آمَنَ الرَّسُولُ بِمَا أُنْزِلَ إِلَيْهِ مِنْ رَبِّهِ، وَالْمُؤْمِنُونَ كُلٌّ آمَنَ بِاللَّهِ، وَمَلَائِكَتِهِ، وَكُتُبِهِ، وَرُسُلِهِ لَا نُفَرِّقُ بَيْنَ أَحَدٍ مِنْ رُسُلِهِ، وَقَالُوا سَمِعْنَا، وَأَطَعْنَا غُفْرَانَكَ. رَبَّنَا وَإِلَيْكَ الْمَصِيرُ لَا يُكَلِّفُ اللَّهُ نَفْسًا إِلَّا وُسْعَهَا لَهَا مَا كَسَبَتْ، وَعَلَيْهَا مَا اكْتَسَبَتْ. رَبَّنَا لَا تُؤَاخِذْنَا، إِنْ نَسِينَا أَوْ أَخْطَأْنَا. رَبَّنَا وَلَا تَحْمِلْ عَلَيْنَا إِصْرًا كَمَا حَمَلْتَهُ عَلَى الَّذِينَ مِنْ قَبْلِنَا. رَبَّنَا وَلَا تُحَمِّلْنَا مَا لَا طَاقَةَ لَنَا بِهِ، وَاعْفُ عَنَّا، وَاغْفِرْ لَنَا، وَارْحَمْنَا أَنْتَ مَوْلَانَا، فَانْصُرْنَا عَلَى الْقَوْمِ الْكَافِرِينَ.
آمَنَ الرَّسُولُ بِمَا أُنْزِلَ إِلَيْهِ مِنْ رَبِّهِ وَالْمُؤْمِنُونَ كُلٌّ آمَنَ بِاللَّهِ وَمَلَائِكَتِهِ وَكُتُبِهِ وَرُسُلِهِ لَا نُفَرِّقُ بَيْنَ أَحَدٍ مِنْ رُسُلِهِ وَقَالُوا سَمِعْنَا وَأَطَعْنَا غُفْرَانَكَ رَبَّنَا وَإِلَيْكَ الْمَصِيرُ لَا يُكَلِّفُ اللَّهُ نَفْسًا إِلَّا وُسْعَهَا لَهَا مَا كَسَبَتْ وَعَلَيْهَا مَا اكْتَسَبَتْ رَبَّنَا لَا تُؤَاخِذْنَا إِنْ نَسِينَا أَوْ أَخْطَأْنَا رَبَّنَا وَلَا تَحْمِلْ عَلَيْنَا إِصْرًا كَمَا حَمَلْتَهُ عَلَى الَّذِينَ مِنْ قَبْلِنَا رَبَّنَا وَلَا تُحَمِّلْنَا مَا لَا طَاقَةَ لَنَا بِهِ وَاعْفُ عَنَّا وَاغْفِرْ لَنَا وَارْحَمْنَا أَنْتَ مَوْلَانَا فَانْصُرْنَا عَلَى الْقَوْمِ الْكَافِرِينَ
अडियो लोड गर्न सकिएन। पछि फेरि प्रयास गर्नुहोस्।
२८५) (हाम्रा) रसूलले त्यस कुरामा ईमान ल्याउनु भयो जुन उनीमाथि अल्लाहको तर्फबाट उतारियो र मोमिनहरूले पनि ईमान ल्याए, यिनीहरूसबै अल्लाह, उसका फरिश्ताहरू, उसका किताबहरू र उसका पैगम्बरहरूमाथि ईमान ल्याए । हामी उसका पैगम्बरहरूमध्ये कसैको बीच भेदभावको व्यवहार गर्दैनौं, उनीहरूले भने कि हामीले सुन्यौ र मान्यौ हामीले क्षमाको लागि प्रार्थना गर्दछौं । हे पालनकर्ता ! र तिमी छेउ नै फर्केर जानु छ । २८६) अल्लाहले कसैलाई उसको शक्तिभन्दा बढी कष्ट दिदैन । जुन सुकार्य उसले गर्दछ त्यसको प्रतिफल पाउँछ र जो पाप कर्म गर्दछ त्यसको परिणाम भोग्ने छ । हे हाम्रो प्रतिपालक ! यदि हामीबाट कुनै भूल वा त्रुटि भएको भए हामीलाई दोषी न ठहराउनु । हे पालनकर्ता ! हामीमाथि त्यस्तो भारी नराख्नु जस्तो कि तिमीले हामीभन्दा अगाडिका मानिसहरूमाथि राखेका थियौ । हे हाम्रो प्रतिपालक ! जुन भारी बोक्न सक्ने क्षमता हामीमा छैन त्यस्तो भारी हामीमाथि नराख्नु र (हे हाम्रो प्रतिपालक !) हाम्रा भूलत्रुटिको निमित्त हामीलाई क्षमा गर र मुक्ति प्रदान गर र हामीमाथि दया गर, तिमी नै हाम्रो स्वामी हौ तसर्थ हामीलाई काफिरहरूमाथि विजय प्रदान गर ।
यस दुआको आरम्भ प्रतिस्थापनकारी मास्दर «गुफ्रानका» (غُفْرَانَكَ — हामी तपाईंसँग क्षमा माग्छौँ) बाट हुन्छ। त्यसपछि निषेधार्थक रूप «ला तुआखिज्ना» (لَا تُؤَاخِذْنَا — हामीलाई दोषी नठहराउनुहोस्) र विन्तीको रूप «वअफु अन्ना» (وَاعْفُ عَنَّا — हामीलाई क्षमा गर्नुहोस्) आउँछन्। यी सूरह अल-बकराका दुई महान् अन्तिम आयतहरू हुन्।
शेख अब्दुर्रहमान अस्-सादीको तफ्सिर
जब अल्लाहको यो वचन अवतरित भयो—«तिमीहरूले आफ्नो मनभित्रको कुरा प्रकट गर वा लुकाऊ, अल्लाहले त्यसको हिसाब लिनेछ»—त्यसले मुस्लिमहरूलाई कठिन भयो। उनीहरूले मनमा स्थिर रहने र क्षणिक रूपमा आउनेलगायतका कुराहरूका लागि पनि आफूहरूलाई जवाफदेही ठहराइनेछ भन्ने ठानेका थिए। त्यसैले अल्लाहले यस आयतमा उनीहरूलाई बताउनुभयो: उहाँले कुनै प्राणमाथि त्यसको सामर्थ्यभन्दा बढी भार राख्नुहुन्न, अर्थात् जुन कुरा त्यसको क्षमताभित्र हुन्छ त्यही मात्र लगाउनुहुन्छ; त्यसलाई असह्य बनाएर कठिनाइमा पार्नुहुन्न। अल्लाहले भन्नुभएको छ: «उहाँले धर्ममा तिमीहरूमाथि कुनै कठिनाइ राख्नुभएको छैन»।
आदेश र निषेधको मूल स्वरूप आत्माका लागि कठिन कुरा होइन; बरु ती आत्माका आहार, शरीरका औषधि र हानिबाट जोगाउने उपाय हुन्। अल्लाहले आफ्ना बन्दाहरूलाई जे आदेश दिनुभएको छ, त्यो दया र अनुग्रहका कारण हो। यसका साथै, कठिनाइ निम्त्याउने कुनै बहाना उत्पन्न भएमा उहाँले छुट र सहजता प्रदान गर्नुहुन्छ—कहिलेकाहीँ जिम्मेवार व्यक्तिबाट दायित्व नै हटाएर, त कहिलेकाहीँ त्यसको केही अंश हटाएर; जस्तै बिरामी, यात्रु र अरूलाई दिइएको छुट।
त्यसपछि अल्लाहले हरेक प्राणले कमाएको असल कर्मको प्रतिफल त्यसैका लागि हुने र कमाएको खराब कर्मको भार त्यसैमाथि पर्ने कुरा बताउनुभयो। कुनै भार बोक्नेले अर्काको भार बोक्दैन, र बन्दाको असल कर्म अरू कसैका लागि हराउँदैन। असल कर्मका लागि «कसाब» (कमायो) भन्ने शब्द प्रयोग गरिएको छ, जसले असल कर्म थोरै प्रयासबाट, बरु मनको नियतबाटै पनि मानिसले प्राप्त गर्न सक्छ भन्ने देखाउँछ। खराब कर्मका लागि भने «इक्तसब» (आफ्नो प्रयासले कमायो) भन्ने शब्द आएको छ; यसले मानिसले खराब काम नगरेसम्म र त्यसका लागि प्रयास नगरेसम्म त्यो उसको नाममा लेखिँदैन भन्ने जनाउँछ।
अल्लाहले रसूल र उहाँसँगका मोमिनहरूको ईमानबारे बताउनुभयो र प्रत्येक कर्म गर्नेले आफ्नो कर्मअनुसार प्रतिफल पाउने कुरा पनि बताउनुभयो। मानिसबाट कमी, गल्ती र विस्मृति हुन सक्छ; साथै उहाँले हामीमाथि हाम्रो सामर्थ्यभित्रको कुरा मात्र अनिवार्य गर्नुभएको छ। त्यसैले उहाँले मोमिनहरूले यसबारे गरेको दुआ बताउनुभयो। नबी ﷺ ले अल्लाहले यस दुआको जवाफमा «मैले स्वीकार गरेँ» भन्नुभएको जानकारी दिनुभएको छ।
उनीहरूले भने: «हे हाम्रा पालनकर्ता! यदि हामीले बिर्स्यौँ वा गल्ती गर्यौँ भने हामीलाई दोषी नठहराउनुहोस्»। यी दुईबीचको भिन्नता यस्तो छ: बिर्सनु भनेको हृदयले आफूलाई दिइएको आदेशबाट बेखबर हुनु र त्यसलाई बिर्सेर छोड्नु हो। गल्ती गर्नु भनेको आफूलाई गर्न मिल्ने कुनै काम गर्ने मनसाय राख्नु, तर त्यसो गर्दा गर्न नहुने काम हुन जानु हो।
अल्लाहले यस उम्मतप्रति दया र अनुग्रह गर्दै यी दुवै अवस्थामा हुने गल्तीलाई माफ गर्नुभएको छ। त्यसैले कसैले लुटिएको वा नापाक कपडामा नमाज पढ्यो, आफ्नो शरीरमा लागेको नापाकी बिर्स्यो, नमाजमा बिर्सेर बोल्यो, बिर्सेर रोजा तोड्ने काम गर्यो वा क्षतिसँग सम्बन्धित नभएका इहरामका निषेधित काममध्ये कुनै काम बिर्सेर गर्यो भने उसलाई माफी हुन्छ। कसम खाएको काम बिर्सेर गरेमा पनि कसम भङ्ग भएको ठहरिँदैन। कसैले गल्तीले कुनै व्यक्तिको ज्यान लियो वा सम्पत्ति नष्ट गर्यो भने उसमाथि पाप हुँदैन; तर नोक्सानी पुर्याएको कारण क्षतिपूर्ति भने लाग्छ।
बिस्मिल्लाह भन्नु आवश्यक हुने ठाउँमा कसैले बिर्सेर त्यो नपढेमा पनि त्यसले हानि गर्दैन।
«हे हाम्रा पालनकर्ता! हामीमाथि भारी नराख्नुहोस्» अर्थात् कठिन दायित्वहरू नराख्नुहोस्, «जसरी हामीभन्दा अघिका मानिसहरूमाथि राख्नुभएको थियो»। अल्लाहले यस उम्मतमाथि पवित्रता प्राप्त गर्ने विधिहरू र उपासनाका अवस्थासम्बन्धी आदेशहरूमा अरू उम्मतलाई भन्दा सहजता दिनुभएको छ। «हे हाम्रा पालनकर्ता!
जुन कुरा सहन सक्ने शक्ति हामीमा छैन, त्यो हामीमाथि नराख्नुहोस्»—अल्लाहले यो पनि स्वीकार गर्नुभएको छ, र उहाँकै प्रशंसा छ। «हामीलाई माफ गर्नुहोस्, हामीलाई क्षमा गर्नुहोस् र हामीमाथि दया गर्नुहोस्»—माफी र क्षमाले अप्रिय कुरा र खराबी हटाउँछन्, अनि दयाले अवस्था सुधार्छ।
«तपाईं नै हाम्रा मौला हुनुहुन्छ» अर्थात् तपाईं नै हाम्रा पालनकर्ता, स्वामी र उपास्य हुनुहुन्छ। तपाईंले हामीलाई अस्तित्व दिनुभएदेखि नै तपाईंको संरक्षण हामीमाथि निरन्तर रहिआएको छ। तपाईंका अनुग्रहहरू हरेक क्षण हामीमाथि लगातार आइरहेका छन्। त्यसपछि तपाईंले हामीलाई महान् अनुग्रह र विशाल उपहार—इस्लामको अनुग्रह—दिनुभयो, जसको अधीनमा अरू सबै अनुग्रहहरू छन्।
त्यसैले हामी तपाईंलाई, हे हाम्रा पालनकर्ता र स्वामी, तपाईंको अनुग्रह पूर्ण गरिदिन र तपाईं तथा तपाईंका रसूलहरूलाई अस्वीकार गर्ने, तपाईंको धर्मका अनुयायीहरूको विरोध गर्ने र तपाईंको आदेशलाई त्याग्ने काफिर समुदायमाथि हामीलाई विजय दिनुहोस् भनी विन्ती गर्छौँ। प्रमाण र स्पष्ट बयानद्वारा, तरवार र भालाद्वारा हामीलाई उनीहरूमाथि विजय दिनुहोस्; पृथ्वीमा हामीलाई स्थापित गर्नुहोस्, उनीहरूलाई पराजित र अपमानित गर्नुहोस्, अनि विजय प्राप्त हुने ईमान र कर्महरू प्रदान गर्नुहोस्। सम्पूर्ण प्रशंसा संसारहरूका पालनकर्ता अल्लाहकै लागि हो। अल्लाहको सहायता र तौफीकले सूरह अल-बकराको तफ्सिर समाप्त भयो। अल्लाहले मुहम्मदमाथि आशीर्वाद र शान्ति प्रदान गरून्।
अल्लाहले रसूल र उहाँसँगका मोमिनहरूको ईमान, समर्पण र आज्ञापालनबारे बताउनुहुन्छ। साथै, उनीहरूले यी सबै हुँदाहुँदै पनि क्षमा मागेका कुरा बताउनुभएको छ। उनीहरूले अल्लाह, उहाँका फरिश्ताहरू, उहाँका किताबहरू र उहाँका रसूलहरूमाथि ईमान ल्याएका छन्। यसमा अल्लाहले आफ्नो बारेमा बताउनुभएको र उहाँका रसूलहरूले बताउनुभएको उहाँका पूर्ण गुण र महिमाका विशेषताहरूमाथि—समग्र रूपमा र विस्तृत रूपमा—ईमान ल्याउनु समावेश छ।
यसमा उहाँलाई सृष्टिसँग तुलना गर्ने, उहाँका गुण अस्वीकार गर्ने र सबै प्रकारका कमीका गुणहरूबाट उहाँलाई पवित्र ठहराउनु पनि समावेश छ। साथै, धर्मग्रन्थहरूमा उल्लेख गरिएका फरिश्ताहरूमाथि—समग्र रूपमा र नामै लिएर—ईमान ल्याउनु, अनि सबै रसूल र किताबहरूमाथि ईमान ल्याउनु पनि यसमा पर्छ; अर्थात् रसूलहरूले बताएका र किताबहरूमा समावेश भएका समाचार, आदेश र निषेधहरूमाथि विश्वास गर्नु। उनीहरू अल्लाहका रसूलहरूमध्ये कसैबीच भेदभाव गर्दैनन्, बरु सबैमाथि ईमान ल्याउँछन्; किनकि उनीहरू अल्लाह र उहाँका बन्दाहरूबीचका माध्यम हुन्। उनीहरूमध्ये केहीलाई अस्वीकार गर्नु भनेको सबैलाई अस्वीकार गर्नु हो, बरु त्यो अल्लाहलाई नै अस्वीकार गर्नु हो।
«उनीहरूले भने: हामीले सुन्यौँ» अर्थात् तपाईंले हामीलाई जे आदेश दिनुभयो र निषेध गर्नुभयो, त्यो सुन्यौँ, «र हामीले आज्ञापालन गर्यौँ» अर्थात् त्यसमा तपाईंको आज्ञा मान्यौँ। उनीहरू «हामीले सुन्यौँ र अवज्ञा गर्यौँ» भन्नेहरूमध्ये थिएनन्। बन्दाले अल्लाहका अधिकारहरू पूरा गर्नमा कमी गर्न सक्छ र उसलाई सधैँ उहाँको क्षमा चाहिन्छ। त्यसैले उनीहरूले भने: «हामी तपाईंको क्षमा माग्छौँ»—हामीबाट भएका कमी, पाप र दोषहरू क्षमा गरिदिन र मेटाइदिन हामी तपाईंसँग विन्ती गर्छौँ।
«अन्ततः तपाईंकहाँ नै फर्कनु छ» अर्थात् सबै सृष्टि तपाईंकहाँ फर्कनेछन् र तपाईंले उनीहरूलाई उनीहरूले गरेका असल र खराब कर्मअनुसार प्रतिफल दिनुहुनेछ।
इमाम इब्न कसीरको तफ्सिर
यी दुई महान् आयतहरूको श्रेष्ठताबारे वर्णित हदीसहरू उल्लेख। अल्लाहले यी आयतहरूद्वारा हामीलाई लाभ दिनुहोस्।
पहिलो हदीस: अल-बुखारीले भने: हामीलाई मुहम्मद इब्न कसीरले हदीस सुनाउनुभयो, शुबाले हामीलाई खबर गर्नुभयो, सुलेमानबाट, इब्राहीमबाट, अब्दुर्रहमानबाट, अबू मस्ऊदबाट, नबी ﷺ ले भन्नुभयो: «जसले दुई आयतहरू पढ्यो…»। हामीलाई अबू नुऐमले हदीस सुनाउनुभयो, सुफ्यानले हामीलाई हदीस सुनाउनुभयो, मन्सूरबाट, इब्राहीमबाट, अब्दुर्रहमान इब्न यजिदबाट, अबू मस्ऊदले भने: अल्लाहका रसूल ﷺ ले भन्नुभयो: «जसले रातमा सूरह अल-बकराका अन्तिम दुई आयतहरू पढ्छ, ती उसको लागि पर्याप्त हुन्छन्»। बाँकी हदीस-सङ्कलकहरूले पनि सुलेमान इब्न मिह्रान अल-अमशको माध्यमबाट यही सनदमा यस्तै रिवायत गरेका छन्।
यो हदीस अस-सौरीबाट, मन्सूरबाट, इब्राहीमबाट, अब्दुर्रहमानबाट र उनीमार्फत सहीहैनमा पनि छ। सहीहैनमा अब्दुर्रहमानबाट, अल्कमाबाट, अबू मस्ऊदबाट पनि छ। अब्दुर्रहमानले भने: «त्यसपछि मैले अबू मस्ऊदलाई भेटेँ र उहाँले मलाई यो हदीस सुनाउनुभयो»। अहमद इब्न हन्बलले पनि यसरी रिवायत गरेका छन्: हामीलाई यह्या इब्न आदमले हदीस सुनाउनुभयो, हामीलाई शरीकले हदीस सुनाउनुभयो, आसिमबाट, अल-मुसय्यब इब्न राफिअबाट, अल्कमाबाट, अबू मस्ऊदबाट, नबी ﷺ ले भन्नुभयो: «जसले रातमा सूरह अल-बकराका अन्तिम दुई आयतहरू पढ्छ, ती उसको लागि पर्याप्त हुन्छन्»।
दोस्रो हदीस: इमाम अहमदले भने: हामीलाई हुसेनले हदीस सुनाउनुभयो, हामीलाई शैबानले हदीस सुनाउनुभयो, मन्सूरबाट, रिब्ईबाट, खरशा इब्न अल-हुर्रबाट, अल-मअरूर इब्न सुवैदबाट, अबू जर्रले भने: अल्लाहका रसूल ﷺ ले भन्नुभयो: «मलाई सिंहासनमुनिको खजानाबाट सूरह अल-बकराका अन्तिम आयतहरू दिइएका छन्। मभन्दा पहिले कुनै नबीलाई ती दिइएका थिएनन्»। इब्न मर्दवैयहले पनि अल-अश्जईबाट, अस-सौरीबाट, मन्सूरबाट, रिब्ईबाट, जैद इब्न जुबयानबाट, अबू जर्रमार्फत यही हदीस रिवायत गरेका छन्: अल्लाहका रसूल ﷺ ले भन्नुभयो: «मलाई सिंहासनमुनिको खजानाबाट सूरह अल-बकराका अन्तिम आयतहरू दिइएका छन्»।
तेस्रो हदीस: मुस्लिमले भने: हामीलाई अबू बक्र इब्न अबी शैबाले हदीस सुनाउनुभयो, हामीलाई अबू उसामाले हदीस सुनाउनुभयो, हामीलाई मालिक इब्न मिघ्वलले हदीस सुनाउनुभयो। साथै, हामीलाई इब्न नुमैर र जुहैर इब्न हर्बले हदीस सुनाउनुभयो—उनीहरूका शब्दहरू लगभग उस्तै छन्—इब्न नुमैरले भने: मेरा बुबाले हामीलाई हदीस सुनाउनुभयो, मालिक इब्न मिघ्वलबाट, जुबैर इब्न अदीबाट, तल्हाबाट, मुर्राबाट, अब्दुल्लाहले भने: जब अल्लाहका रसूल ﷺ लाई रात्रि यात्रामा लगियो, उहाँलाई सिद्रतुल-मुन्तहासम्म पुर्याइयो। त्यो छैटौँ आकाशमा छ।
पृथ्वीबाट माथि लगिने कुरा त्यहाँसम्म पुग्छ र त्यहाँबाट ग्रहण गरिन्छ; अनि त्यसभन्दा माथिबाट तल झारिने कुरा पनि त्यहाँसम्म पुग्छ र त्यहाँबाट ग्रहण गरिन्छ। उहाँले भन्नुभयो: «जब सिद्रालाई छोप्ने कुराले छोप्यो»। उहाँले भन्नुभयो: त्यो सुनका पुतलीहरू थिए। अल्लाहका रसूल ﷺ लाई तीन कुरा दिइयो: पाँच समयका नमाज, सूरह अल-बकराका अन्तिम आयतहरू, र उहाँको उम्मतका ती मानिसहरूलाई क्षमा, जसले अल्लाहसँग कुनै कुरा साझेदार ठहर्याएका छैनन्, यद्यपि उनीहरूले विनाशकारी ठूला पाप गरेका भए पनि।
चौथो हदीस: अहमदले भने: हामीलाई इस्हाक इब्न इब्राहीम अर-राजीले हदीस सुनाउनुभयो, हामीलाई सलमा इब्न अल-फज्लले हदीस सुनाउनुभयो, मलाई मुहम्मद इब्न इस्हाकले हदीस सुनाउनुभयो, यजिद इब्न अबी हबीबबाट, मर्सद इब्न अब्दुल्लाह अल-यजनीबाट, उक्बा इब्न आमिर अल-जुहनीले भने: अल्लाहका रसूल ﷺ ले मलाई भन्नुभयो: «सूरह अल-बकराका अन्तिम दुई आयत पढ; ती मलाई सिंहासनमुनिबाट दिइएका हुन्»। यो सनद हसन छ, तर उनीहरूले आफ्ना किताबहरूमा यसलाई रिवायत गरेका छैनन्।
पाँचौँ हदीस: इब्न मर्दवैयहले भने: हामीलाई अहमद इब्न कामिलले हदीस सुनाउनुभयो, हामीलाई इब्राहीम इब्न इस्हाक अल-हरबीले हदीस सुनाउनुभयो, हामीलाई मुसद्ददले खबर गर्नुभयो, हामीलाई अबू अवानाले खबर गर्नुभयो, अबू मालिकबाट, रिब्ईबाट, हुजैफा तलबाट, अल्लाहका रसूल ﷺ ले भन्नुभयो: «तीन कुरामा हामीलाई अरू मानिसहरूभन्दा श्रेष्ठता दिइएको छ। मलाई सूरह अल-बकराका यी अन्तिम आयतहरू सिंहासनमुनिको खजानाको घरबाट दिइएका छन्। मभन्दा पहिले कसैलाई ती दिइएका थिएनन् र मपछि कसैलाई दिइनेछैनन्»। त्यसपछि उनले नुऐम इब्न अबी हिन्दबाट, रिब्ईबाट, हुजैफामार्फत यस्तै रिवायत गरे।
छैटौँ हदीस: इब्न मर्दवैयहले भने: हामीलाई अब्दुलबाकी इब्न नाफेले हदीस सुनाउनुभयो, इस्माईल इब्न अल-फज्लले हामीलाई खबर गर्नुभयो, मुहम्मद इब्न हातिम इब्न बजिअले हामीलाई खबर गर्नुभयो, जाफर इब्न औनले हामीलाई खबर गर्नुभयो, मालिक इब्न मिघ्वलबाट, अबू इस्हाकबाट, अल-हारिसबाट, अलीले भने: «इस्लाम बुझेको कुनै मानिस सूरह अल-बकराका अन्तिम आयतहरू नपढी सुत्छ भन्ने मलाई लाग्दैन; किनकि ती तिम्रा नबी ﷺ लाई सिंहासनमुनिको खजानाबाट दिइएको धन हुन्»।
वकीले इस्राईलबाट, अबू इस्हाकबाट, उमैर इब्न अम्र अल-खारिफीबाट, अलीमार्फत रिवायत गरेका छन्: «इस्लामको सन्देश पुगेको र बुझ्ने कुनै मानिस आयतुल-कुर्सी र सूरह अल-बकराका अन्तिम आयतहरू नपढी सुत्छ भन्ने मलाई लाग्दैन; किनकि ती सिंहासनमुनिको खजानाबाट हुन्»।
सातौँ हदीस: अबू ईसा अत-तिर्मिजीले भने: हामीलाई बन्दारले हदीस सुनाउनुभयो, हामीलाई अब्दुर्रहमान इब्न महदीले हदीस सुनाउनुभयो, हामीलाई हम्माद इब्न सलमाले हदीस सुनाउनुभयो, अश्अस इब्न अब्दुर्रहमान अल-जुरमीबाट, अबू कलाबाबाट, अबू अल-अश्अस अस-सनआनीबाट, अन-नुमान इब्न बशीरबाट, नबी ﷺ ले भन्नुभयो: «आकाशहरू र पृथ्वीको सृष्टि हुनुभन्दा दुई हजार वर्षअघि अल्लाहले एउटा लेख लेख्नुभयो। त्यसबाट दुई आयत अवतरित गर्नुभयो र तिनैद्वारा सूरह अल-बकरा समाप्त गर्नुभयो। कुनै घरमा तीन रातसम्म ती पढिँदैनन्, तर शैतान त्यसको नजिक आउँदैन»। त्यसपछि उनले भने: «यो हदीस गरिब हो»।
अल-हाकिमले आफ्नो अल-मुस्तद्रकमा हम्माद इब्न सलमाको यही हदीस रिवायत गरेका छन् र भनेका छन्: «यो मुस्लिमको सर्तअनुसार सहीह हो, तर दुवैले यसलाई रिवायत गरेका छैनन्»।
आठौँ हदीस: इब्न मर्दवैयहले भने: हामीलाई अब्दुर्रहमान इब्न मुहम्मद इब्न मदीनले हदीस सुनाउनुभयो, हामीलाई अल-हसन इब्न अल-जहमले हदीस सुनाउनुभयो, हामीलाई इस्माईल इब्न अम्रले हदीस सुनाउनुभयो, हामीलाई इब्न अबी मरयमले खबर गर्नुभयो, मलाई युसुफ इब्न अबी अल-हज्जाजले हदीस सुनाउनुभयो, सईदबाट, इब्न अब्बासले भने: अल्लाहका रसूल ﷺ ले सूरह अल-बकराको अन्तिम भाग र आयतुल-कुर्सी पढ्नुहुँदा हाँस्नुहुन्थ्यो र भन्नुहुन्थ्यो: «यी दुवै अर-रहमानको सिंहासनमुनिको खजानाबाट हुन्»।
अनि उहाँले «जसले खराब काम गर्छ, उसले त्यसको बदला पाउनेछ» र «मानिसका लागि उसले गरेको प्रयासबाहेक अरू केही छैन, र उसको प्रयास चाँडै देखाइनेछ, त्यसपछि उसलाई पूरा प्रतिफल दिइनेछ» पढ्नुहुँदा इन्ना लिल्लाह भन्नुहुन्थ्यो र विनम्र हुनुहुन्थ्यो।
नवौँ हदीस: इब्न मर्दवैयहले भने: हामीलाई अब्दुल्लाह इब्न मुहम्मद इब्न कुफीले हदीस सुनाउनुभयो, हामीलाई अहमद इब्न यह्या इब्न हम्जाले हदीस सुनाउनुभयो, हामीलाई मुहम्मद इब्न बक्रले हदीस सुनाउनुभयो, हामीलाई मक्की इब्न इब्राहीमले हदीस सुनाउनुभयो, हामीलाई अब्दुल्लाह इब्न अबी हमीदले हदीस सुनाउनुभयो, अबू मलिहबाट, मअकिल इब्न यसारले भने: अल्लाहका रसूल ﷺ ले भन्नुभयो: «मलाई किताबको आरम्भ अर्थात् अल-फातिहा र सिंहासनमुनिबाट सूरह अल-बकराका अन्तिम आयतहरू दिइएका छन्, अनि मुफस्सल सूराहरू अतिरिक्त पुण्यका लागि हुन्»।
दशौँ हदीस: अल-फातिहाको श्रेष्ठताबारे पहिले उल्लेख गरिएको छ: अब्दुल्लाह इब्न ईसा इब्न अब्दुर्रहमान इब्न अबी लैला, सईद इब्न जुबैरबाट, इब्न अब्बासले भने: एकपटक अल्लाहका रसूल ﷺ सँग जिब्रील हुँदा उहाँले माथिबाट आवाज सुन्नुभयो। जिब्रीलले आकाशतिर हेरे र भने: «आकाशको एउटा ढोका खोलिएको छ; यसअघि त्यो कहिल्यै खोलिएको थिएन»। त्यसबाट एक फरिश्ता ओर्लिए र नबी ﷺ कहाँ आएर भने: «तपाईंलाई दुई प्रकाशको शुभसूचना हो, जुन तपाईंअघिका कुनै नबीलाई दिइएको थिएन: किताबको आरम्भ अर्थात् सूरह अल-फातिहा र सूरह अल-बकराका अन्तिम आयतहरू। तपाईंले यीमध्ये कुनै अक्षर पढ्नुहुन्न, तर त्यसको प्रतिफल तपाईंलाई दिइनेछ»।
यसलाई मुस्लिम र अन-नसाईले रिवायत गरेका छन्; यी शब्दहरू अन-नसाईका हुन्।
अल्लाहको वचन «रसूलले आफ्ना पालनकर्ताबाट आफूलाई अवतरित गरिएको कुरामाथि ईमान ल्याए» उहाँ ﷺ का बारेमा दिइएको समाचार हो। इब्न जरीरले भने: हामीलाई बिश्रले हदीस सुनाउनुभयो, हामीलाई यजिदले हदीस सुनाउनुभयो, सईदबाट, कतादाले भने: हामीलाई उल्लेख गरिएको छ कि यो आयत अवतरित भएपछि अल्लाहका रसूल ﷺ ले भन्नुभयो: «उहाँका लागि ईमान ल्याउनु उचित नै छ»।
अल-हाकिमले आफ्नो अल-मुस्तद्रकमा रिवायत गरेका छन्: हामीलाई अबू अन-नदर अल-फकीहले हदीस सुनाउनुभयो, हामीलाई मुआज इब्न नज्दा अल-कुरशीले हदीस सुनाउनुभयो, हामीलाई खल्लाद इब्न यह्याले हदीस सुनाउनुभयो, हामीलाई अबू अकिलले हदीस सुनाउनुभयो, यह्या इब्न अबी कसीरबाट, अनस इब्न मालिकले भने: जब नबी ﷺ माथि «रसूलले आफ्ना पालनकर्ताबाट आफूलाई अवतरित गरिएको कुरामाथि ईमान ल्याए» भन्ने आयत अवतरित भयो, नबी ﷺ ले भन्नुभयो: «उहाँका लागि ईमान ल्याउनु उचित नै छ»। त्यसपछि अल-हाकिमले भने: «यसको सनद सहीह छ, तर ती दुवैले यसलाई रिवायत गरेका छैनन्»।
«र मोमिनहरूले पनि»—यो «रसूल»सँग जोडिएको छ। त्यसपछि सबैबारे भन्नुभयो: «सबैले अल्लाह, उहाँका फरिश्ताहरू, उहाँका किताबहरू र उहाँका रसूलहरूमाथि ईमान ल्याए। हामी उहाँका रसूलहरूमध्ये कसैबीच भेदभाव गर्दैनौँ»। मोमिनहरू ईमान ल्याउँछन् कि अल्लाह एक, अद्वितीय र सबैका आश्रय हुनुहुन्छ; उहाँबाहेक कोही उपास्य छैन र उहाँबाहेक कोही पालनकर्ता छैन।
उनीहरू अल्लाहका बन्दाहरू—रसूल र नबीहरू—माथि आकाशबाट अवतरित गरिएका सबै नबी, रसूल र किताबहरूलाई सत्य मान्छन्। उनीहरू कुनै रसूललाई स्वीकार गरेर अरूलाई अस्वीकार गर्दैनन्; बरु सबैलाई सत्यवादी, पुण्यात्मा, सही मार्ग पाएका र भलाइको मार्ग देखाउने मान्छन्। अल्लाहको अनुमतिले कुनै रसूलको धर्मविधानले अर्कोको धर्मविधानलाई खारेज गरेको हुन सक्छ; अन्ततः सबै धर्मविधानहरू नबी र रसूलहरूका अन्तिम मुहम्मद ﷺ को धर्मविधानद्वारा खारेज गरिए। उहाँको धर्मविधानमाथि नै कियामत कायम हुनेछ, र उहाँको उम्मतको एउटा समूह सधैँ सत्यमा दृढ रहनेछ।
«उनीहरूले भने: हामीले सुन्यौँ र आज्ञापालन गर्यौँ» अर्थात् हे हाम्रा पालनकर्ता, हामीले तपाईंको वचन सुन्यौँ, बुझ्यौँ, त्यसलाई अपनायौँ र त्यसको मागअनुसार कर्म गर्यौँ। «हे हाम्रा पालनकर्ता, हामी तपाईंको क्षमा माग्छौँ»—क्षमा, दया र अनुग्रहको विन्ती हो। इब्न अबी हातिमले भने: हामीलाई अली इब्न हर्ब अल-मौसिलीले हदीस सुनाउनुभयो, हामीलाई इब्न फुदैलले हदीस सुनाउनुभयो, अता इब्न अस-साइबबाट, सईद इब्न जुबैरबाट, इब्न अब्बासले «रसूलले आफ्ना पालनकर्ताबाट आफूलाई अवतरित गरिएको कुरामाथि ईमान ल्याए र मोमिनहरूले पनि» देखि «हे हाम्रा पालनकर्ता, हामी तपाईंको क्षमा माग्छौँ» सम्मको वचनबारे भने: «मैले तिमीहरूलाई क्षमा गरेँ»।
«अन्ततः तपाईंकहाँ नै फर्कनु छ» अर्थात् हिसाबकिताब हुने दिन तपाईंकहाँ नै फर्कने र पुग्ने हो।
इब्न जरीरले भने: हामीलाई इब्न हमीदले हदीस सुनाउनुभयो, हामीलाई जरीरले हदीस सुनाउनुभयो, बयानबाट, हकीमबाट, जाबिरले भने: जब अल्लाहका रसूल ﷺ माथि «रसूलले आफ्ना पालनकर्ताबाट आफूलाई अवतरित गरिएको कुरामाथि ईमान ल्याए र मोमिनहरूले पनि; सबैले अल्लाह, उहाँका फरिश्ताहरू, उहाँका किताबहरू र उहाँका रसूलहरूमाथि ईमान ल्याए; हामी उहाँका रसूलहरूमध्ये कसैबीच भेदभाव गर्दैनौँ; र उनीहरूले भने: हामीले सुन्यौँ र आज्ञापालन गर्यौँ, हे हाम्रा पालनकर्ता, हामी तपाईंको क्षमा माग्छौँ; अन्ततः तपाईंकहाँ नै फर्कनु छ» भन्ने आयत अवतरित भयो, जिब्रीलले भने: «अल्लाहले तपाईं र तपाईंको उम्मतको धेरै राम्रो प्रशंसा गर्नुभएको छ; त्यसैले माग्नुहोस्, तपाईंलाई दिइनेछ»।
त्यसपछि उहाँले «अल्लाहले कुनै प्राणमाथि त्यसको सामर्थ्यभन्दा बढी भार राख्नुहुन्न» देखि आयतको अन्त्यसम्मका कुरा माग्नुभयो। (नज्म: १६; निसा: १२३; नज्म: ३९–४१।)
एघारौँ हदीस: अबू मुहम्मद अब्दुल्लाह इब्न अब्दुर्रहमान अद-दारीमीले आफ्नो मुस्नदमा भने: हामीलाई अबू अल-मुगिराले हदीस सुनाउनुभयो, हामीलाई सफवानले हदीस सुनाउनुभयो, हामीलाई ऐफअ इब्न अब्दुल्लाह अल-कलाईले हदीस सुनाउनुभयो। एक जना मानिसले भने: «हे अल्लाहका रसूल, अल्लाहको किताबमा सबैभन्दा महान् आयत कुन हो?» उहाँले भन्नुभयो: «आयतुल-कुर्सी: “अल्लाह—उहाँबाहेक कुनै उपास्य छैन; उहाँ सधैँ जीवित र सम्पूर्ण सृष्टिलाई धारण गर्ने हुनुहुन्छ।”» उसले भन्यो: «अल्लाहको किताबको कुन आयत तपाईं आफू र आफ्नो उम्मतले प्राप्त गरेको चाहनुहुन्छ?»
उहाँले भन्नुभयो: «सूरह अल-बकराको अन्तिम आयतहरू; तीभित्र सांसारिक र पारलौकिक कुनै पनि भलाइ बाँकी नराखी समेटिएको छ»।
«अल्लाहले कुनै प्राणमाथि त्यसको सामर्थ्यभन्दा बढी भार राख्नुहुन्न» अर्थात् उहाँले कसैलाई उसको क्षमताभन्दा बढी दायित्व दिनुहुन्न। यो उहाँको सृष्टिप्रतिको कोमलता, कृपा र अनुग्रह हो। यो नै त्यो आदेश हो जसले सहाबाहरूलाई चिन्तित पारेको कुरा हटाउँछ—«तिमीहरूले आफ्नो मनभित्रको कुरा प्रकट गर वा लुकाऊ, अल्लाहले त्यसको हिसाब लिनेछ»। अर्थात् उहाँले हिसाब लिनुहुनेछ र सोध्नुहुनेछ, तर व्यक्तिले रोक्न सक्ने कुराका लागि मात्र सजाय दिनुहुनेछ।
आत्मामा आउने त्यस्ता वसवसा र मनका कुरा, जसलाई रोक्न सकिँदैन, त्यसका लागि मानिसलाई जिम्मेवार बनाइँदैन। खराब वसवसालाई मन नपराउनु ईमानको अंश हो।
«उसले कमाएको असल कर्म उसैका लागि हो»; «उसले कमाएको खराब कर्मको भार उसैको विरुद्धमा हो»। यहाँ जिम्मेवारीभित्र पर्ने कर्महरू अभिप्रेत छन्। त्यसपछि अल्लाहले आफ्ना बन्दाहरूलाई उहाँसँग माग्न मार्गदर्शन गर्नुभयो र उनीहरूको विन्ती स्वीकार्ने जिम्मा लिनुभयो। उहाँले उनीहरूलाई यसरी भन्न सिकाउनुभयो: «हे हाम्रा पालनकर्ता!
यदि हामीले बिर्सेर कुनै अनिवार्य कर्तव्य छोड्यौँ वा बिर्सेर कुनै हराम काम गर्यौँ भने, अथवा गल्ती गर्यौँ भने हामीलाई दोषी नठहराउनुहोस्»। «गल्ती गर्यौँ» भन्नुको अर्थ काममा सही कुरा अपनाउन सकेनौँ, किनकि त्यसको शरीअतअनुसारको विधि हामीलाई थाहा थिएन। अबू हुरैराको हदीसबारे सहीह मुस्लिममा पहिले उल्लेख भइसकेको छ: अल्लाहले भन्नुभयो, «हो»। इब्न अब्बासको हदीसमा अल्लाहले भन्नुभयो: «मैले स्वीकार गरेँ»।
इब्न माजहले आफ्नो सुननमा र इब्न हिब्बानले आफ्नो सहीहमा अबू अम्र अल-अवजाईको हदीस रिवायत गरेका छन्। अता भन्छन्: इब्न माजहको रिवायतमा इब्न अब्बासबाट छ। अत-तबरानी र इब्न हिब्बानको रिवायतमा अता, उबैद इब्न उमैर र इब्न अब्बासको माध्यमबाट छ। इब्न अब्बासले भने: अल्लाहका रसूल ﷺ ले भन्नुभयो: «अल्लाहले मेरो उम्मतबाट गल्ती, विस्मृति र जबर्जस्ती गराइएको कामको जिम्मेवारी हटाउनुभएको छ»।
यो हदीस अन्य सनदहरूबाट पनि रिवायत भएको छ; अहमद र अबू हातिमले यसलाई दोषयुक्त ठहराएका छन्, र अल्लाह नै सबैभन्दा जानकार हुनुहुन्छ। इब्न अबी हातिमले भने: मलाई मेरा बुबाले हदीस सुनाउनुभयो, हामीलाई मुस्लिम इब्न इब्राहीमले हदीस सुनाउनुभयो, हामीलाई अबू बक्र अल-हुजलीले हदीस सुनाउनुभयो, शहरबाट, उम्मुद-दर्दाबाट, नबी ﷺ ले भन्नुभयो: «अल्लाहले मेरो उम्मतबाट तीन कुरा हटाउनुभएको छ: गल्ती, विस्मृति र जबर्जस्ती»। अबू बक्रले भने: «मैले यो कुरा अल-हसनलाई सुनाएँ, उनले भने: ठीकै हो। के तिमी यसबारे कुरआन पढ्दैनौ—“हे हाम्रा पालनकर्ता! यदि हामीले बिर्स्यौँ वा गल्ती गर्यौँ भने…”?»
«हे हाम्रा पालनकर्ता! हामीमाथि भारी नराख्नुहोस्, जसरी हामीभन्दा अघिका मानिसहरूमाथि राख्नुभएको थियो» अर्थात् हामीले सहन सक्ने भए पनि हामीमाथि कठिन कामहरू अनिवार्य नगर्नुहोस्, जस्तै हामीभन्दा पहिलेका समुदायहरूमाथि अनिवार्य गरिएका भारी बन्धन र कठिन दायित्वहरू। तपाईंले आफ्ना नबी मुहम्मद ﷺ लाई दयाका नबी बनाएर पठाउनुभयो र उहाँलाई दिनुभएको सीधा, सहज र उदार धर्मविधानमा ती बोझ हटाउनुभयो। सहीह मुस्लिममा अबू हुरैराबाट नबी ﷺ मार्फत आएको छ कि अल्लाहले भन्नुभयो: «हो»।
इब्न अब्बासबाट नबी ﷺ मार्फत आएको रिवायतमा उहाँले भन्नुभयो: «मैले स्वीकार गरेँ»। अल्लाहका रसूल ﷺ बाट विभिन्न सनदहरूमा आएको छ: «म सहज र उदार हनीफ धर्मसहित पठाइएको हुँ»।
«हे हाम्रा पालनकर्ता! जुन कुरा सहन सक्ने शक्ति हामीमा छैन, त्यो हामीमाथि नराख्नुहोस्» अर्थात् दायित्व, विपत्ति र परीक्षामध्ये हामी सहन नसक्ने कुराद्वारा हामीलाई परीक्षामा नपार्नुहोस्। मखूलले «जुन कुरा सहन सक्ने शक्ति हामीमा छैन» भन्ने वचनबारे भने: «परदेशको अवस्था र अत्यधिक यौन चाहना»। इब्न अबी हातिमले यो रिवायत गरेका छन्।
[यस विन्तीको जवाफमा] अल्लाहले भन्नुभयो: «हो»; अर्को हदीसमा: «मैले स्वीकार गरेँ»।
«हामीलाई माफ गर्नुहोस्» अर्थात् तपाईं र हाम्राबीचका, तपाईंलाई थाहा भएका हाम्रा कमी र चुकहरू मेटाइदिनुहोस्। «हामीलाई क्षमा गर्नुहोस्» अर्थात् हामी र तपाईंका बन्दाहरूबीचका कुरा क्षमा गरी हाम्रा कमजोरी र खराब कर्महरू उनीहरूसामु प्रकट नगर्नुहोस्। «हामीमाथि दया गर्नुहोस्» अर्थात् भविष्यमा तपाईंको तौफीकद्वारा हामीलाई अर्को पापमा नपार्नुहोस्। त्यसैले भनिएको छ: पापीलाई तीन कुराको आवश्यकता हुन्छ—अल्लाहले ऊ र उहाँबीचका पाप माफ गरून्; उहाँले आफ्ना बन्दाहरूबाट उसको पाप लुकाएर उनीहरूका बीचमा उसलाई अपमानित हुन नदिनुहोस्; र उसलाई त्यस्तै पापमा फेरि नपारेर सुरक्षित राख्नुहोस्।
यसअघि हदीसमा आएको छ कि अल्लाहले भन्नुभयो: «हो»। अर्को हदीसमा: «मैले स्वीकार गरेँ»।
«तपाईं नै हाम्रा मौला हुनुहुन्छ» अर्थात् तपाईं नै हाम्रा संरक्षक र सहायक हुनुहुन्छ। हामी तपाईंमाथि भरोसा गर्छौँ; सहायता तपाईंबाटै माग्छौँ र तपाईंमाथि नै निर्भर छौँ। तपाईंको सहायता बिना हामीसँग कुनै शक्ति र सामर्थ्य छैन। «त्यसैले काफिर समुदायमाथि हामीलाई विजय दिनुहोस्» अर्थात् तपाईंको धर्मलाई अस्वीकार गर्ने, तपाईंको एकत्व नमान्ने, तपाईंका नबीको सन्देश अस्वीकार गर्ने, तपाईंको सट्टा अरूको उपासना गर्ने र तपाईंका बन्दाहरूमध्ये अरूलाई साझेदार ठहर्याउनेहरूमाथि हामीलाई विजय दिनुहोस्।
यस संसार र आखिरतमा उनीहरूमाथि हामीलाई राम्रो परिणाम दिनुहोस्। अल्लाहले भन्नुभयो: «हो»। मुस्लिमले इब्न अब्बासबाट रिवायत गरेको हदीसमा छ: अल्लाहले भन्नुभयो: «मैले स्वीकार गरेँ»। इब्न जरीरले भने: मलाई अल-मुसन्नाले हदीस सुनाउनुभयो, हामीलाई अबू नुऐमले हदीस सुनाउनुभयो, हामीलाई सुफ्यानले हदीस सुनाउनुभयो, अबू इस्हाकबाट: मुआज رضي الله عنه ले सूरहको अन्त्यमा «त्यसैले काफिर समुदायमाथि हामीलाई विजय दिनुहोस्» पढिसकेपछि «आमीन» भन्नुहुन्थ्यो।
वकीले पनि सुफ्यानबाट, अबू इस्हाकबाट, एक व्यक्तिबाट, मुआज इब्न जबलमार्फत रिवायत गरेका छन् कि उहाँले सूरह अल-बकरा समाप्त गर्दा «आमीन» भन्नुहुन्थ्यो। हामीले बिर्स्यौँ।
अल्-बगवीको तफ्सिर
अल्लाहको वचन «रसूलले ईमान ल्याए» अर्थात् उहाँले सत्य ठहराउनुभयो। «आफ्ना पालनकर्ताबाट आफूलाई अवतरित गरिएको कुरामा, र मोमिनहरूले पनि; सबैले अल्लाहमाथि ईमान ल्याए»—«सबै» भन्नाले उनीहरूमध्ये प्रत्येक जना अभिप्रेत हो; त्यसैले क्रिया एकवचनमा आएको छ। «उहाँका फरिश्ताहरू, उहाँका किताबहरू र उहाँका रसूलहरूमाथि»। हम्जा र अल-किसाईले «किताब» एकवचन पढेका छन्; उनीहरूको अभिप्राय कुरआन हो।
यसलाई बहुवचनको अर्थमा पनि लिइएको छ, यद्यपि शब्द एकवचनमा छ; जस्तै अल्लाहको वचन: «अल्लाहले नबीहरूलाई शुभसूचना दिने र चेतावनी दिने गरी पठाउनुभयो र उनीहरूसँग किताब अवतरित गर्नुभयो» (अल-बकरा, २:२१३)। अरू पाठकहरूले «कुतुब» बहुवचन पढेका छन्, जस्तै अल्लाहको वचन: «उहाँका फरिश्ताहरू, उहाँका किताबहरू र उहाँका रसूलहरू» (अन-निसा, ४:१३६)। «हामी उहाँका रसूलहरूमध्ये कसैबीच भेदभाव गर्दैनौँ» अर्थात् हामी केहीलाई मान्ने र केहीलाई अस्वीकार गर्ने गर्दैनौँ, जस्तै यहूदी र इसाईहरूले गरे। यहाँ एउटा अघोषित वाक्यांश छ; यसको पूरा अर्थ: उनीहरू भन्छन्, «हामी भेदभाव गर्दैनौँ»।
याकूबले «युफर्रिकु»—«भेदभाव गर्दैन»—य अक्षरबाट पढेका छन्; त्यस अवस्थामा यो रसूलबारेको खबर हुन्छ, वा यसको अर्थ सबैले भेदभाव गर्दैनन् भन्ने हुन्छ। «अहद» अर्थात् «कसै» किन भनियो, «आहाद» अर्थात् «कसै-कसै» किन भनिएन? किनकि «अहद» एकवचन र बहुवचन दुवैका लागि प्रयोग हुन्छ। अल्लाहले भन्नुभएको छ: «तिमीहरूमध्ये कोही पनि त्यसबाट रोक्न सक्ने हुनेछैन» (अल-हाक्का, ६९:४७)।
«उनीहरूले भने: हामीले सुन्यौँ» अर्थात् तपाईंको वचन सुन्यौँ, «र आज्ञापालन गर्यौँ» अर्थात् तपाईंको आदेश मान्यौँ। हकीमबाट जाबिर رضي الله عنهما ले रिवायत गरेका छन्: यो आयत अवतरित हुँदा जिब्रील عليه السلام ले नबी ﷺ लाई भन्नुभयो: «अल्लाहले तपाईं र तपाईंको उम्मतको प्रशंसा गर्नुभएको छ, त्यसैले माग्नुहोस्; तपाईंलाई दिइनेछ»। अल्लाहको प्रेरणाअनुसार उहाँले माग्नुभयो। «गुफ्रानका» शब्द मास्दरका रूपमा मन्सूब छ; यसको अर्थ «तपाईंले पूर्ण रूपमा क्षमा गर्नुहोस्» वा «हामी तपाईंसँग क्षमा माग्छौँ» हो।
«हे हाम्रा पालनकर्ता! अन्ततः तपाईंकहाँ नै फर्कनु छ»। «अल्लाहले कुनै प्राणमाथि त्यसको सामर्थ्यभन्दा बढी भार राख्नुहुन्न»। आयतको प्रत्यक्ष अर्थ आवश्यकताको पूर्ति हो; यहाँ विन्तीलाई अप्रत्यक्ष रूपमा समावेश गरिएको छ, मानौँ उनीहरूले भने: «हामीमाथि हाम्रो सामर्थ्यभन्दा बढी भार नराख्नुहोस्»; र उहाँले जवाफ दिनुभयो: «अल्लाहले कुनै प्राणमाथि त्यसको सामर्थ्यभन्दा बढी भार राख्नुहुन्न»।
अर्थात् उसको क्षमताअनुसार मात्र; «वुस्अ» भनेको मानिसले सहजै धान्न सक्ने र उसलाई साँघुरो नपार्ने कुरा हो। यसको अर्थबारे मतभेद छ। इब्न अब्बास رضي الله عنه र अता तथा अधिकांश तफ्सिरविद्हरूको मतमा, यसको अभिप्राय «तिमीहरूले आफ्नो मनभित्रको कुरा प्रकट गर वा लुकाऊ» भन्ने आयतमा उल्लेख गरिएको मनको कुरा हो, जसबारे हामीले पहिले चर्चा गरिसक्यौँ। इब्न अब्बास رضي الله عنهما बाट यो पनि रिवायत छ कि यसको अभिप्राय विशेष गरी मोमिनहरू हुन्: उनीहरूका लागि धर्मको व्यवस्था सहज बनाइएको छ र उनीहरूलाई आफ्नो सामर्थ्यभित्रको कुरा मात्र अनिवार्य गरिएको छ।
अल्लाहले भन्नुभएको छ: «अल्लाह तिमीहरूका लागि सहजता चाहनुहुन्छ, कठिनाइ चाहनुहुन्न» (अल-बकरा, २:१८५), र अल्लाहले भन्नुभएको छ: «उहाँले धर्ममा तिमीहरूमाथि कुनै कठिनाइ राख्नुभएको छैन» (अल-हज्ज, २२:७८)।
सुफ्यान इब्न उयैनालाई «अल्लाहले कुनै प्राणमाथि त्यसको सामर्थ्यभन्दा बढी भार राख्नुहुन्न» भन्ने वचनबारे सोधियो। उनले भने: «उसको सहजताभन्दा बढी होइन; उसलाई उसको शक्तिभन्दा बढी भार दिइएको छैन»। यो राम्रो मत हो, किनकि «वुस्अ» भनेको सामर्थ्यको चरम सीमाभन्दा कम हुने कुरा हो।
अल्लाहको वचन «उसले कमाएको असल कर्म उसैका लागि हो» अर्थात् प्राणले गरेको असल कर्मको पुण्य र प्रतिफल त्यसैका लागि हो। «उसले कमाएको खराब कर्मको भार उसैको विरुद्धमा हो» अर्थात् त्यसको पापभार उसैको जिम्मामा हुन्छ। «हे हाम्रा पालनकर्ता! हामीलाई दोषी नठहराउनुहोस्» अर्थात् हामीलाई सजाय नदिनुहोस्।
«यदि हामीले बिर्स्यौँ»—केहीले यसलाई बेखबर हुनु भन्ने अर्थको विस्मृति मानेका छन्। अल-कलबिले भने: बनी इस्राईलले आफूलाई दिइएका आदेशमध्ये कुनै कुरा बिर्से वा गल्ती गरेमा उनीहरूलाई तत्काल सजाय दिइन्थ्यो; त्यो पापअनुसार उनीहरूका लागि कुनै खानेकुरा वा पेय निषेध गरिन्थ्यो। त्यसैले मोमिनहरूलाई यस्तो अवस्थामा आफूलाई दोषी नठहराउन अल्लाहसँग माग्न आदेश दिइयो। अर्को मतमा, यहाँ «बिर्सनु» को अर्थ छोड्नु हो, जस्तै अल्लाहको वचन: «उनीहरूले अल्लाहलाई बिर्से, त्यसैले उहाँले पनि उनीहरूलाई बिर्सनुभयो» (अत-तौबा, ९:६७)।
«वा हामीले गल्ती गर्यौँ»—कसैले यसको अर्थ जानाजानी गर्नु भनेका छन्। अरबीमा कुनै व्यक्तिले जानाजानी गरेको अवस्थामा पनि «अख्ताआ» भनिन्छ। अल्लाहले भन्नुभएको छ: «निश्चय नै उनीहरूलाई मार्नु ठूलो अपराध हो» (अल-इस्रा, १७:३१)। अता भन्छन्: «यदि हामीले बिर्स्यौँ वा गल्ती गर्यौँ» को अर्थ: यदि हामीले अज्ञानतावश गर्यौँ वा जानाजानी गर्यौँ।
तर अधिकांशको मतमा यहाँ «खताअ» को अर्थ अज्ञानता र अनजानमा भएको गल्ती हो; किनकि जानाजानी गरिएको पाप माफ हुँदैन, बरु त्यो अल्लाहको इच्छाधीन हुन्छ, तर गल्ती माफ गरिएको छ। नबी ﷺ ले भन्नुभयो: «मेरो उम्मतबाट गल्ती, विस्मृति र उनीहरूलाई जबर्जस्ती गराइएको कुरा हटाइएको छ»।
«हे हाम्रा पालनकर्ता! हामीमाथि भारी नराख्नुहोस्» अर्थात् यस्तो भारी वाचा र प्रतिज्ञा हामीमाथि नथोपर्नुहोस्, जसलाई पूरा गर्न हामी असमर्थ होऔँ र त्यसलाई तोडेको वा छोडेको कारण तपाईंले हामीलाई सजाय दिनुहोस्। «जसरी हामीभन्दा अघिका मानिसहरूमाथि राख्नुभएको थियो» अर्थात् यहूदीहरूमाथि। उनीहरू त्यसलाई पूरा गर्न सकेनन् र तपाईंले उनीहरूलाई सजाय दिनुभयो।
यो मुजाहिद, अता, कतादा, अस-सुद्दी, अल-कलबि र अन्य विद्वानहरूको मत हो। यसको प्रमाण अल्लाहको वचन हो: «तिमीहरूले यसबारे मेरो भारी वाचा लियौ» (आल इमरान, ३:८१), अर्थात् मेरो वाचा। अर्को मतमा यसको अर्थ हो: हामीमाथि आदेशलाई कठोर र बोझिलो नबनाउनुहोस्, जसरी तपाईंले हामीभन्दा अघिका यहूदीहरूमाथि कठोर बनाउनुभएको थियो। अल्लाहले उनीहरूमाथि पचास नमाज अनिवार्य गर्नुभएको थियो, उनीहरूलाई आफ्नो सम्पत्तिको एक चौथाइ जकात दिन आदेश दिनुभएको थियो; कपडामा नापाकी परेमा त्यो काट्नुपर्थ्यो; पाप गर्ने मानिस बिहान उठ्दा उसको ढोकामा उसको पाप लेखिएको हुन्थ्यो; र यस्तै अरू बोझ तथा बन्धनहरू थिए।
यो उस्मान, अता, मालिक इब्न अनस, अबू उबैदा र अन्य विद्वानहरूको भनाइको अर्थ हो। यसको प्रमाण अल्लाहको वचन हो: «उहाँले उनीहरूका बोझ र उनीहरूमाथि रहेका बन्धनहरू हटाउनुहुन्छ» (अल-अअराफ, ७:१५७)। अर्को मतमा «इस्र» भनेको तौबा स्वीकार नहुने पाप हो; यसको अर्थ, हामीलाई त्यस्तो पापमा पर्नबाट सुरक्षित राख्नुहोस्। शब्दको मूल अर्थ बाँध्नु र कसिलो बनाउनु हो।
«हे हाम्रा पालनकर्ता! हामीमाथि त्यस्तो कुरा नराख्नुहोस्, जुन सहन सक्ने शक्ति हामीमा छैन» अर्थात् हामीलाई सहन नसकिने कर्महरूको दायित्व नदिनुहोस्। अर्को मतमा यसको अर्थ मनमा आउने विचार र वसवसा हो। मखूलबाट यसबारे रिवायत छ कि यसको अर्थ अत्यधिक यौन चाहना हो।
भनिएको छ: त्यो तीव्र कामेच्छा हो। इब्राहीमले भने: «यो प्रेम हो»। मुहम्मद इब्न अब्दुल-बह्हाबले भने: «यो आशक्ति हो»। इब्न जुरैजले भने: «यो बाँदर र सुँगुरमा रूपान्तरण गरिनु हो»। अर्को मतमा यसको अर्थ शत्रुहरूको खुसी हुनु हो; र भनिएको छ: यो विछोड र सम्बन्धविच्छेद हो। हामी यसबाट अल्लाहको शरण माग्छौँ।
«हामीलाई माफ गर्नुहोस्» अर्थात् हाम्रा पापहरूलाई उलंघन गरेर छोडिदिनुहोस् र मेटाइदिनुहोस्। «हामीलाई क्षमा गर्नुहोस्» अर्थात् हाम्रा पापहरू ढाकिदिनुहोस् र हामीलाई अपमानित नगर्नुहोस्। «हामीमाथि दया गर्नुहोस्»—तपाईंको आज्ञापालनबिना हामी कर्म गर्न सक्दैनौँ र तपाईंको दयाबिना अवज्ञा त्याग्न सक्दैनौँ। «तपाईं नै हाम्रा मौला हुनुहुन्छ» अर्थात् हाम्रा सहायक, संरक्षक र स्वामी हुनुहुन्छ।
«त्यसैले काफिर समुदायमाथि हामीलाई विजय दिनुहोस्»। सईद इब्न जुबैरले इब्न अब्बास رضي الله عنهما बाट रिवायत गरे कि «हे हाम्रा पालनकर्ता! हामी तपाईंको क्षमा माग्छौँ» भन्ने वचनबारे अल्लाहले भन्नुभयो: «मैले तिमीहरूलाई क्षमा गरेँ»। «यदि हामीले बिर्स्यौँ वा गल्ती गर्यौँ भने हामीलाई दोषी नठहराउनुहोस्» भन्नेबारे उहाँले भन्नुभयो: «म तिमीहरूलाई दोषी ठहराउनेछैन»।
«हे हाम्रा पालनकर्ता! हामीमाथि भारी नराख्नुहोस्» भन्नेबारे उहाँले भन्नुभयो: «म तिमीहरूमाथि भारी राख्नेछैन»। «हामीमाथि त्यस्तो कुरा नराख्नुहोस्, जुन सहन सक्ने शक्ति हामीमा छैन» भन्नेबारे उहाँले भन्नुभयो: «म तिमीहरूमाथि त्यो राख्नेछैन»। «हामीलाई माफ गर्नुहोस्» देखि अन्त्यसम्मको विन्तीबारे उहाँले भन्नुभयो: «मैले तिमीहरूलाई माफ गरेँ, क्षमा गरेँ, दया गरेँ र काफिर समुदायमाथि तिमीहरूलाई विजय दिएँ»।
सूरह अल-बकरा समाप्त गर्दा मुआज इब्न जबल «आमीन» भन्नुहुन्थ्यो। इस्माईल इब्न अब्दुलकाहिरले हामीलाई खबर गर्नुभयो, अब्दुलगाफिर इब्न मुहम्मदले हामीलाई खबर गर्नुभयो, मुहम्मद इब्न ईसा अल-जुलुदीले हामीलाई खबर गर्नुभयो, इब्राहीम इब्न मुहम्मद इब्न सुफ्यानले हामीलाई खबर गर्नुभयो, मुस्लिम इब्न अल-हज्जाजले हामीलाई खबर गर्नुभयो, अबू बक्र इब्न अबी शैबाले हामीलाई खबर गर्नुभयो, अबू उसामाले हामीलाई खबर गर्नुभयो, मालिक इब्न मिघ्वलले मलाई हदीस सुनाउनुभयो, जुबैर इब्न अदीबाट, तल्हा इब्न अली इब्न मुसर्रिफबाट, मुर्राबाट, अब्दुल्लाहले भने: जब अल्लाहका रसूल ﷺ लाई रात्रि यात्रामा लगियो, उहाँलाई सिद्रतुल-मुन्तहासम्म पुर्याइयो।
त्यो छैटौँ आकाशमा छ। पृथ्वीबाट माथि लगिने कुरा त्यहाँसम्म पुग्छ र त्यहाँबाट ग्रहण गरिन्छ; अनि त्यसभन्दा माथिबाट तल झारिने कुरा पनि त्यहाँसम्म पुग्छ र त्यहाँबाट ग्रहण गरिन्छ। उहाँले भन्नुभयो: «जब सिद्रालाई छोप्ने कुराले छोप्यो» (अन-नज्म, ५३:१६)। त्यो सुनका पुतलीहरू थिए।
अल्लाहका रसूल ﷺ लाई तीन कुरा दिइयो: पाँच समयका नमाज, सूरह अल-बकराका अन्तिम आयतहरू, र उहाँको उम्मतका ती मानिसहरूलाई क्षमा, जसले अल्लाहसँग कुनै कुरा साझेदार ठहर्याएका छैनन्, यद्यपि उनीहरूले विनाशकारी ठूला पाप गरेका भए पनि।
सहीह मुस्लिम (नं. १२६) मा इब्न अब्बासबाट वर्णित छ कि एक फरिश्ता आकाशबाट ओर्लिए र नबी ﷺ लाई भने: «दुई प्रकाशको शुभसूचना लिनुहोस्… ती सूरह अल-फातिहा र सूरह अल-बकराका अन्तिम आयतहरू हुन्»।