلىقنى خالىمايدۇ» (بەقەرە، 185) ۋە «ئۇ دىن ئىشلىرىدا سىلەرگە ھېچقانداق قىيىنچىلىق قىلمىدى» (ھەج، 78) دېگەن.
سۇپيان ئىبنى ئۇيەينەدىن ئاللاھنىڭ «ئاللاھ ھېچكىمنى كۈچى يېتىدىغان ئىشتىن باشقىغا تەكلىپ قىلمايدۇ» دېگەن سۆزى ھەققىدە سورالغاندا، ئۇ: «ئاسانلىقىدىن ئاشۇرۇپ يۈكلىمەيدۇ، كۈچىدىن ئارتۇق تەكلىپ قىلمايدۇ» دېگەن. بۇ ياخشى قاراشتۇر، چۈنكى «ۋۇسئ» كۈچنىڭ ئاستىدىكى دائىرىدۇر.
«ئۇنىڭغا قىلغان ياخشىلىقى تەۋە» — كىشىنىڭ قىلغان ياخشىلىقى ئۆزىگە بولۇپ، ئۇنىڭ ئەجىر-ساۋابى بار. «ئۇنىڭ زىيىنىغا قىلغان يامانلىقى» — يامانلىق قىلىپ، ئۇنىڭ گۇناھى ئۆزىگە بولىدۇ.
«پەرۋەردىگارىمىز! بىزنى جازالىمىغىن» — يەنى بىزنى جازالىمىغىن. «ئەگەر ئۇنتۇپ قالساق» — بەزىلەر بۇنى سەھۋەنلىك مەنىسىدىكى ئۇنتۇش دەپ چۈشەندۈرگەن. كەلبى مۇنداق دېگەن: بەنى ئىسرائىل بۇيرۇلغان نەرسىدىن بىرەر نەرسىنى ئۇنتۇپ قالسا ياكى خاتالاشسا، جازا دەرھال كېلەتتى؛ ئۇ گۇناھىغا قاراپ ئۇلارغا بەزى يېمەك-ئىچمەك ھارام قىلىناتتى.
شۇنىڭ بىلەن ئاللاھ مۆمىنلەرگە بۇنداق خاتالىق ئۈچۈن جازالاشماسلىقىنى سوراشنى بۇيرۇدى. يەنە «ئۇنتۇش»نى تاشلاپ قويۇش مەنىسىدە چۈشەندۈرگەنلەر بار. ئاللاھنىڭ: «ئۇلار ئاللاھنى ئۇنتۇدى، ئاللاھمۇ ئۇلارنى ئۇنتۇدى» (تەۋبە، 67) دېگەن ئايىتى شۇنىڭدۇر.
«ياكى خاتالىشىپ قالساق» — بەزىلەر بۇنى قەستەن قىلىش دەپ چۈشەندۈرگەن. ئەرەب تىلىدا «خاتا قىلدى» دېگەن سۆز بەزىدە قەستەن قىلدى دېگەن مەنىدە كېلىدۇ. ئاللاھ: «ھەقىقەتەن، ئۇلارنىڭ بالىلىرىنى ئۆلتۈرۈشى چوڭ خاتالىقتۇر» (ئىسرا، 31) دېگەن. ئەتا: «ئۇنتۇپ قالساق ياكى خاتالىشىپ قالساق» دېگەننى «بىلمەي قالساق ياكى قەستەن قىلساق» دەپ چۈشەندۈرگەن.
كۆپچىلىك بولسا ئۇنى بىلمەسلىك ۋە سەھۋەنلىك مەنىسىدىكى خاتالىق دەپ چۈشەندۈرگەن. چۈنكى قەستەن قىلىنغان گۇناھ ئەپۇ قىلىنمايدۇ، بەلكى ئاللاھنىڭ خالىشىغا قالىدۇ؛ خاتالىق بولسا ئەپۇ قىلىنىدۇ. پەيغەمبەر ﷺ: «ئۈممىتىمدىن خاتالىق، ئۇنتۇش ۋە مەجبۇرلانغان ئىشلار كۆتۈرۈلدى» دېگەن.
«پەرۋەردىگارىمىز! بىزگە ئېغىر يۈك يۈكلىمىگىن» — بىزگە ئورۇندىيالمايدىغان ئېغىر ئەھدە ۋە مەجبۇرىيەتلەرنى يۈكلىمە، ئۇنى بۇزۇش ۋە تاشلاش سەۋەبىدىن بىزنى ئازابلىما. «ئۇنى بىزدىن ئىلگىرىكىلەرگە يۈكلىگىنىڭگە ئوخشاش» دېگەننىڭ مەنىسى: يەھۇدىيلارغا. بۇ مۇجاھىد، ئەتا، قەتادە، سۇددىي، كەلبى ۋە بىر جامائەتنىڭ قارىشىدۇر.
بۇنىڭ دەلىلى ئاللاھنىڭ: «سىلەردىن ئۇلار بىلەن ئەھدە ئالدىم» (ئال ئىمران، 81) دېگەن ئايىتىدۇر؛ بۇ يەردە «ئەھدىم» دېگەن سۆز ئەھدەمنى بىلدۈرىدۇ. يەنە بۇنىڭ مەنىسى: بىزگە ئىشلارنى بۇرۇنقى يەھۇدىيلارغا قىلغىنىڭدەك قاتتىق ۋە تار قىلمىغىن، دېيىلگەن. ئاللاھ ئۇلارغا ئەللىك ۋاق ناماز پەرز قىلغان، ماللىرىنىڭ تۆتتىن بىر قىسمىنى زاكات قىلىپ بېرىشنى بۇيرۇغان؛ كىيىمىگە ناپاكلىق يەتسە، ئۇ يەرنى كېسىۋېتىش كېرەك بولغان؛ گۇناھ قىلغان كىشى سەھەردە ئويغانغاندا گۇناھى ئىشىكىگە يېزىلغان ھالدا بولغان ۋە بۇنىڭغا ئوخشاش ئېغىرلىق ۋە چەكلىمىلەر يۈكلەنگەن. بۇ ئوسمان، ئەتا، مالىك ئىبنى ئەنەس، ئەبۇ ئۇبەيد ۋە بىر جامائەتنىڭ قارىشىدۇر.
بۇنىڭ دەلىلى ئاللاھنىڭ: «ئۇلارنىڭ ئۈستىدىكى ئېغىر يۈكلىرىنى ۋە زەنجىرلىرىنى ئېلىۋېتىدۇ» (ئەئراف، 157) دېگەن ئايىتىدۇر. يەنە «ئېغىر يۈك» — تەۋبىسى بولمايدىغان گۇناھ، يەنى بىزنى شۇنىڭغا ئوخشاش گۇناھتىن ساقلىغىن، دېيىلگەن. بۇ سۆزنىڭ ئەسلى مەنىسى باغلاش ۋە چىڭىتىشتۇر.
«پەرۋەردىگارىمىز! كۈچىمىز يەتمەيدىغان نەرسىنى بىزگە يۈكلىمىگىن» — بىزگە كۈچىمىز يەتمەيدىغان ئەمەللەرنى تەكلىپ قىلمىغىن. يەنە بۇنىڭ مەنىسى كۆڭۈلدىكى خىيال ۋە ۋەسۋەسە، دېيىلگەن. مەكھۇلدىن بۇ ئايەتنىڭ مەنىسى «شەھۋەتنىڭ كۈچلۈكلىكى» دەپ رىۋايەت قىلىنغان؛ ئۇ بۇنى جىنسىي ھەۋەسنىڭ كۈچى دەپ چۈشەندۈرگەن.
ئىبراھىمدىن: «مۇھەببەت»؛ مۇھەممەد ئىبنى ئابدۇلۋەھھابتىن: «ئاشىق بولۇش» دېگەن قاراشلار رىۋايەت قىلىنغان. ئىبنى جۇرىج: «مايمۇن ۋە چوشقىغا ئۆزگەرتىلىش» دېگەن. يەنە دۈشمەننىڭ خۇشاللىقى، ئايرىلىش ۋە مۇناسىۋەتنى ئۈزۈش دەپمۇ چۈشەندۈرۈلگەن؛ ئۇنىڭدىن ئاللاھقا پاناھ تىلەيمىز.
«بىزنى كەچۈرگىن» — بىزنىڭ گۇناھلىرىمىزدىن ئۆتۈپ، ئۇلارنى ئۆچۈرگىن. «بىزگە مەغپىرەت قىلغىن» — گۇناھلىرىمىزنى يوشۇرغىن، بىزنى رەسۋا قىلمىغىن. «بىزگە رەھىم قىلغىن» — چۈنكى بىز سېنىڭ ئىتائىتىڭ بىلەنلا ئەمەل قىلالايمىز، سېنىڭ رەھمىتىڭ بىلەنلا ئاسىيلىقنى تاشلىيالايمىز. «سەن بىزنىڭ ئىگىمىزسەن» — ياردەمچىمىز، قوغدىغۇچىمىز ۋە دوستىمىزسەن. «كاپىر قەۋمگە قارشى بىزگە ياردەم بەرگىن».
سەئىد ئىبنى جۇبەير ئىبنى ئابباسنىڭ ئاللاھنىڭ «پەرۋەردىگارىمىز! مەغپىرىتىڭنى تىلەيمىز» دېگەن سۆزى ھەققىدىكى تەپسىرىنى رىۋايەت قىلدى: ئاللاھ تائالا: «سىلەرنى مەغپىرەت قىلدىم» دېدى. «ئەگەر ئۇنتۇپ قالساق ياكى خاتالىشىپ قالساق، بىزنى جازالىمىغىن» دېگەن ئايەتكە: «سىلەرنى جازالىمايمەن» دېدى. «بىزگە ئېغىر يۈك يۈكلىمىگىن» دېگەنگە: «سىلەرگە ئېغىر يۈك يۈكلىمەيمەن» دېدى.
«كۈچىمىز يەتمەيدىغان نەرسىنى بىزگە يۈكلىمىگىن» دېگەنگە: «سىلەرگە يۈكلىمەيمەن» دېدى. «بىزنى كەچۈرگىن»دىن تارتىپ ئايەتنىڭ ئاخىرىغىچە بولغان دۇئاغا: «سىلەرنى كەچۈردۈم، مەغپىرەت قىلدىم، رەھىم قىلدىم ۋە كاپىر قەۋمگە قارشى سىلەرگە ياردەم بەردىم» دېدى.
مۇئاز ئىبنى جەبەل بەقەرە سۈرىسىنى تاماملىغاندا «ئامىن» دەيتتى. ئىسمائىل ئىبنى ئابدۇلقاھىر بىزگە خەۋەر بەردى؛ ئەبۇ غافىر ئىبنى مۇھەممەد بىزگە خەۋەر بەردى؛ مۇھەممەد ئىبنى ئىيسا جۇلۇدى بىزگە خەۋەر بەردى؛ ئىبراھىم ئىبنى مۇھەممەد ئىبنى سۇفيان بىزگە خەۋەر بەردى؛ مۇسلىم ئىبنى ھەججاج بىزگە خەۋەر بەردى؛ ئەبۇ بەكر ئىبنى ئەبى شەيبە بىزگە خەۋەر بەردى؛ ئەبۇ ئۇسامە بىزگە ھەدىس سۆزلەپ بەردى؛ مالىك ئىبنى مەغۋەل، زۇبەير ئىبنى ئەدىي، تەلھە ئىبنى ئەلى ئىبنى مۇسەررىف، مۇررە، ئابدۇللاھتىن رىۋايەت قىلدى: پەيغەمبەر ﷺ ئىسراغا ئېلىپ مېڭىلگەندە، سىدرەتۇل مۇنتەھاغا ئېلىپ بېرىلدى.
ئۇ ئالتىنچى ئاسماندا بولۇپ، يەر يۈزىدىن يۇقىرىغا ئۆرلەيدىغان نەرسىلەر ئۇنىڭغا يېتىپ، شۇ يەردە تۇتۇپ قېلىنىدۇ؛ يۇقىرىدىن تۆۋەنگە چۈشىدىغان نەرسىلەرنىڭمۇ ئاخىرقى مەنزىلى شۇ بولۇپ، ئۇ يەردە تۇتۇپ قېلىنىدۇ. ئاللاھنىڭ «سىدرەنى قاپلىغان نەرسە قاپلىدى» (نەجم، 16) دېگەن ئايىتى ھەققىدە، ئۇ «ئالتۇندىن بولغان كېپىنەكلەر» دېدى. پەيغەمبەر ﷺگە ئۈچ نەرسە بېرىلدى: بەش ۋاق ناماز، بەقەرە سۈرىسىنىڭ ئاخىرقى ئايەتلىرى ۋە ئۈممىتىدىن ئاللاھقا ھېچ نەرسىنى شېرىك كەلتۈرمىگەنلەرنىڭ ھالاك قىلغۇچى چوڭ گۇناھلىرىنىڭ مەغپىرەت قىلىنىشى.
«سەھىھ مۇسلىم»دا (126-ھەدىس) ئىبنى ئابباس رەزىيەللاھۇ ئەنھۇدىن رىۋايەت قىلىنىدۇكى، بىر پەرىشتە ئاسماندىن چۈشۈپ، پەيغەمبەر ﷺگە: «ئىككى نۇر بىلەن خۇش بولغىن… ئۇلار فاتىھە سۈرىسى ۋە بەقەرە سۈرىسىنىڭ ئاخىرقى ئايەتلىرىدۇر» دېدى.