Бакъарийн схьайаьккхин аятш

Шейх Абдуррахман ас-Саадин тафсир

Аллахан бохург: «Шуна доьзуш долу хьекъаш чулацамаш къайладоьккхича а, къайлада ца бохуш хилча а, Дала шуна хьакъ дӀахӀоттор ду» аят доссийча, муъминанашна иза хало хилира. Цара ойла йира, адаман дег чохь хила йиш йолу, дера йолу а, кхин йолу а массо ойланашна тӀехь аьтто бен ца хилийтачу хӀуманашна тӀехь кхел кхочур ю аьлла. Церан ойла тӀехь, Аллахан аят дийцира: «Аллахан сина тӀе ца дуьллу Цунна ницкъ кхочург бен», яьхки, Цунна шен ницкъ кхочучу хӀумане тӀехь бен Ӏалашо йоцуш; Цо цунна хало йоккхуш а, ницкъ кхачош а дац. Аллах бохуш ду: «Шуна динехь хало дӀахьалхадаьккхина ма дац» (әл-Хьаж, 78).

Декхарш а, кхочуш ца хилар а, адаман дегнашна хало дехарш дац, массо декхарш ца дӀадехьа; уьш сина кхачам болуш, денашна шен дарманаш ду, лардаре а, зе дехьарна а хьалха а лелош ду. Аллахан, Дала дийцина декхарш Цо бен тӀехь, къинхетам а, карар а бен диц ца хуьлу. ХӀунда аьлча, хало хилийтар кхеташ йолу схьадевлла хӀумаш хилахь, Дала тӀехь хало дӀахьалхадаьккхина: массо декхар дӀадаккха я цуьнан бӀаьрг дӀадаккха, хьалха вуьсучуьнга а, болх лелочуьнга а, кхечарна а хало дӀахьалхадаьккхиначу хьолехь санна.

ТӀаккха, Аллах массо синна шена кхаьчна дика гӀуллакхаш ду аьлла, цунна тӀехь шена караделла во гӀуллакхаш ду аьлла, хабар делира. Цхьана а дикачуьнга кхечуьнан диканаш дӀа ца дӀадоьду, цхьана а къинош долучуьнга кхечуьнан къинош тӀе ца дуьллу. Дикъан гӀуллакхашна «каса́ба» (كَسَبَ) бохучу хьалха лелош йолу хьарф, къиношна «иктасаба» (اكْتَسَبَ) бохучу хьарф лелорехь, цуьнан маьӀна ду: дика гӀуллакх адаманна кхочуш хилийта ца тӀехь долу бен-бен сагатто, белхало а йоцуш, деган нийатна тӀехь а кхочу. Вон гӀуллакх адаманна яздина ца хуьлу, ша кхочушдаь а, цунна тӀехь сагатто а хилийча маьӀна кхочуш хилча бен.

Аллахан Элчанан а, цунна тӀаьхьа муъминанан а иман дийцира, массо болх банарг шен белханна доза деза аьлла. Адам чӀагӀаца гӀалат а, дицдар а хила тарло; хӀокху аятехь хьалха дийцина, Аллах тхан ницкъ кхачучу бен дехарш ца до. ТӀаккха муъминанашан дехар дийцира, Элчанан ﷺ хадисехь а Аллахан жаваб: «Цо кхочушдийна», аьлла дийцина. «Тхан Кхиош-кхобург, Ахь тхо бехке ма лацалахь, тхо дицделча я гӀалатдаьлча».

Нисдар а, гӀалат а юкъара хьал ду: дицдар — хӀума дицделла, цуьнга чӀагӀо а йолуш, амр дар дӀадаккха; гӀалат — адаманна кхочушдаран хьукъ болуш хӀумана Ӏалашо йойла а, тӀаккха кхочушдар, цунна кхочушдаре хьалхадаьккхина хӀумам хила. Дала хӀокху муъминанашан дицдар а, гӀалат а къинхетамца гечдина.

Иштта, кхечуьнан хьал аьлла шен гарз дӀа ца луш йолчу туьргашца намаз деш хилча, я хьалха цхьа адаман хьал аьлла дицделлачу шен гӀам а лелош хилча, я шен даьхни чохь боху хӀума дицделла хилча, я намазан чохь дицделла лаьцна хилча, я дицделла саьлта доьккхуш хилча, я ихраман хьолехь, кхечуьнан даьхни ца бовзуш, дицделла дӀа ца хьаьржича, цуьнга геч хуьлу. Иштта, адаман дицдарна тӀехь кхочушдаьлла дӀа а ца дӀадо. Баккъалла а, дицделла кхеташ долчу хӀумане кхочуш хилча, ант долу хӀуманна а ант дӀа ца дӀадо.

Иштта, гӀалатца са я даьхни дӀадаьккхича, цуьнан тӀехь къинош дац, цхьаьна дӀадаьккхина хӀумане тӀехь дӀадаьккхина хӀума дӀа ца луш. Иштта, бӀе хӀумане тӀехь «Бисмиллах» олу декхар дицделла дӀа ца олийча, иза зе дехьар дац.

«Тхан Кхиош-кхобург, Ахь тхуна тӀе тӀехь хало ма йиллалахь» — яьхки, хало дехарш тхуна тӀе ма дӀадилла, «Ахь хьалха баханчарна тӀе йилларх терра». Дала хӀара кхочушдина: иза хӀокху умматна хьалха йолчу умматашна ца хиллачу амалийн, ибадатийн хьолехь халачарна тӀехь хало дӀахьалхадаьккхина.

«Тхан Кхиош-кхобург, Ахь тхуна тӀе ма диллалахь тхуна ницкъ цакхочург» — Дала хӀара а кхочушдина. Цунна массо хьалехь хьалхадаьккхина хаза хастам.

«Хьалха а делахь, гечделахь тхуна, къинхетам а белахь тхох» — гечдар а, гечдар а хьалха ца хилийта гӀайгӀа а, зе а дӀадаьккхина; къинхетамо гӀуллакхашна нийса хьал а, дика а хьалхадоккху.

«Хьо ву тхан Верас» — хьо ву тхан Кхиош-кхобург, тхан дахархо а, тхан ибадаташна Ӏалашо йолу Аллах а. Хьо тхона шен ларваларца, тхо хьалха а воьллачу хенахь, тхо кхолла а, шен ларваларца кхиош-кхобуш хиларца, тхан тӀехь чӀагӀа а йолуш ду. Хьан неӀалаш тхан тӀе лелош, хенийн дӀа а, тӀаьхьа а, муьтӀахь а, дукха хьалехь кхочушхилар. ТӀаккха Хьо тхуна Ӏаламат долу неӀат делира, йоккха неӀат — Исламана неӀат; кхечу массо неӀат а цуьнан тӀаьхьа ду.

Тхан Кхиош-кхобург, тхан Верас, тхан неӀат дӀакхочушхилийта деха, цуьнга тхо къинаш долчу къомах хьалхало, къинхетам а деха. Цара Хьо а, Хьан элчанаш а тешна; Хьан динан адамашца дов дийна, Хьан амр дӀа а яьккхина. Хьан гӀо тхоьга, царна тӀехь, хьукма а, бахьан а, хьажар а, маьлха а гӀо делахь; тхуна латта тӀехь хьалхьало, царана лар ца хилла, тхуна иман а, гӀуллакхаш а делахь, царах гӀо дӀахӀотто.

Дуьйцу Аллахан бохург: «Элча (Мухьаммад) шен Кхиош-кхобучуьнгара доссийна хӀуманна тешна, муъминанаш а тешна…» аят.

Аллахан Элча ﷺ а, цунна тӀаьхьа муъминанаш а тешна, Цуьнан амр кхочушдаь, Цуьнан муьтӀахь хилира, тӀаккха а гечдар дехира; и хабар дийцира. Цара Аллахе а, Цуьнан маликех а, Цуьнан жайнех а, Цуьнан элчанех а тешна. ХӀара массо а тешар чулацамехь долчу хӀумане тешар ду: Аллах ша шен хӀокхуьнца дийцина, Цуьнан элчанаш Цунна тӀехь дийцина, Цуьнан массо кхачам болуш долу сифаташ а, шен аматаш а, дукхадаьлла йолу хьал а, массо кхетамехь а, деталехь а. Иза маьӀнаца кхечуьнца яккхарех а, цунна хьаккхаш а, массо кхечу къезаш йолчу сифатех а ларло.

ШариӀаташца цӀе яьккхина маликех тешар а, массо йоккха а, деталехь а. Массо элчанех а, жайнех а тешар: элчанаша дийцина хабарш, жайнаша чулаьцна хабарш, амраш а, дӀадерзо а. Цара цхьа а Элчах къасто яц; массо Элчанна тешар, хӀунда аьлча уьш Аллахан а, Цуьнан бендаша а юкъара ваьш долу. Цхьана Элчах тешна ца хилар, массарах а къинош, амма Аллахах тешна ца хилар ду.

«Цара элира: “ЛадоьгӀна оха”» — Хьан амрех а, дӀадерзош долу хӀумех а ладоьгӀна тхо.

«ТӀаккха муьтӀахь хилла тхо» — Хьан амрехь Хьоьга муьтӀахь хилира тхо, Цуьнан маьӀнаца кхочушдеш, цуьнан тӀе нисвелла.

Бендинна Аллахан хьакъ йолчу декхарех цхьаьна къастам хила беза, Цунна дӀахӀотто гӀерташ, дӀахӀотточуьнга массо хенахь гечдар деха. Цундела цара боху:

«Хьан гечдар деха» — яьхки, тхоьга къастам а, къинош а хилина хила тарло, тхуна хьалха а хилина, тхан сифатехь къезигдар а, гӀалат а хила тарло; хӀара дӀа а йоккхуш, тхох дӀа эца Хьан гечдар деха.

«Хьоьга ду дӀадерзар» — яьхки, массо кхел къинаш долу, дика гӀуллакхаш диначарна а, вон гӀуллакхаш диначарна а, кхин массо жимна а, йоккхана а, дӀадерзар Хьоьга ду.

Имам Ибн Касира тафсир

ХӀокху ши дика аятан фазилатах дийцина хадисаш дӀадоьшу. Аллах тхоьга цу ши аятан пайда дӀакхачийта.

Хадис: Бухари дийцира: Мухьаммад ибн Касир тхоьга дийцира, ШӀуба тхоьга дийцира, Сулайманан, ИбрахӀиман, АбдуррахӀманан, Абу МасӀудан хадисца, Пророка ﷺ бохург: «ХӀокху ши аятехь оьшучуьнга…» ТӀаккха Абу НуӀайм тхоьга дийцира, Суфьян тхоьга дийцира, Мансур, ИбрахӀим, АбдуррахӀман ибн Язид, Абу МасӀуд; Абу МасӀуда дийцира, Аллахан Элча ﷺ элира: «Кеча хьалхайаьккхинчу сура “Аль-Бакара” ши аят чӀогӀа а, хӀокху аятехь а кхечуьнга хьалха, къаьстина шаьшна цхьа хаза гӀуллакх кхочушдо». Кхин йоккха хадис дӀа а хьахийна, Сулайман ибн Михран ал-АӀмашан, и шен иснадца; цуьнан маьӀна а иштта.

Иза шина «Сахих» хадисехь а ду: Суфьянан, Мансура, ИбрахӀиман, АбдуррахӀманан хадисца. Иза «Сахихайн» чу а ду, АбдуррахӀманан, Алкаман, Абу МасӀудан хадисца; АбдуррахӀмана элира: тӀаккха Абу МасӀуд дӀакхетта, цунна и хадис дийцира. Иштта, Ахмад ибн Ханбал дийцира: Яхья ибн Адам тхоьга дийцира, Шарик, Асым, Мусайиб ибн РафиӀ, Алкама, Абу МасӀуд; Пророка ﷺ элира: «Кеча тӀехь Бакъарийн йисте йолчу ши аяте кхочуш хилча, цу ши аято цунна хьалха кхечу хӀумаш дӀакъасто».

Хадис № 2: Имам Ахмад дийцира: Хусайн тхоьга дийцира, Шайбан, Мансур, РибӀий, Харша ибн аль-Хурр, МаӀрур ибн Сувайд, Абу Зарр; Аллахан Элча ﷺ элира: «Аллахан хьалхашка долчу гӀан хьалха, Аршана тӀехь йолчу хазанчух, Бакъарийн сура йисте йолу аятш суна елла; суна хьалха йолчу цхьа а Элчанна уьш елар яц». И хадис Ибн Мардавайс а дийцира, аль-АшжаӀийна тӀехь, Суфьяна, Мансура, РибӀий, Зайд ибн Зибьян, Абу Зарр; Аллахан Элча ﷺ элира: «Аршана тӀехь йолчу хазанчух Бакъарийн сура йисте йолу аятш суна елла».

Хадис № 3: Муслим дийцира: Абу Бакр ибн Абу Шайба тхоьга дийцира, Абу Усама, Малик ибн Магул; (Х) Ибн Нумайр а, Зухайр ибн Харб а, Абдуллах ибн Нумайр йолу; церан дийцина маьӀнаш дукхахь долу. Ибн Нумайр элира: соьга да дийцира, Малик ибн Магул, Зубайр ибн Ади, Тальха, Мурра, Абдуллах; элира: «Пророк ﷺ Исра а, МираӀж а дина хьалха, Сидратуль-Мунтаха тӀекхачийна, иза ийса йолчу небах хьалха ду. Латта тӀера хьалахьуьйгучу хӀуманаш цунна тӀекхочуш, цуьнгахь дӀаэца; цунна тӀаьхьа а долчу некъах дӀаьххьара хьоьжуш долу хӀуманаш а цунна тӀекхочуш, цуьнгахь дӀаэца».

Аллахан бохург: «Сидра тӀехь кӀийра хӀума а дӀа а дуьллу» (ән-Нажм, 16) — иза берзаш хьалхадаьлла хазна хилла. Пророкана шиъ бен ца йолу кхин а хьалха а делла: пхи веха намаз, Бакъарийн сура йисте йолу аятш, цуьнан умматах Аллахца цхьа а хӀума шерк ца данчуьнга къинош долу гӀуллакхашна гечдар.

Хадис № 4: Ахмад дийцира: Исхак ибн ИбрахӀим ар-Разий тхоьга дийцира, Салама ибн аль-Фадль, Мухьаммад ибн Исхак, Язид ибн Абу Хабиб, Мурсид ибн Абдуллах аль-Язний, Укба ибн Амир аль-Жуханий; Аллахан Элча ﷺ цуьнга элира: «Бакъарийн сура йисте йолу ши аят а дешахь, хӀунда аьлча, уьш Аршана тӀехь йолчу хазанчух суна елла». ХӀокху иснад чӀагӀа ду, амма цаьрга хьалха йолчу жайнешка ца хьахийна.

Хадис № 5: Ибн Мардавайс дийцира: АбдуррахӀман ибн Мухьаммад ибн Мадин тхоьга дийцира, Хасан ибн аль-Жахм, Исмаил ибн Амр, Ибн Абу Марьям, Юсуф ибн Абу аль-Хажжаж, Саид, Ибн Аббас; Аллахан Элча ﷺ элира: «Хьалхайаьккхиначу хӀуманашца, даьхни тӀехь а, муьлха гӀуллакх дина а, тхо кхечу адамашна тӀехь дуьйш, хӀокху аятш Аршана тӀехь йолчу хазанчух суна елла; суна хьалха а, тӀаьхьа а цхьа аьлла и аятш ца кхочушда». ТӀаккха Наим ибн Абу Хинди хадисца иштта дийцира.

Хадис № 6: Ибн Мардавайс дийцира: Абдулбакы ибн НафиӀ тхоьга дийцира, Исмаил ибн аль-Фадль, Мухьаммад ибн Хатим ибн БазиӀ, ЖаӀфар ибн Авн, Малик ибн Магул, Абу Исхак, аль-Харис, Али; Али элира: «Ислам кхеташ долу цхьа а саг кеча хьалхайаьккхиначу Бакъарийн сура йисте йолу аятш ца дешна, йоьхкина ца во». Иза хазна ду, тхан Пророк ﷺ цунна Аршана тӀехь долчу хазанчух диначуьнга елла».

ВакиӀа иштта дийцира, Исраил, Абу Исхак, Умайр ибн Амр аль-Харифий, Али; Али элира: «Ислам бевзаш долу, и дин дӀакхачийнарг цхьа а саг Аятуль-Курсий а, Бакъарийн сура йисте йолу аятш а ца дешна, йоьхкина ца во; уьш Аршана тӀехь долчу хазанчух ду».

Хадис № 7: Абу Иса ат-Тирмизи дийцира: Бундар тхоьга дийцира, АбдуррахӀман ибн Махди, Хаммад ибн Салама, Ашас ибн АбдуррахӀман аль-Журми, Абу Калаба, Абу аль-Ашас ас-СанӀаний, Нуман ибн Башир; Пророка ﷺ элира: «Аллах, небаш а, латта а кхолла хьалха, ткъаьккъа шарахь хьалха, жайна яздина; цу жайнах ши аят доссийна, цара Бакъарийн сура йисте йина. И ши аят цхьа юьхьанан дийнахь, кхана а, кхана дӀахьаьжча а, цӀа чохь цхьана а дешна ца хилча, шайтан цу цӀа тӀе ца кхочуш». Тирмизи элира: хӀара гариб хадис ду.

Иштта, Хаким иштта хадис дийцира, Мустадракехь, Хаммад ибн Салама тӀехь; элира: «Муслиман шерашца нийса ду, амма ши ши хадис дӀа ца кхачийна».

Хадис № 8: Ибн Мардавайс дийцира: АбдуррахӀман ибн Мухьаммад ибн Мадин тхоьга дийцира, Хасан ибн аль-Жахм, Исмаил ибн Амр, Ибн Абу Марьям, Юсуф ибн Абу аль-Хажжаж, Саид, Ибн Аббас; элира: Аллахан Элча ﷺ Бакъарийн сура йисте йолу аятш а, Аятуль-Курсий а дешича, кхаьлла, элира: «И шиъ РахӀманан Аршана тӀехь йолчу хазанчух ду». «Вон гӀуллакх данарг цуьнан бахьанца жаза деза» (ән-Ниса, 123) а, «Адаманна цуьнан хьажарехь долу хӀума бен дац, цуьнан хьажар дӀа хьажар а хуьлу, тӀаккха цуьнанна кхочуш кхочушдалла жаза хуьлу» (ән-Нажм, 39–41) дешича, шен хьал йовзуьйтуш, Дала дӀахӀоттор ду.

Хадис № 9: Ибн Мардавайс дийцира: Абдуллах ибн Мухьаммад ибн Куфий тхоьга дийцира, Ахмад ибн Яхья ибн Хамза, Мухьаммад ибн Бакр, Маккий ибн ИбрахӀим, Абдуллах ибн Абу Хумайд, Абу Малих, Макъиль ибн Ясар; Аллахан Элча ﷺ элира: «Къуръанан хьалха йолу сура а, Бакъарийн сура йисте йолу аятш а Аршана тӀехь долчу хазанчух суна елла; “Муфассал” сураш кхин тӀехь хьалхадаьккхина долу нафл ду».

Хадис № 10: ФатихӀан фазилаташ дийцина аятехь хьалха хьахийна; Абдуллах ибн Иса ибн АбдуррахӀман ибн Абу Лайлан, Саид ибн Жубайр, Ибн Аббас. Аллахан Элча ﷺ, Жибрил цунна юкъахь волуш, цуьнга хьалха а, небаш тӀехь а чӀагӀа хьоьжуш долу хаза хӀума хезира. Жибрил небашка хьалхавоьлла, элира: «Небаш тӀера хьалха йолу, хӀаллакъал цхьа а дац хьалха, хӀокху аьтто тӀе кхеча». ТӀаккха цуьнна малик воьлла, Пророка ﷺ элира: «Шийла нурех къуьйш, хаза хабар, хьанна хьалха цхьа а Элчанна ца делла: ФатихӀа а, Бакъарийн сура йисте йолу аятш а.

И ши хӀуманех цхьаьна хьарф дешича, и хьарф кхочушхилар дика дӀакхочуш ю». Муслим а, Насаи а цу хадис дийцира, Насаиан лаамаш ийна.

Аллахан аят: «Элча шен Кхиош-кхобучуьнгара доссийна хӀуманна тешна» — Пророка ﷺ хьахойчу хӀуманна тешна хабар ду. Ибн Жарир дийцира: Бишр тхоьга дийцира, Язид, Саид, Катада; цара дийцира: Аллахан Элча ﷺ хӀокху аят доссийча, элира: «Цуьнан тешар деза». Хакиман «Мустадрак» чу иштта хадис ду: Абу Назр аль-Факих тхоьга дийцира, МуӀаз ибн Нажда аль-Кураши, Халлад ибн Яхья, Абу Акил, Яхья ибн Абу Касир, Анас ибн Малик; и аят Пророка ﷺ тӀе доссийча, Пророка ﷺ элира: «Цуьнан тешар деза». Хаким элира: «Иснад чӀагӀа ду, амма шиъ хадис дӀа ца кхачийна».

«Муъминанаш» аятехь «Элча» бохучу хӀуманна тӀаьхьа йолу хьал ду. ТӀаккха массо аьлла: «Аллахе, Цуьнан маликех, Цуьнан жайнех, Цуьнан элчанех тешна; цхьаъ а Цуьнан элчанашна юкъара къасто ца до». Муъминанаш тешна, Аллах цхьа Элла, цхьаьна Элла; Цуьнга бен кхин Элла дац, Цуьнга бен кхин Кхиош-кхобург а дац. Цара Аллахан элчанаш а, бендашна тӀе небаш тӀера доссийна жайнаш а къобалдо; цара цхьа а къасто ца до: цхьаьна тешна, кхечарна тешна ца хилар а ца ло.

Церан хьекъам чохь массо элчанаш бакъ, дика бенда, нийса никъ тӀехь латта, дикачу некъашка хьажаделлачу долу. Цхьа Элчанна шариӀат кхечу Элчанан шариӀат дӀадаккха Аллахан амрца хуьлу, йисте хьалха долу шариӀат Мухьаммад ﷺ — элчанашан йисте волучуьнан шариӀатца дӀадаьккхина. Къиямат хӀокху шариӀатехь кхочуш ю, цунна тӀехь а умматан цхьа цхьа лоьхуш долу къоман гулам къинхетамца кхочуш хуьлу.

«Цара элира: “ЛадоьгӀна оха”» — тхан Кхиош-кхобург, Хьан бохург хезна, кхетта, кхочушдина, цуьнан маьӀнаца дӀа кхечна.

«ТӀаккха муьтӀахь хилла тхо» — Хьан амр кхочушдийна, цуьнан хьалхахь латта, цуьнан тӀехь гӀуллакх дина.

«Хьан гечдар деха» — гечдар а, къинхетам а, лардар а дехар ду. Ибн Абу Хатим дийцира: Али ибн Харб аль-Мусли тхоьга дийцира, Ибн Фудайл, Ата ибн ас-Саиб, Саид ибн Жубайр, Ибн Аббас; Аллахан бохург «Элча шен Кхиош-кхобучуьнгара доссийна хӀуманна тешна, муъминанаш а… “Хьан гечдар деха”» аятехь, Ибн Аббас элира: «Ахь шуна гечдина». «Хьоьга ду дӀадерзар» — яьхки, дӀадерзар а, кхел а дийна хилахь Хьоьга ду.

Ибн Жарир дийцира: Ибн Хумайд, Жарир, Баян, Хаким, Жабир; цара дийцира: Аллахан Элчанна ﷺ хӀокху аят доссийча: «Элча шен Кхиош-кхобучуьнгара доссийна хӀуманна тешна…», Жибрил элира: «Аллах Хьо а, Хьан уммат а хастамца хастийна; деха, кхочуш хилийтар ду». ТӀаккха Элчанна дехар дийцира: «Аллахан сина тӀе ца дуьллу Цунна ницкъ кхочург бен…» аятан йисте кхаччалц.

Хадис № 11: Абу Мухьаммад Абдуллах ибн АбдуррахӀман ад-Дарими шен муснадехь дийцира: Абу аль-МугӀира тхоьга дийцира, Сафван, Айфа ибн Абдуллах аль-КалаӀий; цхьаьна саг элира: «Аллахан жайнехь муьлха аят йоккха?» Пророк ﷺ элира: «Аятуль-Курсий: “Аллах, Цуьнга бен кхин Элла дац, Ву, ДӀакхочушлур Волу”». Цуьнга элира: «Аллахан жайнехь муьлха аят хьанна а, хьан умматна а дика долу?» Элира: «Бакъарийн сура йисте йолу аятш.

Дуьненан а, ахиратан а цхьа а дика хӀума йита ца долуш, уьш массо чулаьцна».

Аллахан бохург: «Аллахан сина тӀе ца дуьллу Цунна ницкъ кхочург бен» — яьхки, цхьа а адам цунна ницкъ кхачучуьнга тӀехь бен декхар ца ло. ХӀара Аллахан шен кхолларх хьалха лардар, къинхетам, неӀат дар ду. ХӀокху аятанца, сахабашна хало хилийна хӀума дӀахьалхадаьккхина: «Шаьш шен дег чу долу хӀума дӀахьалхадаьккхича я къайлада ца бохуш хилча, Аллах шуна хьакъ дӀахӀоттор ду». Аллах хьакъ дӀахӀоттор ду, амма адам хьакъ дӀахьотто, кхел дечу хӀумана тӀехь цуьнан ницкъ кхачучуьнга бен жаза ца ло.

Адаман дега тӀера дӀа ца даьккхина, цунна кхочуш ца хуьлу, деган васвасаш а, хьехамаш а; хӀара адаман декхар дац. Вон васвасаш дӀа а дехьаш, цунах къасташ хилар — иманан бахьана ду.

«Цунна — ша карадийнарг ду» — диканаш, «цунна дуьхал а — ша карадийнарг ду» — вон гӀуллакхаш. ХӀара декхар дехьаш йолу гӀуллакхашна тӀехь ду.

ТӀаккха Аллах шен бендашна дехар дан хьехар, жаваб дӀакхочушхилар дӀа а йитина: «Тхан Кхиош-кхобург, тхо дицделча я гӀалатдаьлча, Ахь тхо бехке ма лацалахь». Яьхки, тхо дицделла, амр кхочуш ца дина; я кхелшца гӀалатдаьлла, я хӀарам гӀуллакх дина. «ГӀалатдаьлча» — яьхки, гӀуллакхехь хьалха йолу нийса хьал дицделла, шариӀатехь цуьнан хьал ца бевзаш. Хьалха хьахийна, Абу Хурайра дийцина «Сахих Муслим» хадисехь, Аллах жаваб: «ХӀаъ».

Ибн Аббасан хадисехь а Аллах жаваб: «Дала кхочушдина». Ибн Мажан шен «Сунан» чу, Ибн Хиббанан шен «Сахих» чу дийцина хадис ду: Абу Амр аль-АузаӀий, Ата, Ибн Аббас; Ибн Мажаан дийцина хьалехь, ат-Табарани а, Ибн Хиббан а дийцира: Ата, Убайд ибн Умайр, Ибн Аббас; Аллахан Элча ﷺ элира: «Аллахан хӀокху умматанна гечдина гӀалат, дицдар, царах кхечуьнан тӀехь дика хӀума кхочушдийна хилар». И хадис кхин некъашца а дийцина, амма Ахмад а, Абу Хатим а цуьнан иснад чӀагӀа ца ло. Аллах бевзийла.

Ибн Абу Хатим дийцира: да тхоьга дийцира, Муслим ибн ИбрахӀим, Абу Бакр аль-Хузали, Шахр, Умм ад-Дарда, Пророк ﷺ; элира: «Аллах хӀокху умматанна кхаъ хӀумех гечдина: гӀалат, дицдар, царна тӀехь хӀума кхочушдан тӀехь хьоьжуш хилар». Абу Бакр элира: хӀара Хасанна дийцира, Хасан элира: «ХӀаъ, хьан Къуръан чохь хӀара дийцина ма дац: “Тхан Кхиош-кхобург, тхо дицделча я гӀалатдаьлча Ахь тхо бехке ма лацалахь”».

«Тхан Кхиош-кхобург, Ахь тхуна тӀе хало ма йиллалахь, Ахь хьалха баханчарна тӀе йилларх терра». Яьхки, тхуна амалашна хало болу декхарш ма делахь, уьш тхоьга ницкъ кхачуш хилча а; хьалха йолчу умматашна тӀе йолу, хало долу, цӀен хаьржина, лехамаш а, йоккха тӀехь гӀуллакхаш а санна. Церан тӀехь долу, дӀахӀотточу хӀуманашна яьхки, шӀа а, тӀе а, кхечу хало долу декхарш тӀе дина. Аллахан Элча Мухьаммад ﷺ дина къинхетам долу Элча, Цо тӀекхечу шариӀатехь цу умматан тӀера хало дӀахьалхадаьккхина; иза нийса дин, муьтӀахь, дикачу хӀуманна а, хало йоцучу динна а кхочуш ду.

«Сахих Муслим» чу Абу Хурайра, Пророк ﷺ хадисехь Аллах бохург ду: «ХӀаъ». Ибн Аббасан хадисехь: «Дала кхочушдина».

Пророка ﷺ тӀехь кхечу некъашца хадис ду: «Со аьлла, дикачу, нийсачу динца, дикачу муьтӀахь хиларца ваьлла».

«Тхан Кхиош-кхобург, Ахь тхуна тӀе ма диллалахь тхуна ницкъ цакхочург» — яьхки, декхарш, хало а, бӀаьрг а, зе а, тхуна ницкъ ца кхочуш йолу хӀумашца тхо ма гӀо, тхо цуьнанна кхочуш ца хилчахь. Макхуль хӀокху аятан маьӀнехь элира: «ГӀурбат а, ницкъ кхочучу хӀуманна дӀахӀотто а». Ибн Абу Хатим цу хадис дийцира. Аллах жаваб дӀа: «ХӀаъ». Кхечу хадисехь: «Дала кхочушдина».

«Хьалха а делахь» — яьхки, тхоьга, Хьоьга юкъахь, Хьо говзуш долчу тхан къезаш а, гӀалаташ а, кхераш а хьалха ма делахь. «Гечделахь тхуна» — яьхки, тхоьга, Хьан бендашна юкъахь, тхан къезаш а, гӀалаташ а къайла ма йойла, тхан вон гӀуллакхаш а ца дӀахӀоттийла. «Къинхетам а белахь тхох» — яьхки, хьалха а, Хьан къинхетамца, кхечу къиношка тхо ма дӀа а дӀахьийта, Хьан къинхетамца цунах ларде.

Иштта, къинош дечарна кхаъ хӀума оьшу: Аллах цунна хьалха цуьнан а, Аллахан а юкъахь къинхетам дар; Аллах цуьнан къинош бендашна юкъахь къайла дина, цунна тӀехь дӀа ца хьовса; Аллах ларваларца цунна иштта кхечу къиношка ца дӀахьийта. Хьалха хадисехь Аллах бохург: «ХӀаъ», кхечу хадисехь: «Дала кхочушдина».

«Хьо ву тхан Верас» — яьхки, Хьо ву тхан лархо, гӀоьнца латто, Хьоьга гӀалат ца динар; тхан тобар Хьоьга ду, Хьо гӀоьнца ву, тхох ницкъ а, аьтто а кхочуш ду. «Ца тешачу къомана тӀехь гӀо делахь» — яьхки, Хьан дин дӀаьккхина, Хьан цхьаьналла дӀаьккхина, Хьан Элчанан رساله ца къобалдина, Хьан бендашца шерк дар, кхечуьнга ибадат деш; тхо церан тӀехь гӀоьнца латто, дуьненна а, ахиратна а тӀехь хьалхалур ду. Аллах элира: «ХӀаъ». Муслим Ибн Аббасан хадисехь дийцира: «Дала кхочушдина».

Ибн Жарир дийцира: аль-Мусанна ибн ИбрахӀим тхоьга дийцира, Абу НуӀайм, Суфьян, Абу Исхак; МуӀаз, Аллах рази волла, хӀокху сура йисте «Ца тешачу къомана тӀехь гӀо делахь» дешича, «Амин» олуш хилла. ВакиӀа Суфьяна, Абу Исхакан, цхьана адаман хадисца иштта дийцира: МуӀаз ибн Жабал Бакъарийн сура йисте дешича, «Амин» олуш хилла. Дицделла.

Аль-Багавин тафсир

Аллахан бохург: «Элча» — яьхки, тешна.

«Шен Кхиош-кхобучуьнгара доссийна хӀуманна, муъминанаш а; массо а Аллахе тешна» — яьхки, массо цхьаъ цхьаъ хилина долуш хиларна, гӀуллакхаш а цхьаъ цхьаъ хилина. «Цуьнан маликех, Цуьнан жайнех, Цуьнан элчанех» — Хамза а, аль-Кисаи а «китабих» (كِتَابِهِ) цхьанан хьисапца деш, яьхки, Къуръан. Кхинал маьӀна ду, цхьаьна цхьаьна дешна а, йоккха гӀуллакхаш чулаьцна; Аллахан бохург: «Аллахан элчанаш, дика а, хьаьжаш а, царах жайна доссийна» (әл-Бакара, 213). Кхечара «Кутубих» (كُتُبِهِ) — дуккха йолчу жайнашца деш, Аллахан бохург: «Аллахе, Цуьнан маликех, Цуьнан жайнех, Цуьнан элчанех» (ән-Ниса, 136) санна.

«Цуьнан элчанашна юкъахь цхьа а къасто ца до» — цхьаьна тешна, кхечуьнга тешна ца хилар, яхъудий а, насрани а динчу хьал санна дац. ХӀокху шегара маьӀна кхачийта, чулацам чохь хӀокху хӀумана тӀехь цхьа лексика йитина: «Цара олу: “Тхан элчанашна юкъахь цхьа а къасто ца до”». Якуб «ля юфаррику» (لَا يُفَرِّقُ) — яьхки, я — хьакъ ду, Элча дийцира; я — массо адам цхьа а къасто ца до. «Цхьаъ» яхарна, «кхоъ» яхарна ма дийна дац, хӀунда аьлча «ахад» яха хӀума цхьа а, дуккха а адамашна хьалха хуьлу.

Аллах бохуш ду: «Шуна юкъахь цхьа а [адам] ду, цунна дӀа хьажараш долуш» (әл-Хакка, 47). «Цара элира: “ЛадоьгӀна оха”» — Хьан бохург хезна. «ТӀаккха муьтӀахь хилла тхо» — Хьан амр кхочушдаь.

Хакиман, Жабира, Аллах рази волла, хадисехь ду: хӀокху аят доссийча, Жибрил ﷺ Пророка ﷺ элира: «Аллах Хьо а, Хьан уммат а хастамца хастийна; деха, Хьан дехар кхочушхилийтар ду». Аллахан талхамца Пророк ﷺ элира:

«Хьан гечдар деха» — хӀара масдар долуш, яьхки: «Хьан гечдар тхуна делахь», я: «Хьан гечдар деха тхо». «Тхан Кхиош-кхобург, Хьоьга ду дӀадерзар». «Аллахан сина тӀе ца дуьллу Цунна ницкъ кхочург бен» — хӀокху аятан цхьаьна дац хӀумаш; цуьнан чулацам кхочуш хилар, дехар а чулацна: кхеташ хилар, цара элира: «Тхуна тӀехь ницкъ кхачучу хӀумана бен декхар ма делахь», Аллах жаваб дӀа делира: «Аллахан сина тӀе ца дуьллу Цунна ницкъ кхочург бен», яьхки, цуьнан ницкъ кхочуш йолу хӀума бен. «ВусӀ» — адаман ницкъ кхочучу, цунна хало йоцучу хӀуманна цӀе ю.

Ученашна юкъахь цуьнан маьӀнехь къастийна. Ибн Аббас, Аллах рази волла, Ата, дукхахь долу тафсир дешарш, «хӀокху хӀуманна» аьлла, Аллахан бохург: «Шаьш дег чу долу хӀума дӀахьалхадаьккхича я къайлада ца бохуш хилча…» яьхки, деган хьехамаш. Ибн Аббасан кхечу риваятехь ду: «Уьш хьалха долчу муъминанаш ду; Дала церан динан гӀуллакхаш тхуна тӀехь шен нискъ кхачучу хӀумашна тӀехь гӀайгӀа а, хало а дӀахьалхадаьккхина». Аллах бохуш ду: «Аллах шуна йовза, шуна хало ца деха, Цуьнга шен ницкъ кхочучу хӀумашна тӀехь амр дина» (әл-Бакара, 185).

Аллах бохуш ду: «Динехь шуна хало дӀахьалхадаьккхина ма дац» (әл-Хьаж, 78).

Суфьян ибн Уяйнадан Аллахан бохург хӀетта: «Аллахан сина тӀе ца дуьллу Цунна ницкъ кхочург бен» — цунна маьӀна: «Цуьнан ницкъ кхочу, цунна хало дехарш дац; цунна ницкъ кхачучуьнгара хьалха декхар ца ло». ХӀара дика маьӀна ду, хӀунда аьлча «вусӀ» цуьнан ницкъ кхочуш долчу хӀуманна тӀехь долу, кхечу хӀуманашна тӀехь ницкъ кхачуш дац.

Аллахан бохург: «Цунна — ша карадийнарг ду» — яьхки, синна шен дика гӀуллакх дина; цуьнан совгӀат а, хьал а цунна ду.

«Цунна дуьхал а — ша карадийнарг ду» — вон гӀуллакхаш, къинош; цуьнан бахьана а цунна тӀехь ду.

«Тхан Кхиош-кхобург, тхо бехке ма лацалахь» — яьхки, тхо жаза ма ло.

«Тхо дицделча» — цхьанна маьӀна хилар, дицдар — дицделла гӀалат. Кальбий элира: Исраилан къом цхьаьна хӀума дицделла, амр кхочуш ца дина, я гӀалатдаьлла, тӀаккха жаза церанна тӀехь хьалха кхочушхуьлу; къиношна ма-дарра, царана дӀадаккхуш, цхьаьна хӀума яамашна я муьлхашна тӀехь хӀоттадо. Дала муъминанашна аьлла дехар дар, церан гӀалат а, дицдар а жаза ца хилийта. Кхечар элира, хӀара дицдар — дӀа ца хилар, дӀадаккха; Аллахан бохург: «Цара Аллах дицдина, Аллах царах дицделла» (әт-Тавба, 67) санна.

«Я гӀалатдаьлча» — цхьанашна маьӀна ду, Ӏалашо, мохк, шен лаам; адам хӀумане Ӏалашо дина, хӀара кхочуш хилийта, яхъараш, Аллахан бохург: «Церан берш дӀадаккхар — гӀалат дукха» (әл-Исра, 31). Ата элира: «Тхо дицделча я гӀалатдаьлча» — яьхки, тхо ца бевзаш хиларх я тӀехь чӀагӀа Ӏалашо хиларх. Дукхахь долу муфассирийн маьӀна ду, гӀалат — шен маьӀна хӀума ца бевзар а, дицдар а; адам Ӏалашоца къинош дича, цуьнан гечдар Аллахан лаамехь ду, гӀалат а, дицдар а гечдина. Пророка ﷺ элира: «ХӀокху умматанна гечдина гӀалат, дицдар, царна тӀехь кхечуьнан тӀехь хӀума кхочушдар».

Аллахан бохург: «Тхан Кхиош-кхобург, Ахь тхуна тӀе хало ма йиллалахь» — яьхки, тхох хало долу, хьалха аьлла декхарш, хьарам а, ницкъ кхочуш йоцуш а хӀумаш ма дехьахь. «Ахь хьалха баханчарна тӀе йилларх терра» — яьхки, яхӀудийн тӀехь долу хӀумаш, цара декхар кхочуш ца дина, Аллах церанна жаза дина. ХӀара МужахӀид, Ата, Катада, Саддий, Кальбий, кхин а дукхахь долчарна маьӀна ду. Аллахан бохург: «Шу цуьнан хьалха юхавала а, тӀехь хӀоттийна а» (Али Имран, 81) — яьхки, цуьнан ахьа амр ду.

Кхечу тафсирехь маьӀна: тхуна хало ма дехьа, яхъарашна тӀехь хало диначуьнан терра, яхӀудийн гӀуллакхаш хьалха тӀехь долу маьӀнаш санна. Аллах хьалха тӀехь долу хӀумаш хьалха йитина: пхиьхь долу намаз, шен даьхнийн зекатехь чхьаьнна хьалха, денах боху чӀагӀа долу, шен туьрг дика ца хилахь дӀа а йоккхуш, къинош къайла ца йолуш, цуьнан бетта тӀехь яздеш хилла. Иштта, кхин хало болу декхарш, чуьра а, дӀаьххьа а долу. ХӀара Усманан, Атаан, Малик ибн Анасан, Абу Убайдан, кхин а дукхах долчара дийцина.

Аллахан бохург: «Царах тӀехь долу тӀехь а, тӀехь а долу, церан тӀехь йолу хӀумаш а дӀахьалхадаьккхур ду» (әл-АгӀраф, 157) — хӀара дийца хӀумана бахьана ду. Кхин маьӀна: «Иср» — тӀехь долу къинош, цунна товба ца хила; маьӀна: и динехь тӀе ца дӀаккха, цу къиношна дуьхьал ларвала. Хьалха йолу маьӀна — кхетар, чӀагӀа.

Аллахан бохург: «Тхан Кхиош-кхобург, Ахь тхуна тӀе ма диллалахь тхуна ницкъ цакхочург» — яьхки, хӀокхуьнанна тӀехь ницкъ ца кхачучу белхамашна тӀехь амр ма делахь. Кхечу тафсирехь маьӀна: деган васвасаш а, хьехамаш а. Макхульна хӀокху бохург дийцира: «Деган хьал а, ницкъ кхочучу хӀуманна тӀехь хало а». Цхьанашна «гӀулме» (الغُلْمَة) — деган шад хьал, цхьаьнан йоккха сагатто.

ИбрахӀима элира: «Доза йоцу мах». Мухьаммад ибн Абдулваххаба элира: «Ишкъ». Ибн Журайж элира: «Пешна а, багана а хӀоттар». Кхечар элира: «Дуьхьал къомашан кхерар». Я къастам а, юкъара къастам а. Аллах тхох ларло, кхин гӀайгӀа а йоцуш.

«Тхох хаьржахь» — яьхки, тхоьга къинош къастийна, гечделахь, тхан къиношаш дӀаделахь.

«Гечделахь тхуна» — яьхки, тхан къиношаш къайла йойла, тхоьга дӀа ца хьовса.

«Къинхетам белахь тхох» — хӀунда аьлча, Хьан амр кхочушдеш долу Хьан муьтӀахь хиларца бен тхо гӀуллакхаш кхочуш ца дина, тхо къинош дина хилар а Хьан къинхетамца бен дӀа ца дӀахьо.

«Хьо ву тхан Верас» — тхоьга гӀоьнца латто, лархо, хьалха долу.

«Ца тешачу къомана тӀехь гӀо делахь». Саид ибн Жубайра Ибн Аббасан, Аллах рази волла, риваятца дийцира, Аллахан «Хьан гечдар деха» бохург хӀетта, Аллах элира: «Суна шуна гечдина». «Тхо дицделча я гӀалатдаьлча, Ахь тхо бехке ма лацалахь» бохург хӀетта, элира: «Суна тхо жаза ца ло». «Тхан Кхиош-кхобург, Ахь тхуна тӀе хало ма йиллалахь» бохург хӀетта, элира: «Суна тхуна тӀе хало ма дехьа».

«Тхан Кхиош-кхобург, Ахь тхуна тӀе ма диллалахь тхуна ницкъ цакхочург» бохург хӀетта, элира: «Суна тхуна тӀе ницкъ цакхочучу хӀумаш ма дехьа». «Хьалха а делахь тхох, гечделахь тхуна, къинхетам а белахь тхох» бохург хӀетта, элира: «Ахь шуна гечдина, геч а дина, къинхетам а бина, ца тешачу къомана тӀехь гӀо а бина».

МуӀаз ибн Жабал Бакъарийн сура йисте дӀа а деш, «Амин» олуш хилла.

Исмаил ибн Абдуль-Кахир тхоьга дийцира: Абу Абдулафир ибн Мухьаммад, Мухьаммад ибн Иса аль-Жулудий, ИбрахӀим ибн Мухьаммад ибн Суфьян, Муслим ибн аль-Хажжаж, Абу Бакр ибн Абу Шайба, Абу Усама; Малик ибн Магул, Зубайр ибн Ади, Тальха ибн Али ибн Масраф, Мурра, Абдуллах. Абдуллах элира: «Аллахан Элча ﷺ Исра а, МираӀж а дина хьалха, Сидратуль-Мунтаха тӀе хьалхайаьккхина, иза ийса йолчу небашна тӀехь ду; латта тӀера хьалахьуьйгучу хӀуманаш цуьнга тӀекхочуш, цуьнгахь дӀаэца, цуьнга тӀехьара хьалахьуьйгучу хӀуманаш а цуьнга тӀекхочуш, цуьнгахь дӀаэца».

Аллахан бохург: «Сидра тӀехь кӀийра хӀума дӀа а доллу» (ән-Нажм, 16). Цуьнан маьӀна, хазна долу къилле дӀакхачуш. Пророкана ﷺ кхаъ хӀума елла: пхи веха намаз, Бакъарийн сура йисте йолу аятш, Цуьнан умматах Аллахца цхьа а шерк ца дечуьнан къиношна гечдар; къиношна тӀехь гӀалат дехьаш долу хӀумаш.