ይቅርታ ምሕረት እና እርዳታ

የሼኽ አብዱርረሕማን አስ-ሰዕዲ ተፍሲር

የላቀው አላህ፦ «በነፍሳችሁ ውስጥ ያለውን ብትገልጡም ብትደብቁትም አላህ በእርሱ ይቆጥራችኋል» የሚለው አንቀጽ በወረደ ጊዜ፣ በልብ ውስጥ የሚከሰቱ የማይለወጡና ጊዜያዊ የሆኑ፣ እንዲሁም የሰነበቱ ሐሳቦችና ሌሎችም ነገሮች ምክንያት እንደሚቀጡ በማሰባቸው ይህ በሙስሊሞች ላይ ከበደ። ከዚያም አላህ በዚህ አንቀጽ፦ «አላህ ነፍስን አቅሟ ከሚደርስበት በላይ አያስገድድም» በማለት አስታወቃቸው፤ ማለትም ኃይሏ የሚደርስበትን ነገር እንጂ አያስገድዳትም፤ አያስቸግራትም። አላህ እንዲህም እንዳለው፦ «በሃይማኖት ውስጥ በእናንተ ላይ ችግርን አላደረገም»። የትእዛዞችና የክልከላዎች መሠረት በነፍሶች ላይ ከባድ የሆኑ ነገሮች አይደሉም፤ ከዚህ ይልቅ ለነፍሶች ምግብ፣ ለሰውነቶች መድኃኒትና ከጉዳት መከላከያ ናቸው።

አላህ ባሮቹን ያዘዛቸው በምሕረትና በቸርነት ነው። ከዚህም ጋር፣ ከባድነት ሊኖር የሚችልባቸው አንዳንድ ሰበቦች በተፈጠሩ ጊዜ እፎይታና ማቅለያ ይደረጋል፤ ይህም ግዴታውን ከተገዳዩ በማንሳት ወይም ከፊሉን በማቅለል ነው፤ ለታመመው፣ ለተጓዥውና ለሌሎችም እንደሚደረገው።

ከዚያም የላቀው አላህ ለእያንዳንዱ ነፍስ ከመልካም ሥራ ያገኘችው እንዳለት፣ በክፉ ሥራ ያገኘችውም በእርሷ ላይ እንዳለ አስታወቀ። ስለዚህ ሸክም ተሸካሚ የሌላውን ሸክም አትሸከምም፤ የባሪያውም መልካም ሥራዎች ለሌላ አይሄዱም። በመልካም ሥራ ላይ «ከሰበ» [አገኘ/አተረፈ] የሚለውን ቃል መጠቀሙ፣ ሰው በትንሽ ጥረት እንኳ መልካም ሥራ እንደሚያገኝ፣ ከዚያም በላይ በልብ ውስጥ ባለ ዓላማ ብቻ እንኳ እንደሚያገኝ ያመለክታል። በክፉ ሥራ ላይ ግን «ከተሰበ» [በጥረት አገኘ/አተረፈ] የሚለውን ቃል መጠቀሙ፣ ሰው ክፉውን ሥራ እስኪፈጽመውና ጥረቱን እስኪያደርግ ድረስ በእርሱ ላይ እንደማይመዘገብ ያመለክታል።

አላህ መልእክተኛውና ከእርሱ ጋር ያሉት አማኞች እንዳመኑ፣ እያንዳንዱም ሠሪ በሥራው እንደሚመነዳ ካስታወቀ በኋላ፣ ሰው ለጉድለት፣ ለስህተትና ለመርሳት የተጋለጠ ነው፤ እንዲሁም አላህ አቅማችን የሚደርስበትን ብቻ እንደሚያስገድደን አስታወቀ። ከዚያም አማኞች ይህንኑ እንዲለምኑ አስታወቀ። ነቢዩ ﷺ አላህ ለዚህ ልመናቸው መልስ ሲሰጥ፦ «አድርጌዋለሁ» እንዳለ አስታውቀዋል። እነርሱም፦ «ጌታችን ሆይ!

ከረሳን ወይም ከተሳሳትን አትቅጣን» አሉ። በሁለቱ መካከል ያለው ልዩነት፦ መርሳት ማለት ልብ ትእዛዙን ማስታወስ አቅቶት በመርሳት መተው ነው፤ ስህተት ደግሞ ሊያደርገው የሚፈቀድለትን ነገር ለማድረግ አስቦ፣ ተግባሩ ግን ሊያደርገው በማይፈቀድለት መንገድ መፈጸሙ ነው። አላህ ለዚህ ሕዝብ በምሕረትና በቸርነቱ እነዚህን ይቅር ብሎታል።

በዚህ መሠረት፣ ሰው በተዘረፈ ወይም እድፍ ባለበት ልብስ ቢሰግድ፣ ወይም በሰውነቱ ላይ ያለውን እድፍ ከረሳ፣ ወይም በሶላት ውስጥ በመርሳት ቢናገር፣ ወይም በመርሳት ጾሙን የሚያፈርስ ነገር ቢያደርግ፣ ወይም ጉዳት የማያስከትል ከኢሕራም ክልከላዎች አንዱን በመርሳት ቢፈጽም፣ ይቅር ይባላል። እንዲሁም ሰው በመርሳት በመሐላ የከለከለውን ነገር ቢያደርግ መሐላውን አያፈርስም። በስህተት ሰውን ወይም ንብረትን ቢያጠፋም በእርሱ ላይ ኃጢአት የለበትም፤ ካሳው ግን ጉዳቱ በመፈጠሩ ብቻ ይጠየቃል። እንዲሁም ሰው በሚጠራበት ቦታ መጥራትን በመርሳት ቢተው፣ ይህ አይጎዳውም።

«ጌታችን ሆይ! በእኛ ላይ ከባድ ሸክምን አትጫን»፤ ማለትም የሚያስቸግሩ ግዴታዎችን፤ «ከእኛ በፊት በነበሩት ላይ እንደጫንከው»። አላህም ይህን አድርጓል፤ በንጽሕናና በአምልኮ ሁኔታዎች ላይ ከሌሎች ሕዝቦች ያላቀለለውን ነገር ለዚህ ሕዝብ አቅልሎለታል። «ጌታችን ሆይ! አቅማችን የማይደርስበትን አትጫንብን»። አላህም ይህን አድርጓል፤ ምስጋናም ለእርሱ ይሁን።

«ይቅር በለን፣ ማርልን፣ አዝንልን»። ይቅርታና ምሕረት ጎጂ ነገሮችንና ክፋቶችን ያስወግዳሉ፤ ምሕረት ደግሞ ሁኔታዎችን ያስተካክላል። «አንተ ወሊያችን ነህ»፤ ማለትም ጌታችን፣ ባለቤታችንና አምላካችን ነህ፤ ከፈጠርከንና ካበጀኸን ጊዜ ጀምሮ አሳዳጊነትህ ከእኛ ጋር ያልተቋረጠ ነው። ችሮታዎችህ በሁሉም ጊዜያት በእኛ ላይ ይቀጥላሉ። ከዚያም ታላቁን ጸጋና ታላቅ ስጦታ ሰጠኸን፤ እርሱም የእስልምና ጸጋ ነው፤ ሌሎቹ ጸጋዎች ሁሉ የሚከተሉት እርሱን ነው።

ጌታችንና ወሊያችን ሆይ! በካፊሮች ሕዝቦች ላይ እንድታሸንፈን የጸጋህን ፍጻሜ እንለምንሃለን፤ እነርሱም በአንተና በመልእክተኞችህ የካዱ፣ የሃይማኖትህን ሰዎች የተቃወሙና ትእዛዝህን የጣሉ ናቸው። በማስረጃና በግልጽ ንግግር፣ በሰይፍና በጦር እንድታሸንፈን እንለምንሃለን፤ ይህም በምድር ላይ ሥልጣን እንድትሰጠን፣ እነርሱን እንድታዋርድና ድልን የሚያስገኙ እምነትና ሥራዎችን እንድትሰጠን ነው። ምስጋና ለዓለማት ጌታ ለአላህ ይሁን።

በአላህ እርዳታና ስኬት የሱረቱል-በቀራህ ተፍሲር ተጠናቋል፤ አላህም በሙሐመድ ላይ የላቀ ሰላትና ሰላም ያውርድ።

የላቀው አላህ ስለ መልእክተኛውና ከእርሱ ጋር ያሉት አማኞች እምነት፣ ለእርሱ ስለመታዘዛቸውና ስለመገዛታቸው፣ ከዚህም ጋር ምሕረትን ስለመለመናቸው ይናገራል። በአላህ፣ በመላእክቱ፣ በመጻሕፍቱና በመልእክተኞቹ እንዳመኑ አስታወቀ። ይህም አላህ ስለ ራሱ ያስታወቀውን፣ መልእክተኞቹም ስለ እርሱ የነገሩትን የፍጹምነት ባሕርያትና የክብር መግለጫዎች በአጠቃላይም ሆነ በዝርዝር ማመንን ያካትታል፤ እንዲሁም እርሱን ከፍጡራን ጋር ከማመሳሰል፣ ባሕርያቱን ከመካድና ከማንኛውም ጉድለት ባሕርይ ከመግለጽ ማንጻትን ያካትታል። በሸሪዓዎች በጠቅላላም ሆነ በዝርዝር በተጠቀሱት መላእክት ማመንን፣ በመልእክተኞችና በመጻሕፍት ሁሉ ማመንንም ያካትታል፤ ማለትም መልእክተኞቹ በነገሩትና መጻሕፍቱ ባካተቱት ዜናዎች፣ ትእዛዞችና ክልከላዎች ሁሉ ማመን ነው።

በመልእክተኞቹም መካከል ልዩነት አያደርጉም፤ ከአላህና ከባሮቹ መካከል ወኪሎች ስለሆኑ በአንዳቸው መካድ በሁሉም መካድ ነው፤ ከዚህም በላይ በአላህ መካድ ነው። «አሉም፦ ሰማን»፤ ማለትም ያዘዝከንንና የከለከልከንን ሰማን።

«ታዘዝንም»፤ በዚያ ሁሉ አንተን ታዘዝን። «ሰማን አመፅንም» ካሉት አይነት አልነበሩም። ባሪያው በአላህ ላይ ባለበት መብት ውስጥ ጉድለት ሳይፈጽም አይቀርም፣ እርሱም ዘወትር ምሕረቱን ይፈልጋል። ስለዚህ፦

«ምሕረትህን እንለምናለን»፤ ማለትም ከእኛ ስለተፈጸመው ጉድለትና ኃጢአት ምሕረትን፣ በእኛ ላይ የተገለጡትንም እንከኖች እንድትሰርዝ እንለምንሃለን። «መመለሻውም ወዳንተ ነው»፤ ማለትም ፍጡራን ሁሉ ወዳንተ ይመለሳሉ፤ በሠሩትም መልካምና ክፉ ሥራ መሠረት ትመነዳቸዋለህ።

የኢማም ኢብን ከሲር ተፍሲር

እነዚህን ሁለት የተከበሩ አንቀጾች የሚመለከቱ ሐዲሶች፣ አላህ በእነርሱ ይጠቅመን።

የመጀመሪያው ሐዲስ፦ አል-ቡኻሪ እንዲህ አለ፦ ሙሐመድ ኢብኑ ከሢር ነገረን፤ ሹዕባ ከሱለይማን፣ እርሱም ከኢብራሂም፣ እርሱም ከዐብዱረሕማን፣ እርሱም ከአቡ መስዑድ፣ ከነቢዩ ﷺ እንደተረከ፣ “ሁለቱን አንቀጾች ያነበበ…” ብለዋል። እንዲሁም አቡ ኑዐይም ነገረን፤ ሱፍያን ከመንሱር፣ እርሱም ከኢብራሂም፣ እርሱም ከዐብዱረሕማን ኢብኑ የዚድ፣ እርሱም ከአቡ መስዑድ እንደተረከ፣ የአላህ መልእክተኛ ﷺ እንዲህ አሉ፦ “ከሱረቱል-በቀራ መጨረሻ ያሉትን ሁለት አንቀጾች በአንድ ሌሊት ያነበበ፣ ለእርሱ በቂ ይሆኑታል።” የቀሩት የሐዲስ ሰብሳቢዎችም ከሱለይማን ኢብኑ ሚህራን አል-አዕመሽ በእስናዱ እንደዚሁ አውጥተውታል። በሳሂሕ ሁለቱ መጻሕፍትም ከሱፍያን አስ-ሠውሪ፣ ከመንሱር፣ ከኢብራሂም፣ ከዐብዱረሕማን በእርሱ በኩል ተዘግቧል።

በሁለቱ ሳሂሕ መጻሕፍት ደግሞ ከዐብዱረሕማን፣ ከዐልቀማ፣ ከአቡ መስዑድ ተዘግቧል፤ ዐብዱረሕማንም፦ “ከዚያ አቡ መስዑድን አገኘሁት፤ ስለዚህም ሐዲስ ነገረኝ” አለ። እንዲሁም አሕመድ ኢብኑ ሐንበል እንዲህ አስተላለፈው፦ የያሕያ ኢብኑ አደም ነገረን፤ ሸሪክ ከዐሲም፣ እርሱም ከአል-ሙሰይይብ ኢብኑ ራፊዕ፣ እርሱም ከዐልቀማ፣ እርሱም ከአቡ መስዑድ፣ ከነቢዩ ﷺ እንደተረከ፣ እንዲህ አሉ፦ “ከሱረቱል-በቀራ መጨረሻ ያሉትን ሁለት አንቀጾች በሌሊቱ ያነበበ፣ ለእርሱ በቂ ይሆኑታል።”

ሁለተኛው ሐዲስ፦ ኢማም አሕመድ እንዲህ አለ፦ ሑሰይን ነገረን፤ ሸይባን ከመንሱር፣ እርሱም ከረብዒ፣ እርሱም ከኸርሻ ኢብኑል-ሑር፣ እርሱም ከአል-መዕሩር ኢብኑ ሱወይድ፣ እርሱም ከአቡ ዘር እንደተረከ፣ የአላህ መልእክተኛ ﷺ እንዲህ አሉ፦ “ከዐርሹ በታች ካለ ውድ ሀብት የሱረቱል-በቀራ መጨረሻ አንቀጾች ተሰጡኝ፤ ከእኔ በፊት ለማንም ነቢይ አልተሰጡም።” ኢብኑ መርደወይህም ከአል-አሽጀዒ፣ እርሱም ከአስ-ሠውሪ፣ እርሱም ከመንሱር፣ እርሱም ከረብዒ፣ እርሱም ከዘይድ ኢብኑ ዘብያን፣ እርሱም ከአቡ ዘር በሚያስተላልፈው ሐዲስ፦ “ከዐርሹ በታች ካለ ውድ ሀብት የሱረቱል-በቀራ መጨረሻ አንቀጾች ተሰጡኝ” የሚለውን አውጥቷል።

ሦስተኛው ሐዲስ፦ ሙስሊም እንዲህ አለ፦ አቡ በክር ኢብኑ አቢ ሸይባ ነገረን፤ አቡ ኡሳማ ነገረን፤ ማሊክ ኢብኑ ሚግወል ነገረን። (ሐ) ኢብኑ ኑመይርና ዙሀይር ኢብኑ ሐርብም ሁለቱም ከዐብዱላህ ኢብኑ ኑመይር በተለያዩ የቃል አገላለጾች አስተላለፉ፤ አገላለጾቻቸው ተቀራራቢ ናቸው። ኢብኑ ኑመይር እንዲህ አለ፦ አባቴ ነገረኝ፤ ማሊክ ኢብኑ ሚግወል ከአዝ-ዙበይር ኢብኑ ዐዲ፣ እርሱም ከጠልሐ፣ እርሱም ከሙረህ፣ እርሱም ከዐብዱላህ እንደተረከ፣ እንዲህ አለ፦ የአላህ መልእክተኛ ﷺ ወደ ሰማይ በተወሰዱ ጊዜ ወደ ሲድረቱል-ሙንተሃ ደረሱ፤ እርሷም በስድስተኛው ሰማይ ናት። ከምድር ወደ ላይ የሚወጣው ሁሉ እዚያ ይደርሳል፤ ከእርሷም ይወሰዳል፤ ከላይዋ ወደ ታች የሚወርደውም ሁሉ ወደ እርሷ ይደርሳል፤ ከእርሷም ይወሰዳል።

አለ፦ “ሲድራውን የሚሸፍነው ነገር ሸፈነው” [አን-ነጅም፡ 16] የሚለው እንዲህ ነው፤ የወርቅ ቢራቢሮዎች ነበሩ። እንዲህም አለ፦ ለአላህ መልእክተኛ ﷺ ሦስት ነገሮች ተሰጧቸው፤ አምስቱ ሰላቶች፣ የሱረቱል-በቀራ መጨረሻ አንቀጾች፣ ከኡመታቸውም አላህን ምንም በማያጋራ ሁኔታ የሞተው ሰው ከሚያጠፉ ኃጢአቶች ይቅርታ ተሰጠው።

አራተኛው ሐዲስ፦ አሕመድ እንዲህ አለ፦ ኢስሐቅ ኢብኑ ኢብራሂም አር-ራዚ ነገረን፤ ሰለማ ኢብኑል-ፈድል ነገረን፤ ሙሐመድ ኢብኑ ኢስሐቅ እንዲህ ነገረኝ፦ የዚድ ኢብኑ አቢ ሐቢብ ከመርሠድ ኢብኑ ዐብዲላህ አል-የዘኒ፣ እርሱም ከዑቅባ ኢብኑ ዐሚር አል-ጁሀኒ እንደተረከ፣ እርሱም እንዲህ አለ፦ የአላህ መልእክተኛ ﷺ እንዲህ አሉኝ፦ “ከሱረቱል-በቀራ መጨረሻ ያሉትን ሁለት አንቀጾች አንብብ፤ እኔ እነርሱን ከዐርሹ በታች ካለው ሀብት ተሰጥቻቸዋለሁና።” ይህ እስናድ ሐሰን ነው፤ በመጻሕፍታቸው ግን አላወጧቸውም።

አምስተኛው ሐዲስ፦ ኢብኑ መርደወይህ እንዲህ አለ፦ አሕመድ ኢብኑ ካሚል ነገረን፤ ኢብራሂም ኢብኑ ኢስሐቅ አል-ሐርቢ ነገረን፤ ሙሰዳድ ነገረን፤ አቡ ዐዋና ከአቡ ማሊክ፣ እርሱም ከረብዒ፣ እርሱም ከሑዘይፋ እንደተረከ፣ እንዲህ አለ፦ የአላህ መልእክተኛ ﷺ እንዲህ አሉ፦ “በሦስት ነገሮች ከሰዎች ተለይተን ተመረጥን፤ እነዚህ አንቀጾች ከዐርሹ በታች ካለ ውድ ሀብት ተሰጡኝ፤ ከእኔ በፊት ለማንም አልተሰጡም፣ ከእኔ በኋላም ለማንም አይሰጡም።” ከኑዐይም ኢብኑ አቢ ሂንዲ፣ ከረብዒ፣ ከሑዘይፋ በሚመጣ ሌላ ሰንሰለትም ይህንኑ ተመሳሳይ ሐዲስ አስተላለፈ።

ስድስተኛው ሐዲስ፦ ኢብኑ መርደወይህ እንዲህ አለ፦ ዐብዱል-ባቂ ኢብኑ ናፊዕ ነገረን፤ ኢስማዒል ኢብኑል-ፈድል ነገረን፤ ሙሐመድ ኢብኑ ሐቲም ኢብኑ በዚዕ ነገረን፤ ጃዕፈር ኢብኑ ዐውን ከማሊክ ኢብኑ ሚግወል፣ እርሱም ከአቡ ኢስሐቅ፣ እርሱም ከአል-ሐሪስ፣ እርሱም ከዐሊ እንደተረከ፣ እንዲህ አለ፦ “እስልምናን የተረዳ ማንም ሰው የሱረቱል-በቀራን መጨረሻ አንቀጾች ሳያነብ እንደሚተኛ አላስብም፤ እነርሱ ነቢያችሁ ﷺ ከዐርሹ በታች ካለ ሀብት የተሰጡት ናቸውና።” ወኪዕ ከእስራኢል፣ እርሱም ከአቡ ኢስሐቅ፣ እርሱም ከዑመይር ኢብኑ ዐምር አል-ኸራፊ፣ እርሱም ከዐሊ በማስተላለፍ እንዲህ አለ፦ “እስልምና የደረሰውና አእምሮ ያለው ሰው የአል-ከርሲ አንቀጽንና የሱረቱል-በቀራን መጨረሻ አንቀጾች ሳያነብ እንደሚተኛ አላስብም፤ እነርሱ ከዐርሹ በታች ካለ ሀብት የተሰጡ ናቸውና።”

ሰባተኛው ሐዲስ፦ አቡ ዒሳ አት-ቲርሚዚ እንዲህ አለ፦ በንዳር ነገረን፤ ዐብዱረሕማን ኢብኑ መህዲ ነገረን፤ ሐማድ ኢብኑ ሰለማ ከአሽዐስ ኢብኑ ዐብዲረሕማን አል-ጀርሚ፣ እርሱም ከአቡ ቂላባ፣ እርሱም ከአቡል-አሽዐስ አስ-ሶንዓኒ፣ እርሱም ከኑዕማን ኢብኑ በሺር፣ ከነቢዩ ﷺ እንደተረከ፣ እንዲህ አሉ፦ “አላህ ሰማያትንና ምድርን ከመፍጠሩ ሁለት ሺህ ዓመት በፊት መጽሐፍን ጻፈ፤ ከእርሱም ሁለት አንቀጾችን አወረደ፤ በእነርሱም ሱረቱል-በቀራን ደመደመ። በአንድ ቤት ውስጥ ለሦስት ሌሊቶች የሚነበቡ ከሆነ፣ ሰይጣን ወደዚያ አይቀርብም።” ከዚያም፦ “ይህ ገሪብ ሐዲስ ነው” አለ። አል-ሐኪምም በአል-ሙስተድረክ መጽሐፉ ከሐማድ ኢብኑ ሰለማ በዚሁ ሰንሰለት አውጥቶታል፤ “በሙስሊም መስፈርት ሳሂሕ ነው፤ እነርሱ ግን አላወጡትም” አለ።

ስምንተኛው ሐዲስ፦ ኢብኑ መርደወይህ እንዲህ አለ፦ ዐብዱረሕማን ኢብኑ ሙሐመድ ኢብኑ መዲን ነገረን፤ አል-ሐሰን ኢብኑል-ጀህም ነገረን፤ ኢስማዒል ኢብኑ ዐምር ነገረን፤ ኢብኑ አቢ መርየም ነገረን፤ ዩሱፍ ኢብኑ አቢል-ሐጃጅ ከሰዒድ፣ እርሱም ከኢብኑ ዐባስ እንደተረከ፣ እንዲህ አለ፦ የአላህ መልእክተኛ ﷺ የሱረቱል-በቀራን መጨረሻና የአል-ከርሲ አንቀጽ ባነበቡ ጊዜ ይስቁ ነበር፤ እንዲህም ይሉ ነበር፦ “እነዚህ ከዐርሹ በታች ካለው የአር-ረሕማን ሀብት ናቸው።” “መጥፎ ነገር የሠራ በእርሱ ይመነዳል” [አን-ኒሳእ፡ 123]፣ “ለሰውም ከሠራው በስተቀር ሌላ የለውም፤ ሥራውም በእርግጥ ይታያል፤ ከዚያም ሙሉ ምንዳውን ይመነዳል” [አን-ነጅም፡ 39–41] የሚለውን ባነበቡ ጊዜ ግን የኢስቲርጃዕ ቃል ይሉና በትህትና ይረጋጉ ነበር።

ዘጠነኛው ሐዲስ፦ ኢብኑ መርደወይህ እንዲህ አለ፦ ዐብዱላህ ኢብኑ ሙሐመድ ኢብኑ ኩፊ ነገረን፤ አሕመድ ኢብኑ የሕያ ኢብኑ ሐምዛ ነገረን፤ ሙሐመድ ኢብኑ በክር ነገረን፤ መኪ ኢብኑ ኢብራሂም ነገረን፤ ዐብዱላህ ኢብኑ አቢ ሐሚድ ከአቢ ሙለይሕ፣ እርሱም ከመዕቂል ኢብኑ የሳር እንደተረከ፣ እንዲህ አለ፦ የአላህ መልእክተኛ ﷺ እንዲህ አሉ፦ “ከዐርሹ በታች የአል-ፋቲሐን መክፈቻና የሱረቱል-በቀራን መጨረሻ አንቀጾች ተሰጡኝ፤ አል-ሙፈሰልም እንደ ተጨማሪ ስጦታ ተሰጠኝ።”

አሥረኛው ሐዲስ፦ ከዚህ ቀደም በሱረቱል-ፋቲሐ ትሩፋት ውስጥ ከዐብዱላህ ኢብኑ ዒሳ ኢብኑ ዐብዲረሕማን ኢብኑ አቢ ለይላ፣ ከሰዒድ ኢብኑ ጁበይር፣ ከኢብኑ ዐባስ የተላለፈው ተጠቅሷል። ኢብኑ ዐባስ እንዲህ አለ፦ የአላህ መልእክተኛ ﷺ ከጂብሪል ጋር በነበሩበት ጊዜ፣ ከላያቸው የሚመጣ እንደ ጩኸት ያለ ድምፅ ሰሙ። ጂብሪልም ወደ ሰማይ ዐይኑን አነሳ፤ እንዲህም አለ፦ “ይህ ከዚህ በፊት ፈጽሞ ያልተከፈተ የሰማይ በር ነው፤ አሁን ተከፈተ።” ከዚያ መልአክ ከእርሱ ወርዶ ወደ ነቢዩ ﷺ መጣና፦ “ከእኔ በፊት ለማንም ነቢይ ያልተሰጡ ሁለት ብርሃኖች ተሰጡህ፤ እነርሱም የመጽሐፉ መክፈቻና የሱረቱል-በቀራ መጨረሻ አንቀጾች ናቸው።

ከእነርሱ አንድ ፊደል እንኳ ብታነብ፣ የሚገባህን ትሰጣለህ” አለ። ሙስሊምና አን-ነሳኢ ዘግበውታል፤ ይህ የአን-ነሳኢ ቃል ነው።

የአላህ ንግግር፦ “መልእክተኛው ከጌታው ወደ እርሱ በተወረደለት አመነ” የሚለው፣ ስለ ነቢዩ ﷺ የተነገረ ማብራሪያ ነው። ኢብኑ ጀሪር እንዲህ አለ፦ ቢሽር ነገረን፤ የዚድ ነገረን፤ ሰዒድ ከቀታዳ እንደተረከ፣ ቀታዳ እንዲህ አለ፦ “ይህ አንቀጽ በወረደ ጊዜ የአላህ መልእክተኛ ﷺ፦ ‘እርሱም ማመን ይገባዋል’ እንዳሉ ተነግሮናል።” አል-ሐኪምም በአል-ሙስተድረክ እንዲህ አለ፦ አቡ ንድር አል-ፈቂህ ነገረን፤ ሙዓዝ ኢብኑ ነጅዳ አል-ቁረሺ ነገረን፤ ኻላድ ኢብኑ የሕያ ነገረን፤ አቡ ዐቂል ከየሕያ ኢብኑ አቢ ከሢር፣ እርሱም ከአነስ ኢብኑ ማሊክ እንደተረከ፣ አነስ እንዲህ አለ፦ ይህ አንቀጽ፦ “መልእክተኛው ከጌታው ወደ እርሱ በተወረደለት አመነ” በነቢዩ ﷺ ላይ በወረደ ጊዜ፣ ነቢዩ ﷺ፦ “እርሱም ማመን ይገባዋል” አሉ። ከዚያም አል-ሐኪም፦ “እስናዱ ሳሂሕ ነው፤ እነርሱ ግን አላወጡትም” አለ።

“አማኞቹም” የሚለው ከ“መልእክተኛው” ጋር በአትፍ የተያያዘ ነው። ከዚያም ስለ ሁሉም፦ “ሁሉም በአላህ፣ በመላእክቱ፣ በመጻሕፍቱና በመልእክተኞቹ አመኑ፤ በመልእክተኞቹ መካከልም በአንዳቸውም አንለይም” አለ። አማኞቹ አላህ አንድ፣ ብቸኛና ሁሉም በእርሱ የሚጠጋ እንደሆነ ያምናሉ፤ ከእርሱ በቀር አምላክ የለም፣ ከእርሱ በቀርም ጌታ የለም። በአላህ ባሮች መካከል ለተላኩ ነቢያትና መልእክተኞች በሰማይ ከወረዱ መጻሕፍት ሁሉ ያምናሉ፤ በመካከላቸውም አንዱን ሌላውን አይለዩም፤ በአንዳንዶቹ አምነው በሌሎቹ አይክዱም።

ይልቁንም ሁሉም በእነርሱ ዘንድ እውነተኞች፣ ጻድቃን፣ በቀጥተኛ መንገድ የተመሩ፣ ወደ መልካም መንገዶች የሚመሩ ናቸው። አንዳንዶቹ በአላህ ፈቃድ የሌሎችን ሸሪዓ ቢሽሩም፣ ሁሉም በመጨረሻ በመልእክተኞች ማኅተም በሆነው በሙሐመድ ﷺ ሸሪዓ ተሽረዋል። ቂያማም በሸሪዓው ላይ ትነሳለች፤ ከኡመቱም መካከል በእውነት ላይ የጸናና የተገለጠ ቡድን እስከ መጨረሻ ይኖራል።

“አሉም፦ ‘ሰማን፣ ታዘዝንም’” የሚለው፣ ጌታችን ሆይ፣ ቃልህን ሰማን፣ ተረዳነው፣ በእርሱም ተግባር አደረግን፤ በያዘው መሠረትም ሥራ ፈጸምን ማለት ነው። “ጌታችን ሆይ፣ ምሕረትህን [እንለምናለን]” የሚለው ደግሞ ይቅርታን፣ ምሕረትንና ርኅራኄን መለመን ነው። ኢብኑ አቢ ሐቲም እንዲህ አለ፦ ዐሊ ኢብኑ ሐርብ አል-ሙወሲሊ ነገረን፤ ኢብኑ ፉደይል ከዐጧእ ኢብኑ አስ-ሳኢብ፣ እርሱም ከሰዒድ ኢብኑ ጁበይር፣ እርሱም ከኢብኑ ዐባስ እንደተረከ፣ ኢብኑ ዐባስ ስለ አላህ ንግግር፦ “መልእክተኛው ከጌታው ወደ እርሱ በተወረደለት አመነ፣ አማኞቹም…” እስከ “ጌታችን ሆይ፣ ምሕረትህን [እንለምናለን]” ድረስ ያለውን ሲያብራራ፣ “አላህ፦ ‘በእርግጥ ይቅር አድርጌላችኋለሁ’ አለ” አለ።

“ወደ አንተም መመለስ ነው” የሚለው፣ የሒሳብ ቀን መመለሻችንና መድረሻችን ወደ አንተ ነው ማለት ነው። ኢብኑ ጀሪር እንዲህ አለ፦ ኢብኑ ሐሚድ ነገረን፤ ጀሪር ከበያን፣ እርሱም ከሐኪም፣ እርሱም ከጃቢር እንደተረከ፣ ጃቢር እንዲህ አለ፦ ይህ አንቀጽ፦ “መልእክተኛው ከጌታው ወደ እርሱ በተወረደለት አመነ፤ አማኞቹም፤ ሁሉም በአላህ፣ በመላእክቱ፣ በመጻሕፍቱና በመልእክተኞቹ አመኑ፤ በመልእክተኞቹ መካከልም በአንዳቸውም አንለይም፤ አሉም፦ ሰማን፣ ታዘዝንም፤ ጌታችን ሆይ፣ ምሕረትህን [እንለምናለን]፤ ወደ አንተም መመለስ ነው” በአላህ መልእክተኛ ﷺ ላይ በወረደ ጊዜ፣ ጂብሪል፦ “አላህ በአንተና በኡመትህ ላይ በጣም መልካም ምስጋና አድርጓል፤ ጠይቅ፣ ይሰጥሃል” አለ። ከዚያ ነቢዩ ﷺ፦ “አላህ ነፍስን ከአቅሟ በላይ አያስገድድም” እስከ አንቀጹ መጨረሻ ድረስ ያለውን ጠየቁ። [አል-በቀራ፡ 286፤ አን-ነጅም፡ 16፤ አን-ኒሳእ፡ 123፤ አን-ነጅም፡ 39–41]

አሥራ አንደኛው ሐዲስ፦ አቡ ሙሐመድ ዐብዱላህ ኢብኑ ዐብዲረሕማን አድ-ዳሪሚ በሙስነዱ እንዲህ አለ፦ አቡል-ሙጊራ ነገረን፤ ሰፍዋን ነገረን፤ አይፈዕ ኢብኑ ዐብዲላህ አል-ከላዒ እንዲህ አለ፦ አንድ ሰው፦ “የአላህ መልእክተኛ ሆይ፣ በአላህ መጽሐፍ ውስጥ ከሁሉ ታላቅ የሆነው አንቀጽ የትኛው ነው?” አለ። እርሳቸውም፦ “የአል-ከርሲ አንቀጽ፦ ‘አላህ ከእርሱ በቀር አምላክ የለም፤ ሕያውና ሁሉን አስጠባቂ ነው’” አሉ። ሰውየውም፦ “በአላህ መጽሐፍ ውስጥ ለአንተና ለኡመትህ እንዲደርስ የምትወደው አንቀጽ የትኛው ነው?”

አለ። እርሳቸውም፦ “የሱረቱል-በቀራ መጨረሻ፤ እርሷም በዱንያና በአኺራ ያለ መልካም ነገር ሁሉ የተካተተባት ናት፤ መልካም ነገርንም ምንም አልተወችም” አሉ።

“አላህ ነፍስን ከአቅሟ በላይ አያስገድድም” የሚለው፣ ማንንም ከአቅሙ በላይ አያስገድድም ማለት ነው። ይህ ከአላህ ባሮቹ ላይ ያለው ቸርነቱ፣ ርኅራኄውና መልካም ውለታው ነው። ይህ አንቀጽ ሶሐቦች ይፈሩት የነበረውን፦ “በውስጣችሁ ያለውን ብትገልጡም ወይም ብትደብቁትም፣ አላህ በእርሱ ይቆጥራችኋል” የሚለውን የሻረና ያነሳ ነው። ይህም አላህ ቢመረምርና ሒሳብ ቢጠይቅም፣ ሰው ሊከላከለው የሚችለውን ነገር ብቻ እንጂ አይቀጣም ማለት ነው።

ሰው ሊከላከለው የማይችለው የነፍስ ውስጥ ወስዋስና የውስጥ ሐሳብ ግን ሰው በእርሱ አይጠየቅም። ክፉ ወስዋስን መጥላት ከኢማን ነው።

“ለእርሷ የሠራችው መልካም ነገር ነው” ማለት፣ ከመልካም ሥራዎች ያገኘችው ለእርሷ ነው፤ “በእርሷም ላይ የሠራችው ክፉ ነገር ነው” ማለት፣ ከክፉ ሥራዎች ያገኘችው በእርሷ ላይ ነው። ይህ በሸሪዓዊ ግዴታ ሥር በሚገቡ ሥራዎች ላይ ነው። ከዚያም አላህ ባሮቹን እርሱን እንዲለምኑ በማሳየት መንገድ መራቸው፤ መልስ እንደሚሰጣቸውም ዋስትና ሰጣቸው። እንዲህ እንዲሉም አስተማራቸው፦ “ጌታችን ሆይ፣ እኛ ከረሳን”፤ ማለትም ግዴታ የሆነን ሥራ በመርሳት ከተውን፣ ወይም ሐራምን በዚያው መርሳት ከፈጸምን፣ “ወይም ከተሳሳትን”፤ ማለትም ሸሪዓዊ አፈጻጸሙን ባለማወቅ ትክክለኛውን ካልሠራን፣ አትቅጣን።

ከዚህ ቀደም በሳሂሕ ሙስሊም ውስጥ በአቡ ሁረይራ ሐዲስ የመጣው፦ “አላህ፦ ‘አዎን’ አለ” የሚለው፣ እንዲሁም በኢብኑ ዐባስ ሐዲስ የመጣው፦ “አላህ፦ ‘አድርጌዋለሁ’ አለ” የሚለው ቀድሞ ተጠቅሷል።

ኢብኑ ማጃህ በሱነኑ፣ ኢብኑ ሒባንም በሳሂሑ ከአቡ ዐምር አል-አውዛዒ፣ እርሱም ከዐጧእ የተላለፈውን አውጥተዋል። ኢብኑ ማጃህ በሪዋያው ከኢብኑ ዐባስ አስተላልፏል፤ አጥ-ጠበራኒና ኢብኑ ሒባን ግን ከዐጧእ፣ ከዑበይድ ኢብኑ ዑመይር፣ ከኢብኑ ዐባስ አስተላልፈዋል። ኢብኑ ዐባስ እንዲህ አለ፦ የአላህ መልእክተኛ ﷺ እንዲህ አሉ፦ “አላህ ከኡመቴ ስህተትን፣ መርሳትንና በግድ የተፈጸመውን ነገር አንስቶላቸዋል።” ይህ ከሌሎች መንገዶችም ተዘግቧል፤ አሕመድና አቡ ሐቲም ግን በድክመቱ ላይ ጠቁመዋል፤ አላህ ዐዋቂ ነው።

ኢብኑ አቢ ሐቲም እንዲህ አለ፦ አባቴ ነገረኝ፤ ሙስሊም ኢብኑ ኢብራሂም ነገረን፤ አቡ በክር አል-ሁዘሊ ከሸህር፣ እርሱም ከኡሙ ደርዳእ፣ ከነቢዩ ﷺ እንደተረከ፣ እንዲህ አሉ፦ “አላህ ከኡመቴ ሦስት ነገሮችን አስተላልፎላቸዋል፤ ስህተትን፣ መርሳትንና በግድ የተፈጸመውን።” አቡ በክር፦ “ይህንን ለአል-ሐሰን ነገርኩት፤ እርሱም፦ ‘እውነት ነው፤ ለዚህ እንዲህ የሚል ቁርኣን አታነቡምን፦ “ጌታችን ሆይ፣ ከረሳን ወይም ከተሳሳትን አትቅጣን”?’” አለ።

“ጌታችን ሆይ፣ በእኛ ላይ ከእኛ በፊት ባሉት ላይ እንዳከበድከው ከባድ ሸክምን አትጫንብን” የሚለው፣ ብንችለውም ከባድ ሥራዎችን እንዳታስገድደን ማለት ነው። ከእኛ በፊት ለነበሩ ኡመቶች በሸሪዓ እንደደነገግክባቸው እንደ እግር ብረቶችና ከባድ ግዴታዎች ያሉትን አትጫንብን፤ እነዚያንም የምሕረት ነቢይ በሆነው በነቢይህ ሙሐመድ ﷺ በእርሱ ላክኸው ቀላል፣ ምቹና ቀጥተኛ የሆነው ሐኒፍ ሃይማኖት አስወግደኸዋል። በሳሂሕ ሙስሊም ውስጥ ከአቡ ሁረይራ ከአላህ መልእክተኛ ﷺ በተላለፈው ሐዲስ፦ “አላህ፦ ‘አዎን’ አለ” ተብሏል። ከኢብኑ ዐባስ ከአላህ መልእክተኛ ﷺ በተላለፈውም፦ “አላህ፦ ‘አድርጌዋለሁ’ አለ” ተብሏል።

ከነቢዩ ﷺ በተለያዩ ሰንሰለቶች፦ “በቀጥተኛና በቀላል ሐኒፍነት ተልኬያለሁ” የሚለው ሐዲስ መጥቷል።

“ጌታችን ሆይ፣ ኃይል የሌለንንም አትጫንብን” የሚለው፣ ከግዴታዎች፣ ከመከራዎችና ከፈተናዎች የተነሳ አቅማችን የማይችለውን እንዳትጭንብን፣ ከእኛ የማይቻለውንም እንዳትፈትነን ማለት ነው። መክሁል ስለ “ጌታችን ሆይ፣ ኃይል የሌለንንም አትጫንብን” የሚለው፦ “ከቤተሰብ መራቅና የፍትወት ጥንካሬ ነው” አለ። ኢብኑ አቢ ሐቲም አውጥቶታል። [እንዲህ ሲሉም የመጣ ሐዲስ አለ፦] “አላህ፦ ‘አዎን’ አለ፤” በሌላው ሐዲስም፦ “አላህ፦ ‘አድርጌዋለሁ’ አለ።”

“ይቅር በለን” ማለት፣ በእኛና በአንተ መካከል ከሆነው፣ ከስህተታችንና ከጉድለታችን አንተ ከምታውቀው ይቅር በለን ማለት ነው። “ምሕረት አድርግልን” ማለት፣ በእኛና በባሮችህ መካከል ያለውን [ጉድለታችንን] ይቅር በለው፤ መጥፎ ሥራዎቻችንንና እንከኖቻችንን በፊታቸው አትግለጥ ማለት ነው። “ማርከን” ማለት፣ ወደፊት በእርስዎ ተውፊቅ በሌላ ኃጢአት እንዳንወድቅ አትተወን ማለት ነው። ስለዚህ ኃጢአት የሠራ ሰው ሦስት ነገሮች ያስፈልጉታል ተብሏል፦ በእርሱና በአላህ መካከል ያለውን አላህ ይቅር እንዲለው፤ በሰዎች መካከልም እንዳያጋልጠውና እንዳያዋርደው እንዲሰውረው፤ ተመሳሳይ ኃጢአት እንዲደግም እንዳያደርገውም እንዲጠብቀው።

ከዚህ ቀደም በሐዲሱ አላህ፦ “አዎን” እንዳለ ተጠቅሷል፤ በሌላው ሐዲስም፦ “አላህ፦ ‘አድርጌዋለሁ’ አለ” ተብሏል።

“አንተ ጠባቂያችን ነህ” ማለት፣ አንተ ወዳጃችንና ረዳታችን ነህ፤ በአንተ ላይ ተመክተናል፤ ረዳታችን አንተ ነህ፤ ጉዳያችንን ለአንተ አስረክበናል፤ ከአንተ በቀር ለእኛ ኃይልም ሆነ ብርታት የለንም ማለት ነው። “በካፊሮች ሕዝብ ላይም እርዳን” ማለት፣ ሃይማኖትህን የካዱትን፣ አንድነትህን ያስተባበሉትን፣ የነቢይህን መልእክት ያስካዱትን፣ ከአንተ ውጭ የሚያመልኩትንና ከባሮችህ ሌሎችን ከአንተ ጋር ያጋሩትን ተቃውመው እንድናሸንፍ እርዳን፤ በዱንያም ሆነ በአኺራ ውጤቱን ለእኛ አድርግልን ማለት ነው። አላህ፦ “አዎን” አለ። ሙስሊም ከኢብኑ ዐባስ ባስተላለፈው ሐዲስም፦ “አላህ፦ ‘አድርጌዋለሁ’ አለ” ተብሏል።

ኢብኑ ጀሪር እንዲህ አለ፦ አል-ሙሰና ኢብኑ ኢብራሂም ነገረኝ፤ አቡ ኑዐይም ነገረን፤ ሱፍያን ከአቡ ኢስሐቅ እንደተረከ፣ ሙዓዝ (ረዲየላሁ ዐንሁ) ይህን ሱራ፦ “በካፊሮች ሕዝብ ላይ እርዳን” በማለት በጨረሰ ጊዜ “አሚን” ይል ነበር። ወኪዕም ከሱፍያን፣ ከአቡ ኢስሐቅ፣ ከአንድ ሰው፣ ከሙዓዝ ኢብኑ ጀበል አስተላልፎ፣ ሙዓዝ አል-በቀራን በጨረሰ ጊዜ “አሚን” ይል እንደነበር ዘግቧል። እኛ ዘነጋን።

የአል-በጋዊ ተፍሲር

የአላህ ቃል፦ (አምነረ-ረሱሉ) ማለትም አረጋገጠ። (ከጌታው ወደ እርሱ በተወረደው ነገር፣ ምእመናንም፤ ሁሉም በአላህ አመኑ) ማለት እያንዳንዳቸው አመኑ ማለት ነው፤ ስለዚህ ግሱን በነጠላ አመጣው። (በመላእክቱ፣ በመጻሕፍቱና በመልእክተኞቹም) ሐምዛና አል-ኪሳኢ «መጽሐፉ» ብለው በነጠላ አነበቡ፤ ይህም ቁርኣንን ያመለክታል። አንዳንዶች ግን በነጠላ ቃል ቢጠቀስም ትርጉሙ ብዙ መጻሕፍት ነው አሉ፤ ይህም የአላህ ቃል፦ «አላህም ነቢያትን አብሳሪዎችና አስጠንቃቂዎች አድርጎ ላከ፤ ከእነርሱም ጋር መጽሐፉን አወረደ» (አል-በቀራ፣ 2፥213) እንደሚለው ነው።

ሌሎቹ ግን «መጻሕፍቱ» ብለው በብዙ ቁጥር አነበቡ፤ ይህም የአላህ ቃል፦ «በአላህ፣ በመላእክቱ፣ በመጻሕፍቱና በመልእክተኞቹ» (አን-ኒሳእ፣ 4፥136) እንደሚለው ነው። (በመልእክተኞቹ መካከል ልዩነት አናደርግም)፤ ከአንዳንዶቹ አምነን በሌሎቹ የምንክድ አንሆንም፤ አይሁድና ክርስቲያኖች እንዳደረጉት። በዚህ አረፍተ ነገር ውስጥ የተደበቀ አገላለጽ አለ፤ ትርጉሙም «እነርሱ ይላሉ፦ በመልእክተኞቹ መካከል ልዩነት አናደርግም» ማለት ነው። ያዕቁብ «አይለይም» ብሎ በያእ አነበበው፤ በዚህም ሐረጉ ስለ መልእክተኛው የሚናገር ዜና ይሆናል፣ ወይም ሁሉም ልዩነት አያደርግም ማለት ነው።

«በአንድም መካከል» አለ እንጂ «በአንዳንዶች መካከል» አላለም፤ ምክንያቱም «አንድ» የሚለው ቃል ለነጠላም ለብዙም ይጠቅማል። አላህ እንዲህ አለ፦ «ከእናንተም አንድም ከእርሱ የሚከላከል የለም» (አል-ሓቃ፣ 69፥47)። (አሉም፦ ሰማን) ቃልህን፤ (ታዘዝንም) ትእዛዝህን። ከሐኪም በጃቢር አላህ በሁለቱም ይውደድላቸው በኩል ተዘግቧል፤ ጂብሪል ይህ አንቀጽ በወረደ ጊዜ ለነቢዩ ﷺ እንዲህ አለ፦ «አላህ አንተንና ሕዝቦችህን አወድሷል፤ ስለዚህ ጠይቅ፣ ይሰጥሃል።»

ነቢዩም በአላህ ማስተማር ጠየቁ፦ (ይቅርታህን [ጌታችን])። ይህ በማስተካከያ ስም የመጣ ቃል ነው፤ ትርጉሙም «በሙሉ ይቅርታህ ይቅር በለን» ወይም «ይቅርታህን እንለምንሃለን» ማለት ነው። (ጌታችን፣ መመለሻም ወደ አንተ ነው። አላህ ነፍስን ከችሎታዋ በላይ አያስገድድም)። የአንቀጹ ግልጽ ትርጉም ፍላጎታቸውን መፈጸም ነው፤ በውስጡም የተደበቀ ጥያቄ አለ፤ ይህም እንደሚሉ ነው፦ «ከችሎታችን በላይ አታስገድደን»፤ መልሱም «አላህ ነፍስን ከችሎታዋ በላይ አያስገድድም» የሚለው ነው፤ ማለትም ከምትችለው አቅም በላይ አያስገድዳትም።

«ውስዕ» ማለት ለሰው የሚስማማ፣ የማያጠበው ነገር ስም ነው። በትርጉሙ ላይ የተለያዩ አመለካከቶች አሉ። ኢብኑ ዓባስ አላህ በሁለቱም ይውደድላቸው፣ ዓጣእና አብዛኞቹ የቁርኣን ተንታኞች ይህ በአላህ ቃል፦ (በውስጣችሁ ያለውን ብትገልጹም ብትደብቁትም) በተጠቀሰው የልብ ውስጥ ንግግር [ያልተነገሩ ሐሳቦች] ላይ የተመለከተ ነው አሉ፤ እንደጠቀስነው። ከኢብኑ ዓባስም አላህ በሁለቱም ይውደድላቸው እንዲህ ተዘግቧል፦ «ይህ ለምእምናን ብቻ ነው፤ በሃይማኖታቸው ጉዳይ ላይ አላህ አቀለላቸው፤ የሚችሉትን ብቻ አስገደዳቸው»፤ አላህ እንዲህ እንዳለው፦ «አላህ ለእናንተ ቀለልን ይፈልጋል፤ ችግርንም አይፈልግላችሁም» (አል-በቀራ፣ 2፥185)፤ እንዲሁም፦ «በሃይማኖትም በእናንተ ላይ ጫናን አላደረገባችሁም» (አል-ሐጅ፣ 22፥78)።

ሱፍያን ኢብኑ ዑየይና የአላህን ቃል፦ (አላህ ነፍስን ከችሎታዋ በላይ አያስገድድም) በሚለው ላይ ተጠይቆ እንዲህ አለ፦ «ከቀላልነቷ በላይ አያስገድዳትም፤ ከአቅሟ በላይም አያስገድዳትም።» ይህ ጥሩ አባባል ነው፤ ምክንያቱም «ውስዕ» ከአቅም በታች ያለው ነው። የአላህ ቃል፦ (ያገኘችው ለእርሷ ነው) ማለትም ነፍስ ከመልካም ሥራ የሠራችው ለእርሷ ነው፤ ምንዳውና ሽልማቱ ይኖራታል። (ያገኘችውም በእርሷ ላይ ነው) ከክፉ ሥራ ያገኘችው፤ ኃጢአቱም በእርሷ ላይ ነው።

(ጌታችን ሆይ፣ አትቅጣን) ማለትም ቅጣትን አታድርግብን። (ብንረሳ)። አንዳንዶች ይህን «መርሳት» የተባለው የመሳሳትና የመዘንጋት ዓይነት አድርገው ተረጎሙት። አል-ከልቢ እንዲህ አለ፦ «የእስራኤል ልጆች ከታዘዙት ነገር አንዳች ሲረሱ ወይም ሲሳሳቱ፣ ቅጣት በፍጥነት ይመጣባቸው ነበር፤ በዚያ ኃጢአት መጠን ከምግብና ከመጠጥ አንዳች ይከለከሉ ነበር። ስለዚህ አላህ ምእምናን እንዲህ በሚለው እንዲለምኑት አዘዛቸው፤ በዚህ ነገር እንዳይቀጣቸው ጠይቁት።»

ሌሎችም ይህ «መርሳት» ማለት መተው ነው አሉ፤ ልክ አላህ፦ «አላህን ረሱ፤ እርሱም ተዋቸው» (አት-ተውባ፣ 9፥67) እንዳለው። የአላህ ቃል፦ (ወይም ብንሳሳት) ማለት ሆን ብሎ መፈጸም ነው ተብሏል፤ አንድ ሰው ሆን ብሎ ሲያደርግ «ተሳሳተ» ይባላል። አላህ እንዲህ አለ፦ «እነርሱን መግደል ታላቅ ስህተት ነው» (አል-ኢስራእ፣ 17፥31)። ዓጣእ እንዲህ አለ፦ «ብንረሳ ወይም ብንሳሳት» ማለት «ባናውቅ ወይም ሆን ብለን ብናደርግ» ማለት ነው።

አብዛኞቹ ግን ይህን «ስህተት» ማለት አለማወቅና መርሳት ነው አሉ፤ ምክንያቱም ሆን ተብሎ የተፈጸመ ኃጢአት ይቅር አይባልም፤ እርሱ ግን በአላህ ፈቃድ ሥር ነው። ስህተት ግን ይቅር ተብሏል። ነቢዩ ﷺ እንዲህ አሉ፦ «ስህተት፣ መርሳትና በግድ የተደረጉት ነገሮች ከሕዝቤ ላይ ተነስተዋል።» የአላህ ቃል፦ (ጌታችን ሆይ፣ ከባድ ግዴታን በእኛ ላይ አታስጭን) ማለትም ልንወጣው የማንችለውን ከባድ ቃል ኪዳንና ተስፋ አታስገባን፤ እርሱን በማፍረሳችንና በመተዋችንም አትቅጣን።

(ከእኛ በፊት በነበሩት ላይ እንዳስጫንከው) ማለትም በአይሁድ ላይ፤ እነርሱ ግዴታውን አልፈጸሙም፣ ስለዚህም ቀጣቸው። ይህ የሙጃሂድ፣ የዓጣእ፣ የቀታዳ፣ የሱዲ፣ የአል-ከልቢና የሌሎችም አባባል ነው። ይህንንም የአላህ ቃል ይደግፈዋል፦ «በዚህም ላይ ቃል ኪዳኔን ወሰዳችሁ» (ኣሊ ዒምራን፣ 3፥81)፤ ማለትም ቃል ኪዳኔን። ሌሎች ደግሞ ትርጉሙ «ጉዳዩን በእኛ ላይ አታክብደው፤ ከእኛ በፊት በነበሩት አይሁድ ላይ እንዳከበድከው አታድርግ» አሉ።

አላህ በእነርሱ ላይ ሃምሳ ሶላቶችን ግዴታ አደረገ፤ ከሀብታቸውም አንድ አራተኛውን ዘካ እንዲሰጡ አዘዛቸው። ልብሱ ላይ ናጃሳ የደረሰበትም ያንን ክፍል ይቆርጥ ነበር፤ ኃጢአት የፈጸመም ሰው በማግስቱ ኃጢአቱ በበሩ ላይ ተጽፎ ያገኘው ነበር፤ ከዚህ የመሳሰሉ ከባድ ሸክሞችና እግር እጅ ግዴታዎች ነበሩ። ይህም የዑስማን፣ የዓጣእ፣ የማሊክ ኢብኑ አነስ፣ የአቡ ዑበይዳና የሌሎችም አባባል ነው። ይህንንም የአላህ ቃል ይደግፈዋል፦ «ከእነርሱ ሸክማቸውንና በእነርሱ ላይ የነበሩትን እግር እጅ ግዴታዎች ያወርዳል» (አል-አዕራፍ፣ 7፥157)።

ሌሎች ደግሞ «ኢስር» ማለት ንስሐ የሌለው ኃጢአት ነው፤ ትርጉሙም ከዚያ አይነት ነገር ጠብቀን ማለት ነው አሉ። የቃሉ መሠረታዊ ትርጉም ግን መያዝና ማጠንከር ነው። የአላህ ቃል፦ (ጌታችን ሆይ፣ የማንችለውንም በእኛ ላይ አታስጭን) ማለትም ልንችለው የማንችለውን ሥራ አታስገድደን። ሌሎች ደግሞ ይህ የልብ ውስጥ ንግግርና የሰይጣን ውስዋሴ ነው አሉ። ከመክሑል እንዲህ ተነግሯል፦ «ይህ የጾታ ስሜት መብዛት ነው»፤ ይህም ከፍተኛ የወሲብ ፍላጎት ነው ተባለ።

ከኢብራሂም ደግሞ «ፍቅር ነው» ተብሏል። ከሙሐመድ ኢብኑ ዓብዱልወሃብ «ልቅ ፍቅር ነው» ተብሏል። ኢብኑ ጁረይጅ «ወደ ዝንጀሮና አሳማ መለወጥ ነው» አለ። ሌሎች «የጠላቶች በመከራችን መደሰት ነው» አሉ፤ ሌሎችም «መለያየትና ግንኙነትን መቁረጥ ነው» አሉ። ከእርሱ ወደ አላህ እንጠበቃለን። የአላህ ቃል፦ (ከእኛም እለፍ) ማለትም ይቅር በለን፤ ኃጢአቶቻችንንም አጥፋ።

(ለእኛም ምሕረት አድርግ) ኃጢአቶቻችንን ሸፍን፤ አታጋልጠንም። (ማረንም)፤ ሥራን የምናገኘው በታዛዥነትህ ብቻ ነው፤ ከአለመታዘዝህም የምንርቀው በምሕረትህ ብቻ ነው። (አንተ ጠባቂያችን ነህ) ረዳታችን፣ ጠባቂያችንና ወዳጃችን ነህ። (በከሃዲዎቹም ላይ እርዳን)። ሰዒድ ኢብኑ ጁበይር ከኢብኑ ዓባስ አላህ በሁለቱም ይውደድላቸው በኩል በአላህ ቃል፦ (ይቅርታህን ጌታችን) ላይ እንዲህ ብሎ ዘግቧል፤ አላህ እንዲህ አለ፦ «ይቅር ብያችኋለሁ።»

በ«ጌታችን ሆይ፣ ብንረሳ ወይም ብንሳሳት አትቅጣን» ላይም እንዲህ አለ፦ «አልቀጣችሁም።» (ጌታችን ሆይ፣ ከባድ ግዴታን በእኛ ላይ አታስጭን) በሚለው ላይ፦ «በእናንተ ላይ ከባድ ግዴታን አላስጭንም» አለ። (የማንችለውንም በእኛ ላይ አታስጭን) በሚለው ላይም፦ «በእናንተ ላይ አላስጭንም» አለ። (ከእኛም እለፍ) እስከ መጨረሻው ድረስ፦ «ከእናንተ ላይ ይቅር ብያለሁ፤ ምሕረትም አድርጌላችኋለሁ፤ በከሃዲዎቹም ላይ ረድቻችኋለሁ» አለ።

ሙዓዝ ኢብኑ ጀበል ሱረቱል-በቀራን በጨረሰ ጊዜ «አሚን» ይል ነበር። ኢስማዒል ኢብኑ ዓብዱልቃሂር ነገሩን፤ እርሱም ከዓብዱልጋፊር ኢብኑ ሙሐመድ ነገረን፤ እርሱም ከሙሐመድ ኢብኑ ዒሳ አል-ጁሉዲ ነገረን፤ እርሱም ከኢብራሂም ኢብኑ ሙሐመድ ኢብኑ ሱፍያን ነገረን፤ እርሱም ከሙስሊም ኢብኑ አል-ሐጃጅ ነገረን፤ እርሱም ከአቡ በክር ኢብኑ አቢ ሸይባ፤ እርሱም ከአቡ ኡሳማ ነገረኝ፤ እርሱም ከማሊክ ኢብኑ ሚግወል፤ እርሱም ከአዝ-ዙበይር ኢብኑ ዓዲ፤ እርሱም ከጠልሐ ኢብኑ ዓሊ ኢብኑ ሙስሪፍ፤ እርሱም ከሙረራ፤ እርሱም ከዓብዱላህ እንዲህ ብሎ ዘገበ፦ «የአላህ መልእክተኛ ﷺ ወደ ሰማይ በተወሰዱ ጊዜ እስከ ሰድረቱል-ሙንተሃ ደረሱ፤ እርሷም በስድስተኛው ሰማይ ውስጥ ናት። ከምድር ወደ ላይ የሚወጣው እስከ እርሷ ይደርሳል፤ ከእርሷም ይወሰዳል። ከእርሷ በላይ የሚወርደውም እስከ እርሷ ይደርሳል፤ ከእርሷም ይወሰዳል።»

ከዚያም አለ፦ «ሰድራውን የሚሸፍነው ሸፈነው» (አን-ነጅም፣ 53፥16)። እርሱም እንዲህ አለ፦ «ከወርቅ የተሠሩ ቢራቢሮዎች ነበሩ።» የአላህ መልእክተኛ ﷺ ሦስት ነገሮች ተሰጧቸው፦ አምስቱ ሶላቶች፤ የሱረቱል-በቀራ የመጨረሻ አንቀጾች፤ ከሕዝባቸውም ከታላላቅ ኃጢአቶች ውስጥ በአላህ ላይ ምንም የማያጋራ ሰው ይቅር ተባለ።»