Gafara, Rahama da Nasara

Tafsirin Shaikh Abdurrahman as-Sa'di

Lokacin da ayar Allah Maɗaukaki ta sauka: «Ko kun bayyana abin da yake cikin zukatanku, ko kuwa kuka ɓoye shi, Allah zai yi muku hisabi da shi» (Al-Baqara, 2:284), hakan ya yi wa Musulmi nauyi, domin sun zaci cewa za a kama su da abin da ke faruwa a cikin zuciya, na tunanin da ke dawwama ko na ɗan lokaci da sauran makamantansa. Sai Allah Ya sanar da su a wannan aya cewa: «Allah ba Ya kallafa wa rai sai abin da ikonta zai iya ɗauka»; wato abin da ƙarfin rai zai iya ɗauka, ba Ya ɗora mata abin da zai yi mata nauyi kuma ya jefa ta cikin tsanani.

Kamar yadda Allah Maɗaukaki Ya ce: «Bai sanya muku wani ƙunci a cikin addini ba» (Al-Hajj, 22:78).

Asalin umarni da hane-hane ba abubuwa ba ne da ke wahalar da rayuka; a'a, su abinci ne ga ruhohi, magani ga jikkuna, kuma kariya ne daga cutarwa. Allah Maɗaukaki Ya umarci bayi da abin da Ya umarce su da shi ne saboda rahama da kyautatawa gare su. Bugu da ƙari, idan wasu uzurori suka taso waɗanda galibi ke jawo wahala, to ana sauƙaƙa musu: ko dai a ɗage wajibcin gaba ɗaya daga kan wanda aka kallafa wa, ko kuma a sauƙaƙa wani sashe nasa, kamar sauƙaƙawa mara lafiya da matafiyi da wasu.

Sa'an nan Allah Maɗaukaki Ya sanar da cewa kowane rai yana da ladan alherin da ya aikata, kuma a kansa akwai laifin sharrin da ya aikata. Saboda haka, mai ɗaukar nauyi ba zai ɗauki zunubin wani ba, kuma kyawawan ayyukan bawa ba za su tafi ga wani ba. Amfani da kalmar «kasaba» wajen alheri yana nuna cewa mutum kan samu ladan aikin alheri da ɗan ƙoƙarinsa kaɗan, har ma da niyyar zuciya kawai. Amma an yi amfani da «iktasaba» wajen aikin sharri domin nuna cewa ba a rubuta sharrin a kan mutum sai ya aikata shi, ya kuma yi ƙoƙarin aikata shi.

Da yake Allah Maɗaukaki Ya ba da labarin imanin Manzo da muminai tare da shi, kuma cewa za a saka wa kowane mai aiki da aikinsa, alhali mutum yakan yi sakaci, kuskure ko mantuwa, sannan Allah Ya sanar da cewa ba Ya kallafa mana sai abin da ƙarfinmu zai iya ɗauka, sai Ya ba da labarin addu'ar muminai da wannan. Annabi, tsira da amincin Allah su tabbata a gare shi, ya sanar da cewa Allah Ya ce: «Na amsa» ga wannan addu'a.

«Ya Ubangijinmu! Kada Ka kama mu idan mun manta ko mun yi kuskure.» Bambancin mantuwa da kuskure shi ne: mantuwa ita ce zuciya ta rasa tuna abin da aka umarce ta da shi, sai mutum ya bar shi saboda mantuwa. Kuskure kuwa shi ne mutum ya nufi abin da ya halatta ya nufa, amma aikinsa ya faru ta hanyar da ba ta halatta ba.

Allah Ya yafe wa wannan al'umma abin da ya faru ta waɗannan dalilai biyu, saboda rahama da kyautatawa gare su. Saboda haka, idan mutum ya yi salla da tufafin da aka kwace, ko da najasa, ko ya manta akwai najasa a jikinsa, ko ya yi magana a cikin salla saboda mantuwa, ko ya aikata abin da ke karya azumi saboda mantuwa, ko ya aikata ɗaya daga cikin abubuwan da aka haramta ga mai ihrami waɗanda ba su jawo lalacewa ba saboda mantuwa, to an yafe masa. Haka nan ba ya karya rantsuwarsa idan ya aikata abin da ya rantse ba zai aikata ba saboda mantuwa.

Idan kuma ya yi kuskure ya kashe rai ko ya lalata dukiya, babu zunubi a kansa, amma diyya ko biyan diyya na wajaba bisa lalacewar da ta faru kawai. Haka nan, a wuraren da ambaton sunan Allah ya wajaba, idan mutum ya bar shi saboda mantuwa, hakan ba ya cutar da shi.

«Ya Ubangijinmu! Kada Ka ɗora mana wani nauyi mai tsanani»; wato ayyukan da ke wahalarwa, «kamar yadda Ka ɗora shi a kan waɗanda suka gabace mu». Allah kuwa Ya yi haka, domin Ya sauƙaƙa wa wannan al'umma a cikin umarnin tsarki da yanayin ibadu, abin da bai sauƙaƙa wa sauran al'ummomi ba.

«Ya Ubangijinmu! Kada Ka ɗora mana abin da ba mu da ikon ɗauka.» Allah kuwa Ya yi haka, kuma godiya ta tabbata a gare Shi.

«Ka yafe mana, Ka gafarta mana, kuma Ka yi mana rahama.» Ta hanyar yafiya da gafara ake kawar da abubuwan da ake ƙi da sharrin da ke faruwa; rahama kuwa tana kawo gyaran al'amura.

«Kai ne Majibincinmu»; wato Ubangijinmu, Mamallikinmu kuma Abin bautarmu. Kariyarka gare mu ba ta gushe ba tun lokacin da Ka halicce mu kuma Ka samar da mu. Ni'imominka suna ci gaba da kasancewa a kanmu a kowane lokaci. Sa'an nan Ka yi mana babbar ni'ima da kyauta mai girma, wato ni'imar Musulunci, wadda dukkan sauran ni'imomi suke biye da ita.

Saboda haka, muna roƙonka, Ya Ubangijinmu kuma Majibincinmu, Ka cika ni'imarka a gare mu ta hanyar taimaka mana a kan mutanen kafirai, waɗanda suka kafirce maka da manzanninka, suka yi yaƙi da ma'abota addininka, kuma suka watsar da umarninka. Ka taimake mu a kansu da hujja da bayani, da takobi da māshi, ta hanyar ba mu iko a ƙasa, da kunyata su, da azurta mu da imani da ayyukan da ake samun nasara ta hanyar su. Godiya ta tabbata ga Allah, Ubangijin talikai. An kammala tafsirin surar Al-Baqara da taimakon Allah da datarwarSa. Allah Ya yi salati da sallama ga Muhammad.

Allah Maɗaukaki yana ba da labarin imanin Manzo da muminai tare da shi, da miƙa wuya da biyayyarsu, sannan suna roƙon gafara. Ya ba da labarin cewa sun yi imani da Allah, mala'ikunSa, littattafanSa da manzanninSa. Wannan ya ƙunshi imani da duk abin da Allah Ya ba da labari game da ZatinSa, da abin da manzanninSa suka ba da labari game da Shi na siffofin kamalarsa da halayen girmansa, a dunkule da kuma dalla-dalla. Haka kuma ya ƙunshi tsarkake Shi daga kamanta Shi da halittu, da musanta siffofinSa, da dukkan siffofin tawaya.

Haka nan ya ƙunshi imani da mala'iku waɗanda shari'o'i suka ambata, a dunkule da kuma dalla-dalla; da imani da dukan manzanni da littattafai, wato duk abin da manzanni suka ba da labari game da shi, da abin da littattafai suka ƙunsa na labarai, umarni da hane-hane. Ba sa bambanta tsakanin wani daga cikin manzannin Allah; a'a, suna imani da dukkaninsu, domin manzanni ne tsaka-tsaki tsakanin Allah da bayinSa. Kafirce wa wasu daga cikinsu kafirce wa dukkaninsu ne, har ma kafirce wa Allah ne.

«Kuma suka ce: Mun ji» abin da Ka umarce mu da shi kuma Ka hana mu, «kuma mun yi biyayya» gare Ka a cikin wannan. Ba su kasance daga cikin waɗanda suke cewa, «Mun ji, kuma mun saɓa» ba. Da yake dole bawa zai yi sakaci wajen haƙƙoƙin Allah Maɗaukaki, kuma kullum yana buƙatar gafararSa, sai suka ce: «GafararKa»; wato muna roƙonKa Ka gafarta mana sakacin da ya faru daga gare mu da zunubanmu, Ka kuma shafe aibun da suka siffanta mu da shi. «Kuma zuwa gare Ka makoma take»; wato dukkan halittu za su koma gare Ka, Ka saka musu bisa ayyukan alheri da sharri da suka aikata.

Tafsirin Imām Ibn Kathir

Ambaton hadisai da suka zo game da falalar waɗannan ayoyi biyu masu daraja; Allah Ya amfanar da mu da su.

Hadisi na farko: Al-Bukhari ya ce: Muhammad bn Kathir ya ba mu labari, Shu'ba ya ba mu labari daga Sulayman, daga Ibrahim, daga Abdur-Rahman, daga Abu Mas'ud, daga Annabi, tsira da amincin Allah su tabbata a gare shi, ya ce: «Wanda ya karanta ayoyin biyu...» Abu Nu'aym kuma ya ba mu labari: Sufyan ya ba mu labari daga Mansur, daga Ibrahim, daga Abdur-Rahman bn Yazid, daga Abu Mas'ud, ya ce: Manzon Allah, tsira da amincin Allah su tabbata a gare shi, ya ce: «Wanda ya karanta ayoyi biyun ƙarshe na surar Al-Baqara a cikin dare, sun isar masa.»

Sauran mawallafan littattafan hadisi shida sun rawaito shi ta hanyar Sulayman bn Mihran Al-A'mash da isnadinsa, da makamancin wannan lafazi. Yana cikin Sahihai guda biyu ta hanyar Ath-Thawri, daga Mansur, daga Ibrahim, daga Abdur-Rahman, daga gare shi. Haka kuma yana cikin Sahihai guda biyu ta hanyar Abdur-Rahman, daga Alqama, daga Abu Mas'ud. Abdur-Rahman ya ce: Daga baya na haɗu da Abu Mas'ud, sai ya ba ni labarin hadisin.

Haka Ahmad bn Hanbal ya rawaito shi: Yahya bn Adam ya ba mu labari, Sharik ya ba mu labari daga Asim, daga Al-Musayyib bn Rafi', daga Alqama, daga Abu Mas'ud, daga Annabi, tsira da amincin Allah su tabbata a gare shi, ya ce: «Wanda ya karanta ayoyi biyun ƙarshe na surar Al-Baqara a darensa, sun isar masa.»

Hadisi na biyu: Imamu Ahmad ya ce: Husayn ya ba mu labari, Shayban ya ba mu labari daga Mansur, daga Rib'i, daga Kharasha bn Al-Hurr, daga Al-Ma'rur bn Suwayd, daga Abu Dharr, ya ce: Manzon Allah, tsira da amincin Allah su tabbata a gare shi, ya ce: «An ba ni ayoyin ƙarshe na surar Al-Baqara daga wata taska ƙarƙashin Al'arshi; ba a ba su wani Annabi a gabana ba.»

Ibn Mardawayh kuma ya rawaito shi daga hadisin Al-Ashja'i, daga Ath-Thawri, daga Mansur, daga Rib'i, daga Zayd bn Dhubyan, daga Abu Dharr, ya ce: Manzon Allah, tsira da amincin Allah su tabbata a gare shi, ya ce: «An ba ni ayoyin ƙarshe na surar Al-Baqara daga wata taska ƙarƙashin Al'arshi.»

Hadisi na uku: Muslim ya ce: Abu Bakr bn Abi Shayba ya ba mu labari, Abu Usama ya ba mu labari, Malik bn Mighwal ya ba mu labari. (H) Kuma Ibn Numayr da Zuhayr bn Harb duka sun ba mu labari daga Abdullah bn Numayr; lafuzzansu suna kama da juna.

Ibn Numayr ya ce: Mahaifina ya ba mu labari, Malik bn Mighwal ya ba mu labari daga Az-Zubayr bn Adiyy, daga Talha, daga Murra, daga Abdullah, ya ce: Lokacin da aka yi Isra'i da Manzon Allah, tsira da amincin Allah su tabbata a gare shi, aka kai shi Sidratul-Muntaha, wadda take a sama ta shida, kuma abin da ake ɗaukowa daga ƙasa yana ƙarewa gare ta, sai a karɓe shi daga wurinta; abin da ake saukarwa daga samanta kuma yana ƙarewa gare ta, sai a karɓe shi daga wurinta. Ya ce: «A lokacin da abin da ya rufe Sidra ya rufe ta» (An-Najm, 53:16). Ya ce: Su ne malam buɗe ido na zinariya.

Ya ce: An ba Manzon Allah, tsira da amincin Allah su tabbata a gare shi, abubuwa uku: an ba shi salloli biyar, an ba shi ayoyin ƙarshe na surar Al-Baqara, kuma an gafarta wa duk wanda bai haɗa Allah da wani abu ba daga cikin al'ummarsa manyan zunubai masu hallakarwa.

Hadisi na huɗu: Ahmad ya ce: Ishaq bn Ibrahim Ar-Razi ya ba mu labari, Salama bn Al-Fadl ya ba mu labari, Muhammad bn Ishaq ya ba ni labari daga Yazid bn Abi Habib, daga Mirthad bn Abdullah Al-Yazani, daga Uqba bn Amir Al-Juhani, ya ce: Manzon Allah, tsira da amincin Allah su tabbata a gare shi, ya ce mini: «Ka karanta ayoyi biyun ƙarshe na surar Al-Baqara, domin an ba ni su daga ƙarƙashin Al'arshi.» Wannan isnadi kyakkyawa ne, amma ba su fitar da shi cikin littattafansu ba.

Hadisi na biyar: Ibn Mardawayh ya ce: Ahmad bn Kamil ya ba mu labari, Ibrahim bn Ishaq Al-Harbi ya ba mu labari, Musaddad ya ba mu labari, Abu Awana ya ba mu labari daga Abu Malik, daga Rib'i, daga Hudhayfa, ya ce: Manzon Allah, tsira da amincin Allah su tabbata a gare shi, ya ce: «An fifita mu a kan mutane da abubuwa uku: an ba ni waɗannan ayoyi na ƙarshen surar Al-Baqara daga taska ƙarƙashin Al'arshi; ba a ba su wani kafin ni ba, kuma ba za a ba su wani bayana ba.» Sa'an nan ya rawaito shi ta hanyar Nu'aym bn Abi Hindi, daga Rib'i, daga Hudhayfa, da makamancin wannan.

Hadisi na shida: Ibn Mardawayh ya ce: Abdur-Baqi bn Nafi' ya ba mu labari, Isma'il bn Al-Fadl ya ba mu labari, Muhammad bn Hatim bn Bazi' ya ba mu labari, Ja'far bn Awn ya ba mu labari daga Malik bn Mighwal, daga Abu Ishaq, daga Al-Harith, daga Ali, ya ce: «Ba na ganin wanda ya fahimci Musulunci zai yi barci ba tare da ya karanta ayoyin ƙarshe na surar Al-Baqara ba, domin su taska ce da aka ba Annabinku, tsira da amincin Allah su tabbata a gare shi, daga ƙarƙashin Al'arshi.»

Waki' ya rawaito shi daga Isra'il, daga Abu Ishaq, daga Umayr bn Amr Al-Kharifi, daga Ali, ya ce: «Ba na ganin wani mai hankali da Musulunci ya riske shi zai yi barci ba tare da ya karanta Ayatul-Kursiyyu da ayoyin ƙarshe na surar Al-Baqara ba, domin su taska ce daga ƙarƙashin Al'arshi.»

Hadisi na bakwai: Abu Isa At-Tirmidhi ya ce: Bundar ya ba mu labari, Abdur-Rahman bn Mahdi ya ba mu labari, Hammad bn Salama ya ba mu labari daga Ash'ath bn Abdur-Rahman Al-Jurmi, daga Abu Qilaba, daga Abu Al-Ash'ath As-San'ani, daga An-Nu'man bn Bashir, daga Annabi, tsira da amincin Allah su tabbata a gare shi, ya ce: «Lallai Allah Ya rubuta wani littafi shekara dubu biyu kafin Ya halicci sammai da ƙasa. Ya saukar da wasu ayoyi biyu daga gare shi, Ya kuma rufe surar Al-Baqara da su. Ba a karanta su a wani gida tsawon dare uku ba face Shaidan ya kusance shi.» Sa'an nan ya ce: Wannan hadisi ne garibi.

Al-Hakim ma ya rawaito shi a cikin Al-Mustadrak daga hadisin Hammad bn Salama da wannan isnadi, ya ce: Sahihi ne bisa sharadin Muslim, amma su biyun ba su fitar da shi ba.

Hadisi na takwas: Ibn Mardawayh ya ce: Abdur-Rahman bn Muhammad bn Madin ya ba mu labari, Al-Hasan bn Al-Jahm ya ba mu labari, Isma'il bn Amr ya ba mu labari, Ibn Abi Maryam ya ba mu labari, Yusuf bn Abi Al-Hajjaj ya ba ni labari daga Sa'id, daga Ibn Abbas, ya ce: Manzon Allah, tsira da amincin Allah su tabbata a gare shi, idan ya karanta ƙarshen surar Al-Baqara da Ayatul-Kursiyyu, sai ya yi murmushi, ya ce: «Lallai su biyun taska ne daga taskokin Mai Rahama ƙarƙashin Al'arshi.»

Idan kuma ya karanta: «Wanda ya aikata mummunan aiki, za a saka masa da shi» (An-Nisa', 4:123), da «Kuma mutum ba ya da wani abu sai abin da ya yi ƙoƙarinsa, kuma lallai za a ga ƙoƙarinsa, sa'an nan a saka masa da sakamako cikakke» (An-Najm, 53:39–41), sai ya furta kalmar istirja'i ya kuma ƙanƙantar da kansa.

Hadisi na tara: Ibn Mardawayh ya ce: Abdullah bn Muhammad bn Kufi ya ba mu labari, Ahmad bn Yahya bn Hamza ya ba mu labari, Muhammad bn Bakr ya ba mu labari, Makki bn Ibrahim ya ba mu labari, Abdullah bn Abi Humayd ya ba mu labari daga Abu Malih, daga Ma'qil bn Yasar, ya ce: Manzon Allah, tsira da amincin Allah su tabbata a gare shi, ya ce: «An ba ni Fatiha ta Littafi da ayoyin ƙarshe na surar Al-Baqara daga ƙarƙashin Al'arshi, kuma an ba ni surori masu gajerun aya-aya a matsayin ƙarin falala.»

Hadisi na goma: An riga an ambace shi cikin falalar Fatiha, ta riwayar Abdullah bn Isa bn Abdur-Rahman bn Abi Layla, daga Sa'id bn Jubayr, daga Ibn Abbas, ya ce: Yayin da Manzon Allah, tsira da amincin Allah su tabbata a gare shi, yake tare da Jibrilu, sai aka ji wani ƙara a sama. Jibrilu ya ɗaga kallonsa zuwa sama ya ce: «Wannan wata ƙofa ce da aka buɗe daga sama; ba a taɓa buɗe ta haka ba.»

Sai wani mala'ika ya sauko daga cikinta, ya zo wurin Annabi, tsira da amincin Allah su tabbata a gare shi, ya ce: «Ka yi bushara da haskoki biyu da aka ba ka; ba a ba su wani Annabi a gabanka ba: Fatiha ta Littafi da ayoyin ƙarshe na surar Al-Baqara. Ba za ka karanta harafi daga cikinsu ba face an ba ka abin da ka roƙa ta cikinsa.» Muslim da An-Nasa'i sun rawaito shi, kuma wannan lafazin na An-Nasa'i ne.

Maganar Allah Maɗaukaki: «Manzo ya yi imani da abin da aka saukar masa daga Ubangijinsa» labari ne game da Annabi, tsira da amincin Allah su tabbata a gare shi. Ibn Jarir ya ce: Bishr ya ba mu labari, Yazid ya ba mu labari, Sa'id ya ba mu labari daga Qatada, ya ce: An ba mu labarin cewa Manzon Allah, tsira da amincin Allah su tabbata a gare shi, ya ce lokacin da wannan aya ta sauka: «Ya dace da shi ya yi imani.»

Al-Hakim ya rawaito a cikin Al-Mustadrak cewa: Abu An-Nadr Al-Faqih ya ba mu labari, Mu'adh bn Najda Al-Qurashi ya ba mu labari, Khallad bn Yahya ya ba mu labari, Abu Aqil ya ba mu labari daga Yahya bn Abi Kathir, daga Anas bn Malik, ya ce: Lokacin da wannan aya ta sauka ga Annabi, tsira da amincin Allah su tabbata a gare shi: «Manzo ya yi imani da abin da aka saukar masa daga Ubangijinsa», Annabi ya ce: «Hakika ya dace da shi ya yi imani.» Al-Hakim ya ce: Isnadinsa sahihi ne, amma su biyun ba su fitar da shi ba.

«Da muminai» an haɗa shi da «Manzo». Sa'an nan Allah Ya ba da labari game da su gaba ɗaya: «Kowannensu ya yi imani da Allah, da mala'ikunSa, da littattafanSa da manzanninSa. Ba ma bambanta tsakanin wani daga cikin manzanninSa.» Muminai suna imani cewa Allah ɗaya ne tilo, Mai cikakken wadatuwa, babu abin bautawa da gaskiya sai Shi, kuma babu wani Ubangiji sai Shi.

Suna gaskata dukan annabawa, manzanni da littattafan da aka saukar daga sama ga bayin Allah, manzanni da annabawa. Ba sa bambanta tsakanin wani daga cikinsu, su yi imani da wasu su kafirce wa wasu; a'a, dukkansu masu gaskiya ne, salihai ne, shiryayyu ne, masu shiryarwa ne zuwa hanyoyin alheri. Ko da yake shari'ar wani daga cikinsu kan soke ta wani da izinin Allah, har sai da aka soke shari'o'in duka da shari'ar Muhammad, tsira da amincin Allah su tabbata a gare shi, wanda shi ne hatimin annabawa da manzanni.

Sa'a za ta tsaya ne a kan shari'arsa, kuma wata ƙungiya daga al'ummarsa ba za ta gushe tana bayyane a kan gaskiya ba.

«Kuma suka ce: Mun ji, kuma mun yi biyayya»; wato mun ji maganarka, Ya Ubangijinmu, mun fahimce ta, mun aikata ta, mun kuma yi aiki da abin da ta ƙunsa. «GafararKa, Ya Ubangijinmu» roƙon gafara ne, rahama da tausasawa. Ibn Abi Hatim ya ce: Ali bn Harb Al-Mawsili ya ba mu labari, Ibn Fudayl ya ba mu labari daga Ata bn As-Sa'ib, daga Sa'id bn Jubayr, daga Ibn Abbas, game da maganar Allah: «Manzo ya yi imani da abin da aka saukar masa daga Ubangijinsa, da muminai» har zuwa «GafararKa, Ya Ubangijinmu», ya ce: «Na gafarta muku.»

«Kuma zuwa gare Ka makoma take»; wato gare Ka ne dawowa da komawa a ranar da za a tashi domin hisabi. Ibn Jarir ya ce: Ibn Humayd ya ba mu labari, Jarir ya ba mu labari daga Bayan, daga Hakim, daga Jabir, ya ce: Lokacin da aya «Manzo ya yi imani da abin da aka saukar masa daga Ubangijinsa, da muminai; kowannensu ya yi imani da Allah, da mala'ikunSa, da littattafanSa da manzanninSa. Ba ma bambanta tsakanin wani daga cikin manzanninSa.

Kuma suka ce: Mun ji kuma mun yi biyayya; gafararKa, Ya Ubangijinmu, kuma zuwa gare Ka makoma take» ta sauka ga Manzon Allah, Jibrilu ya ce: «Allah Ya yabe ka da al'ummarka da kyau; ka roƙe Shi, za a ba ka.» Sai ya roƙi: «Allah ba Ya kallafa wa rai sai abin da ikonta zai iya ɗauka» har zuwa ƙarshen ayar. (An-Najm, 53:16; An-Nisa', 4:123; An-Najm, 53:39–41.)

Hadisi na goma sha ɗaya: Abu Muhammad Abdullah bn Abdur-Rahman Ad-Darimi ya ce a cikin Musnad dinsa: Abu Al-Mughira ya ba mu labari, Safwan ya ba mu labari, Ayfa' bn Abdullah Al-Kala'i ya ba mu labari cewa wani mutum ya ce: «Ya Manzon Allah, wace aya ce mafi girma a cikin Littafin Allah?» Ya ce: «Ayatul-Kursiyyu: Allah, babu abin bautawa da gaskiya sai Shi, Rayayye, Mai tsayuwa da komai.» Mutumin ya ce: «Wace aya ce kake so ta same ka da al'ummarka?» Ya ce: «Ƙarshen surar Al-Baqara; ba ta bar wani alheri na duniya da Lahira ba face ta ƙunsa shi.»

«Allah ba Ya kallafa wa rai sai abin da ikonta zai iya ɗauka»; wato ba Ya kallafa wa kowa abin da ya fi ƙarfinsa. Wannan daga tausasawar Allah Maɗaukaki ne ga halittunSa, da jinƙai gare su, da kyautatawa gare su. Wannan ita ce ayar da ta soke kuma ta ɗage hukuncin da Sahabbai suka ji tsoron sa, a cikin maganar Allah: «Ko kun bayyana abin da yake cikin zukatanku, ko kuwa kuka ɓoye shi, Allah zai yi muku hisabi da shi»; ma'anarsa ita ce: ko da Allah zai yi hisabi kuma Ya tambaya, ba zai azabtar da mutum ba sai a kan abin da zai iya kawarwa.

Amma abin da mutum ba zai iya kawarwa ba, na waswasa da zancen zuciya, Allah ba Ya ɗora masa shi. Ƙin son mugun waswasi alama ce ta imani.

«Tana da abin da ta aikata»; wato na alheri. «Kuma a kanta akwai abin da ta aikata»; wato na sharri. Wannan kuwa yana nufin ayyukan da suka shiga ƙarƙashin wajibcin bin umarnin addini. Sa'an nan Allah Maɗaukaki Ya shiryar da bayinSa zuwa gare Shi da addu'a, alhali Ya ɗauki nauyin amsa musu.

Kamar yadda Ya shiryar da su kuma Ya koya musu su ce: «Ya Ubangijinmu! Kada Ka kama mu idan» muka bar farilla saboda mantuwa, ko muka aikata haram saboda mantuwa, «ko muka yi kuskure»; wato muka kasa gane sahihiyar hanyar aiwatar da aiki saboda rashin sanin hukuncin shari'a. An riga an ambaci hadisin Abu Hurayra a cikin Sahih Muslim, inda Allah Ya ce: «Na'am.» A hadisin Ibn Abbas kuma Allah Ya ce: «Na aikata.»

Ibn Maja ya rawaito a cikin Sunan dinsa, Ibn Hibban kuma ya rawaito a cikin Sahih dinsa daga hadisin Abu Amr Al-Awza'i, daga Ata. A riwayar Ibn Maja an ce daga Ibn Abbas; At-Tabarani da Ibn Hibban kuwa sun ce daga Ata, daga Ubayd bn Umayr, daga Ibn Abbas, ya ce: Manzon Allah, tsira da amincin Allah su tabbata a gare shi, ya ce: «Allah Ya ɗage daga al'ummata laifin kuskure, mantuwa da abin da aka tilasta musu.» An rawaito shi ta wasu hanyoyi, amma Ahmad da Abu Hatim sun nuna rauni a gare shi; Allah ne Mafi sani.

Ibn Abi Hatim ya ce: Mahaifina ya ba mu labari, Muslim bn Ibrahim ya ba mu labari, Abu Bakr Al-Hudhali ya ba mu labari daga Shahr, daga Ummu Ad-Darda', daga Annabi, tsira da amincin Allah su tabbata a gare shi, ya ce: «Allah Ya yafe wa al'ummata abubuwa uku: kuskure, mantuwa da tilastawa.» Abu Bakr ya ce: Na ambata wannan ga Al-Hasan, sai ya ce: «Haka ne. Ashe ba ka karanta ayar da ke cewa: “Ya Ubangijinmu! Kada Ka kama mu idan mun manta ko mun yi kuskure” ba?»

«Ya Ubangijinmu! Kada Ka ɗora mana wani nauyi mai tsanani, kamar yadda Ka ɗora shi a kan waɗanda suka gabace mu»; wato kada Ka kallafa mana ayyukan da ke da wahala, ko da kuwa za mu iya su, kamar dokokin da Ka shar'anta wa al'ummomin da suka gabace mu, na ɗaurarru da nauyi masu tsanani da aka ɗora musu. Ka aiko da Annabinka Muhammad, tsira da amincin Allah su tabbata a gare shi, Annabin rahama, wanda Ya sauke waɗannan nauye-nauye daga gare su cikin shari'ar da Ka aiko shi da ita: addini madaidaici, mai sauƙi kuma mai sauƙaƙawa.

An tabbatar a Sahih Muslim, daga Abu Hurayra, daga Manzon Allah, tsira da amincin Allah su tabbata a gare shi, cewa Allah Ya ce: «Na'am.» Haka kuma daga Ibn Abbas, daga Manzon Allah, cewa Allah Ya ce: «Na aikata.» An kuma rawaito hadisi ta hanyoyi da dama daga Manzon Allah cewa: «An aiko ni da addini madaidaici, mai sauƙaƙawa.»

«Ya Ubangijinmu! Kada Ka ɗora mana abin da ba mu da ikon ɗauka»; wato nauyin umarni, musibu da bala'o'i. Kada Ka jarraba mu da abin da ba za mu iya jurewa ba. Mak-hul ya ce game da ayar: «Ya Ubangijinmu! Kada Ka ɗora mana abin da ba mu da ikon ɗauka»: «Baƙunci da tsananin sha'awa.»

Ibn Abi Hatim ya rawaito hakan. Allah Ya ce: «Na'am.» A wani hadisin kuma ya ce: «Na aikata.»

«Ka yafe mana»; wato a abin da ke tsakaninmu da Kai, wanda Ka san sakacinmu da zamewarmu a cikinsa. «Ka gafarta mana»; wato a abin da ke tsakaninmu da bayinka, kada Ka bayyana musu munanan halayenmu da ayyukanmu. «Ka yi mana rahama»; wato a nan gaba, kada Ka bari mu aikata wani zunubi kuma ta hanyar datarwarka. Saboda haka suka ce mai zunubi yana buƙatar abubuwa uku: Allah Ya yafe masa a abin da ke tsakaninsa da Shi; Ya suturta masa a gaban bayinSa, kada Ya kunyata shi a cikinsu; kuma Ya kiyaye shi, kada Ya sa ya sake aikata irin wannan zunubi.

An riga an ambata a cikin hadisi cewa Allah Ya ce: «Na'am.» A wani hadisin kuma: «Na aikata.»

«Kai ne Majibincinmu»; wato Kai ne Majibincinmu kuma Mai taimakonmu. Gare Ka muka dogara, Kai ne Muke neman taimako a wurinSa, kuma gare Ka muka miƙa al'amarinmu. Babu dabara ko ƙarfi a gare mu sai da taimakonKa.

«Saboda haka Ka taimake mu a kan mutanen kafirai»; wato waɗanda suka ƙaryata addininKa, suka musa kadaitakaKa da saƙon Annabinka, suka bauta wa waninKa, kuma suka haɗa wasu daga cikin bayinka da Kai. Ka taimake mu a kansu, Ka sanya sakamako ya kasance a gare mu a kansu a duniya da Lahira. Allah Ya ce: «Na'am.» A hadisin da Muslim ya rawaito daga Ibn Abbas kuma Allah Ya ce: «Na aikata.»

Ibn Jarir ya ce: Al-Muthanna bn Ibrahim ya ba ni labari, Abu Nu'aym ya ba mu labari, Sufyan ya ba mu labari daga Abu Ishaq, cewa Mu'adh, Allah Ya yarda da shi, idan ya ƙare karatun surar nan da «Saboda haka Ka taimake mu a kan mutanen kafirai», sai ya ce: «Amin.» Waki' ya rawaito shi daga Sufyan, daga Abu Ishaq, daga wani mutum, daga Mu'adh bn Jabal cewa idan ya kammala surar Al-Baqara, sai ya ce: «Amin.» Mun manta.

Tafsirin al-Baghawi

Maganar Allah Maɗaukaki: «Manzo ya yi imani»; wato ya gaskata «da abin da aka saukar masa daga Ubangijinsa, da muminai. Kowannensu ya yi imani da Allah». An yi amfani da sigar aikatau ta mufradi domin kowanne mutum yana nufuwa daban-daban.

«Da mala'ikunSa, da littattafanSa da manzanninSa». Hamza da Al-Kisa'i sun karanta «littafinsa» a mufradi, suna nufin Alƙur'ani. An kuma ce ma'anarsa jam'i ne ko da an ambace shi da sigar mufradi, kamar maganar Allah Maɗaukaki: «Sai Allah Ya aika da annabawa masu bayar da bushara da gargaɗi, kuma Ya saukar da Littafi tare da su» (Al-Baqara, 2:213). Sauran masu karatu sun karanta «littattafanSa» da sigar jam'i, kamar yadda Allah Maɗaukaki Ya ce: «Da mala'ikunSa, da littattafanSa da manzanninSa» (An-Nisa', 4:136).

«Ba ma bambanta tsakanin wani daga cikin manzanninSa»; wato ba ma yin imani da wasu, mu kafirce wa wasu, kamar yadda Yahudawa da Nasara suka aikata. A nan akwai kalmomin da aka tsallake, ma'anar ita ce: suna cewa, «Ba ma bambanta.» Ya'qub ya karanta «ba ya bambanta» da ya'i, ta haka labari ne game da Manzo, ko ma'anarsa: dukkansu ba sa bambanta. An ce «tsakanin wani» ba «tsakanin wasu» ba, domin kalmar «ɗaya» tana iya nufin ɗaiɗaikun mutum da jama'a.

Allah Maɗaukaki Ya ce: «Kuma babu wani daga cikinku da zai hana shi» (Al-Haqqa, 69:47).

«Kuma suka ce: Mun ji» maganarka, «kuma mun yi biyayya» ga umarninka. An rawaito daga Hakim, daga Jabir, Allah Ya yarda da su, cewa lokacin da wannan aya ta sauka, Jibrilu, amincin Allah ya tabbata a gare shi, ya ce wa Annabi, tsira da amincin Allah su tabbata a gare shi: «Lallai Allah Ya yabe ka da al'ummarka; ka roƙa, za a ba ka.» Sai ya roƙa bisa koya masa daga Allah Maɗaukaki: «GafararKa.» Kalmar nan an sanya ta a matsayin masdari a sigar nasbi; ma'anarta ita ce: Ka gafarta mana gafara, ko muna roƙonKa gafararKa.

«Ya Ubangijinmu, kuma zuwa gare Ka makoma take. Allah ba Ya kallafa wa rai sai abin da ikonta zai iya ɗauka.» Zahirin ayar yana nuna amsa roƙo, kuma a cikinta an tsallake ambaton roƙon; kamar dai sun ce: «Kada Ka kallafa mana sai abin da za mu iya ɗauka», sai Allah Ya amsa da cewa: «Allah ba Ya kallafa wa rai sai abin da ikonta zai iya ɗauka»; wato ƙarfin rai. «Wus'u» sunan abin da mutum zai iya ɗauka ba tare da ya shiga ƙunci ba.

Malamai sun bambanta a fassarar ma'anarsa. Ibn Abbas, Ata da mafi yawan masu tafsiri sun ce abin nufi shi ne zancen zuciya da aka ambata a cikin maganar Allah Maɗaukaki: «Ko kun bayyana abin da yake cikin zukatanku, ko kuwa kuka ɓoye shi» kamar yadda muka ambata.

An kuma rawaito daga Ibn Abbas, Allah Ya yarda da shi, cewa wannan ya shafi muminai ne kawai; an sauƙaƙa musu al'amarin addininsu, kuma ba a kallafa musu sai abin da za su iya, kamar yadda Allah Ya ce: «Allah Yana nufin sauƙi a gare ku, ba Ya nufin tsanani a gare ku» (Al-Baqara, 2:185), da kuma: «Bai sanya muku wani ƙunci a cikin addini ba» (Al-Hajj, 22:78).

An tambayi Sufyan bn Uyayna game da maganar Allah Maɗaukaki: «Allah ba Ya kallafa wa rai sai abin da ikonta zai iya ɗauka», sai ya ce: «Sai dai abin da zai sauƙaƙa mata; ba Ya kallafa mata abin da ya fi ƙarfinta.» Wannan fassara ce mai kyau, domin abin da ake kira «wus'u» yana ƙasa da cikakken iko.

Maganar Allah Maɗaukaki: «Tana da abin da ta aikata»; wato rai yana da ladan da sakamakon alherin da ta aikata. «Kuma a kanta akwai abin da ta aikata» na sharri, kuma nauyinsa yana kanta.

«Ya Ubangijinmu! Kada Ka kama mu»; wato kada Ka azabtar da mu, «idan mun manta». Wasu sun ce abin nufi shi ne mantuwar da ke nufin rafkana. Al-Kalbi ya ce: Banu Isra'ila idan suka manta wani abu daga abin da aka umarce su da shi, ko suka yi kuskure, azaba takan gaggauta zuwa gare su, kuma akan haramta musu wani abinci ko abin sha gwargwadon zunubin.

Saboda haka Allah Ya umarci muminai da su roƙe Shi kada Ya kama su da irin wannan. An kuma ce «mantuwa» a nan tana nufin barin wani abu da gangan, kamar maganar Allah Maɗaukaki: «Sun manta Allah, sai Ya manta da su» (At-Tawba, 9:67).

«Ko muka yi kuskure.» An ce ma'anarsa niyya da ganganci ce; ana cewa: «Wane ya yi kuskure» idan ya aikata da gangan. Allah Maɗaukaki Ya ce: «Lallai kashe su babban kuskure ne» (Al-Isra', 17:31). Ata ya ce: «Idan mun manta ko muka yi kuskure» yana nufin idan muka jahilci hukunci ko muka aikata da gangan.

Mafi yawan malamai sun fassara shi a matsayin kuskuren jahilci ko rafkana, domin zunubin da aka aikata da gangan ba a yafe shi; yana ƙarƙashin nufin Allah. Amma kuskure ana yafe shi. Annabi, tsira da amincin Allah su tabbata a gare shi, ya ce: «An ɗage daga al'ummata kuskure, mantuwa da abin da aka tilasta musu.»

Maganar Allah Maɗaukaki: «Ya Ubangijinmu! Kada Ka ɗora mana wani nauyi mai tsanani»; wato wani alkawari mai nauyi da ahdi wanda ba za mu iya cikawa ba, har Ka azabtar da mu saboda karya shi ko barinsa. «Kamar yadda Ka ɗora shi a kan waɗanda suka gabace mu»; wato Yahudawa, ba su cika shi ba, sai Ka azabtar da su. Wannan ita ce fassarar Mujahid, Ata, Qatada, As-Suddi, Al-Kalbi da wasu.

Maganar Allah Maɗaukaki ta tabbatar da wannan: «Kuma kun ɗauki alƙawarina a kan wannan» (Al Imran, 3:81); wato alƙawarina.

An kuma ce ma'anarsa: kada Ka tsananta mana, ko Ka tsananta umarni a kanmu, kamar yadda Ka tsananta wa waɗanda suka gabace mu daga Yahudawa. Allah Ya wajabta musu salloli hamsin, Ya umarce su da su bayar da kwata na dukiyoyinsu a zakka; idan najasa ta shafi tufafinsu sai su yanke wurin da ta shafa; idan mutum ya yi zunubi, idan gari ya waye, ana rubuta zunubin a ƙofarsa; da sauran nauye-nauye da ɗaurarru. Wannan ita ce ma'anar maganar Uthman, Ata, Malik bn Anas, Abu Ubayda da wasu. Ayar da ke tabbatar da hakan ita ce maganar Allah Maɗaukaki: «Yana sauke musu nauyinsu da ɗaurarrun da suke kansu» (Al-A'raf, 7:157).

An kuma ce «isr» zunubi ne wanda ba ya da tuba; ma'anarsa: Ka kiyaye mu daga irin sa. Asalin ma'anar kalmar kuwa ita ce ɗaurewa da ƙarfafawa.

Maganar Allah Maɗaukaki: «Ya Ubangijinmu! Kada Ka ɗora mana abin da ba mu da ikon ɗauka»; wato kada Ka kallafa mana ayyukan da ba za mu iya ba. An kuma ce abin nufi shi ne zancen zuciya da waswasa. An rawaito daga Mak-hul cewa abin nufi shi ne tsananin sha'awa.

An ce tsananin sha'awar nan ita ce ƙarfi da tsananin sha'awar jima'i. An rawaito daga Ibrahim cewa abin nufi shi ne soyayya. Muhammad bn Abdil-Wahhab ya ce abin nufi shi ne tsananin soyayya. Ibn Jurayj ya ce: abin nufi shi ne a sauya halittar mutum ya zama biri ko alade.

An kuma ce: abin nufi shi ne jin daɗin maƙiya da musibarka, ko rabuwar kai da yanke zumunta; muna neman tsarin Allah daga gare su.

«Ka yafe mana»; wato Ka kau da zunubanmu, Ka shafe su. «Ka gafarta mana»; wato Ka suturta zunubanmu, kada Ka kunyata mu. «Ka yi mana rahama»; domin ba za mu sami ikon aikata ayyuka sai da biyayyarka ba, kuma ba za mu bar saɓonka sai da rahamarka ba.

«Kai ne Majibincinmu»; Mai taimakonmu, Mai kiyayemu kuma Majibincinmu. «Saboda haka Ka taimake mu a kan mutanen kafirai.»

Sa'id bn Jubayr ya rawaito daga Ibn Abbas, Allah Ya yarda da su, game da maganar Allah Maɗaukaki: «GafararKa, Ya Ubangijinmu», cewa Allah Ya ce: «Na gafarta muku.» Game da «Kada Ka kama mu idan mun manta ko mun yi kuskure», ya ce: «Ba zan kama ku ba.» Game da «Ya Ubangijinmu! Kada Ka ɗora mana wani nauyi mai tsanani», Ya ce: «Ba zan ɗora muku nauyi mai tsanani ba.»

Game da «Kada Ka ɗora mana abin da ba mu da ikon ɗauka», Ya ce: «Ba zan ɗora muku shi ba.» Game da «Ka yafe mana» har zuwa ƙarshensa, Ya ce: «Na yafe muku, na gafarta muku, na yi muku rahama, kuma na taimake ku a kan mutanen kafirai.» Mu'adh bn Jabal kan ce «Amin» idan ya kammala surar Al-Baqara.

Isma'il bn Abdil-Qahir ya ba mu labari, Abu Abdil-Ghafir bn Muhammad ya ba mu labari, Muhammad bn Isa Al-Juludi ya ba mu labari, Ibrahim bn Muhammad bn Sufyan ya ba mu labari, Muslim bn Al-Hajjaj ya ba mu labari, Abu Bakr bn Abi Shayba ya ba mu labari, Abu Usama ya ba ni labari, Malik bn Mighwal ya ba ni labari daga Az-Zubayr bn Adiyy, daga Talha bn Ali bn Masraf, daga Murra, daga Abdullah, ya ce: Lokacin da aka yi Isra'i da Manzon Allah, tsira da amincin Allah su tabbata a gare shi, aka kai shi Sidratul-Muntaha, wadda take a sama ta shida, abin da ake ɗaukowa daga ƙasa yana ƙarewa gare ta,

sai a karɓe shi daga wurinta; abin da ake saukarwa daga samanta kuma yana ƙarewa gare ta, sai a karɓe shi daga wurinta. Ya ce: «A lokacin da abin da ya rufe Sidra ya rufe ta» (An-Najm, 53:16). Ya ce: Su ne malam buɗe ido na zinariya. Ya ce: An ba Manzon Allah, tsira da amincin Allah su tabbata a gare shi, abubuwa uku: salloli biyar, ayoyin ƙarshe na surar Al-Baqara, kuma an gafarta wa duk wanda bai haɗa Allah da wani abu ba daga cikin manyan zunubai masu hallakarwa na al'ummarsa.