Baqara surasining oxirgi oyatlari

Shayx Abdurahmon as-Sa’diy tafsiri

«O‘zlaringizdagi narsani oshkor qilsangiz ham, yashirsangiz ham, Alloh sizlarni u bilan hisob-kitob qiladi» oyati nozil bo‘lganida, bu musulmonlarga og‘ir botdi. Chunki ular qalbda paydo bo‘ladigan, insonning ixtiyorida bo‘lmagan yoki ba’zan o‘rnashib qoladigan va boshqa fikr-holatlar uchun ham jazoga tortilamiz, deb o‘yladilar. Shunda Alloh ushbu oyatda: «Alloh hech bir jonni toqatidan tashqari narsaga taklif qilmaydi», deb xabar berdi. Ya’ni, Alloh jonni quvvati yetadigan narsadangina mas’ul qiladi, unga og‘irlik tug‘diradigan yoki mashaqqat keltiradigan narsani yuklamaydi.

Alloh taolo: «U sizlarga dinda hech qanday tanglik qilmadi», deganidek.

Amr va taqiqlarning aslida jonlarga og‘ir tushadigan narsalar yo‘q. Aksincha, ular ruhlar uchun oziqa, badanlar uchun davo va zarardan himoyadir. Alloh taolo bandalariga buyurgan narsalarni rahmat va ehson sifatida buyurgan. Shu bilan birga, mashaqqat tug‘ilishi ehtimoli bo‘lgan ayrim uzrli holatlar yuz bersa, yengillik beriladi: yo mas’ul kishidan hukm butunlay soqit qilinadi yoki uning bir qismi soqit etiladi.

Bemor, safardagi kishi va boshqalarga berilgan yengilliklar shunga misoldir.

So‘ng Alloh har bir jon qilgan yaxshiligi o‘z foydasiga, qilgan yomonligi esa o‘z zarariga ekanini bildirdi. Hech bir yuk ko‘taruvchi boshqa birovning yukini ko‘tarmaydi va bandaning savobli amallari boshqa kishiga berib yuborilmaydi. Yaxshi amal haqida «kasabat» so‘zining ishlatilishi, kishiga yaxshilik ozgina sa’y-harakat bilan, hatto qalbdagi niyatning o‘zi bilan ham hosil bo‘lishini bildiradi. Yomon amal haqida esa «iktasabat» deyilishi, yomonlik inson uni qilmagunicha va unga intilmagunicha yozilmasligiga dalolat qiladi.

Alloh Rasul va u bilan birga bo‘lgan mo‘minlarning iymon keltirganini, har bir amal qiluvchi o‘z amali bilan mukofotlanishini xabar qildi. Inson esa kamchilik, xato va unutishga moyildir. Alloh bizni faqat toqatimiz yetadigan narsaga mas’ul qilishini bayon qilgach, mo‘minlarning shu haqdagi duolarini keltirdi. Nabiy sollallohu alayhi vasallam Alloh bu duoga javob berib: «Bajardim», deganini xabar qilganlar.

«Ey Robbimiz, agar unutgan yoki xato qilgan bo‘lsak, bizni jazolama». Unutish bilan xatoning farqi shuki, unutish — qalbga buyurilgan narsaning kelmay qolib, uni beixtiyor tark etishidir. Xato esa, kishi qilish joiz bo‘lgan bir ishni ko‘zlab, ammo qilishi joiz bo‘lmagan tarzda amalga oshirib qo‘yishidir. Alloh bu ikki holatda yuz beradigan ishlarni ushbu ummatdan rahmati va ehsoni bilan afv etdi.

Shunga ko‘ra, birov birovning molini tortib olingan kiyimda yoki najosat tekkan kiyimda namoz o‘qisa, badanidagi najosatni unutib qolsa, namozda unutib gapirib yuborsa, ro‘zani buzadigan ishni unutib qilsa yoki zarar yetkazish bilan bog‘liq bo‘lmagan ehrom taqiqlaridan birini unutib buzsa, u afv etiladi. Qasam ichilgan ishni unutib qilgan kishi ham qasamini buzgan hisoblanmaydi. Shuningdek, kishi xato qilib jon yoki molga zarar yetkazsa, gunohkor bo‘lmaydi; biroq tovon faqat zararning o‘zi tufayli vojib bo‘ladi. «Bismillah» aytish lozim bo‘lgan o‘rinlarda uni unutib tark etish ham zarar qilmaydi.

«Ey Robbimiz, bizga og‘ir yuk yuklama», ya’ni mashaqqatli vazifalarni yuklama. «Bizdan oldingilarga yuklaganing kabi». Alloh bu ummatga poklanish va ibodat holatlariga oid amrlarda boshqalarga bermagan yengilliklarni bergan.

«Ey Robbimiz, toqatimiz yetmaydigan narsani bizga yuklama». Alloh buni ham bajo keltirdi va Unga hamd bo‘lsin.

«Bizni afv et, mag‘firat qil va rahim et». Afv va mag‘firat bilan noxushliklar hamda yomonliklar daf qilinadi, rahmat bilan esa ishlar isloh bo‘ladi.

«Sen xojamizsan», ya’ni, ey Robbimiz, bizni bor qilgan va vujudga keltirganingdan beri bizga doimo valiylik qilib kelayotgan Parvardigorimiz, Egamiz va Ilohimizsan. Ne’matlaring har lahzada bizga uzluksiz yetib keladi. So‘ng bizga ulug‘ ne’mat va buyuk ehson — Islom ne’matini ato etding; barcha ne’matlar unga ergashadi. Ey Robbimiz va Xojamiz, ne’matingni to‘liq qilishni so‘raymiz: kofir qavmlarga qarshi bizga nusrat ber.

Ular Senga va rasullaringga kufr keltirdilar, dining ahliga qarshi chiqdilar va amringni tashladilar. Ularga qarshi hujjat va bayon, qilich va nayza bilan bizga g‘alaba ber; bizni yer yuzida qudratli qil, ularni mag‘lub et va bizga nusratga sabab bo‘ladigan iymon hamda amallarni rizq et. Olamlar Robbi Allohga hamd bo‘lsin. Allohning yordami va tavfiqi bilan «Baqara» surasining tafsiri nihoyasiga yetdi. Alloh Muhammadga salovot va salom yo‘llasin.

Alloh taolo Rasulning va u bilan birga bo‘lgan mo‘minlarning iymoni, bo‘ysunishi va itoati, shuningdek, shular bilan birga mag‘firat so‘rashlari haqida xabar beradi. Ular Allohga, farishtalariga, kitoblariga va rasullariga iymon keltirdilar. Bu Alloh O‘zi haqida xabar bergan va rasullari U Zot haqida bildirgan kamol sifatlari hamda ulug‘lik vasflariga umumiy va batafsil tarzda iymon keltirishni o‘z ichiga oladi. Shuningdek, Allohni o‘xshatishdan, sifatlarini inkor etishdan va barcha nuqson sifatlaridan pok deb bilishni ham qamrab oladi.

Bu, shuningdek, shariatlarda nomlari zikr etilgan farishtalarga umumiy va batafsil iymon keltirishni, barcha rasullar va kitoblarga iymon keltirishni ham anglatadi. Ya’ni, rasullar xabar bergan va kitoblarda bayon qilingan xabarlar, amrlar hamda taqiqlarning barchasiga ishonishni bildiradi. Mo‘minlar rasullardan birortasini ajratmaydilar, balki barchasiga iymon keltiradilar. Chunki rasullar Alloh bilan bandalari o‘rtasidagi vositachilardir.

Ulardan birortasini inkor etish barchasini inkor etish, balki Allohni inkor etish demakdir.

«Ular: “Eshitdik”, dedilar», ya’ni bizga buyurgan va qaytargan narsalaringni eshitdik. «Va itoat qildik», ya’ni bu borada Senga itoat etdik. Ular «Eshitdik va osiy bo‘ldik», deganlardan emas edilar. Banda Allohning haqlarini ado etishda muqarrar kamchilikka yo‘l qo‘yadi va doimo Uning mag‘firatiga muhtoj bo‘ladi.

Shuning uchun ular: «Mag‘firatingni so‘raymiz», dedilar. Ya’ni, bizdan sodir bo‘lgan kamchilik va gunohlarni mag‘firat qilishingni, bizdagi ayb va nuqsonlarni yo‘qotishingni so‘raymiz.

«Va qaytish Sengadir», ya’ni barcha maxluqotlar Senga qaytadi. Sen ularni qilgan yaxshilik va yomonliklariga yarasha mukofotlaysan.

Imom Ibn Kasir tafsiri

Ushbu ikki ulug‘ oyatning fazilati haqida kelgan hadislarni zikr qilish. Alloh bu ikki oyat bilan bizga manfaat yetkazsin.

Birinchi hadis: Buxoriy aytadi: Bizga Muhammad ibn Kasir hadis aytdi, bizga Shu‘ba, Sulaymon, Ibrohim, Abdurahmon va Abu Mas’ud orqali Nabiy sollallohu alayhi vasallamdan rivoyat qildi: «Kim ikki oyatni o‘qisa...» Buxoriy yana aytadi: Bizga Abu Nu’aym hadis aytdi, bizga Sufyon, Mansur, Ibrohim, Abdurahmon ibn Yazid orqali Abu Mas’uddan rivoyat qildi. U kishi: «Rasululloh sollallohu alayhi vasallam: “Kim kechasi Baqara surasining oxiridagi ikki oyatni o‘qisa, unga kifoya qiladi”, dedilar», deb aytdi.

Bu hadisni boshqa hadis to‘plamlarining mualliflari ham Sulaymon ibn Mihron A’mash yo‘li bilan, shu isnodga o‘xshash tarzda keltirganlar. Hadis Sahihayn’da Sufyon Savriy, Mansur, Ibrohim va Abdurahmon orqali rivoyat qilingan. Shuningdek, Sahihayn’da Abdurahmonning Alqama orqali Abu Mas’uddan rivoyati ham bor. Abdurahmon aytadi: «Keyin Abu Mas’ud bilan uchrashdim, u kishi bu hadisni menga aytib berdi».

Ahmad ibn Hanbal ham Yahyo ibn Odam, Sharik, Osim, Musayyib ibn Rofi’, Alqama orqali Abu Mas’uddan rivoyat qilib, Nabiy sollallohu alayhi vasallamning: «Kim kechasi Baqara surasining oxiridagi ikki oyatni o‘qisa, unga kifoya qiladi», deganlarini keltirgan.

Ikkinchi hadis: Imom Ahmad aytadi: Bizga Husayn hadis aytdi, bizga Shaybon, Mansur, Rib’iy, Xurasha ibn Hurr va Ma’rur ibn Suvayd orqali Abu Zarrdan rivoyat qildi. Abu Zarr aytadi: Rasululloh sollallohu alayhi vasallam: «Menga Arsh ostidagi xazinadan Baqara surasining oxirgi oyatlari berildi. Ular mendan oldin hech bir nabiyga berilmagan», dedilar. Ibn Mardavayh ham Ashja’iydan, u Sufyondan, u Mansurdan, u Rib’iydan, u Zayd ibn Zobyondan, u Abu Zarrdan rivoyat qilib, Rasululloh sollallohu alayhi vasallamning: «Menga Arsh ostidagi xazinadan Baqara surasining oxirgi oyatlari berildi», deganlarini keltirgan.

Uchinchi hadis: Muslim aytadi: Bizga Abu Bakr ibn Abu Shayba hadis aytdi, bizga Abu Usoma, bizga Molik ibn Mig‘val hadis aytdi. (ح) Bizga Ibn Numayr va Zuhayr ibn Harb ikkalasi Abdulloh ibn Numayrdan hadis aytdilar. Ularning rivoyat lafzlari bir-biriga yaqin. Ibn Numayr aytadi: Otam bizga hadis aytdi, unga Molik ibn Mig‘val, Zubayr ibn Adiy, Talha, Murra va Abdulloh orqali rivoyat qilingan.

Abdulloh aytadi: Rasululloh sollallohu alayhi vasallam Isro qildirilganlarida Sidratul Muntahoga yetkazildilar. U oltinchi osmonda bo‘lib, yerdan yuqoriga ko‘tariladigan narsalar shu yerga yetib, u yerdan qabul qilinadi; yuqoridan tushiriladigan narsalar ham shu yerga kelib, undan qabul qilinadi. Allohning «Sidrani o‘rab olgan narsa o‘rab oldi» (Najm, 16) degan oyati haqida u: «Oltindan bo‘lgan parvonalar», dedi.

Rasululloh sollallohu alayhi vasallamga uch narsa berildi: besh vaqt namoz, Baqara surasining oxirgi oyatlari va ummatlaridan Allohga shirk keltirmagan kishilarning halokatga olib boruvchi gunohlari mag‘firat qilindi.

To‘rtinchi hadis: Ahmad aytadi: Bizga Ishoq ibn Ibrohim Roziy hadis aytdi, bizga Salama ibn Fadl, unga Muhammad ibn Ishoq, unga Yazid ibn Abu Habib, unga Martsad ibn Abdulloh Yazaniy orqali Uqba ibn Omir Juhaniy rivoyat qildi. Uqba aytadi: Rasululloh sollallohu alayhi vasallam menga: «Baqara surasining oxiridagi ikki oyatni o‘qi. Ular menga Arsh ostidan berilgan», dedilar. Bu isnod hasan bo‘lib, hadisni hadis to‘plamlari mualliflari keltirmaganlar.

Beshinchi hadis: Ibn Mardavayh aytadi: Bizga Ahmad ibn Komil hadis aytdi, bizga Ibrohim ibn Ishoq Harbiy, unga Musaddad, unga Abu Avona, unga Abu Molik, unga Rib’iy orqali Huzayfa rivoyat qildi. Huzayfa aytadi: Rasululloh sollallohu alayhi vasallam: «Biz odamlardan uch narsa bilan afzal qilindik. Menga Arsh ostidagi xazina uyidan ushbu oyatlar berildi. Ular mendan oldin hech kimga berilmagan va mendan keyin hech kimga berilmaydi», dedilar.

Ibn Mardavayh bu hadisni Nu’aym ibn Abu Hindiydan, u Rib’iydan, u Huzayfadan ham shunga o‘xshash tarzda rivoyat qilgan.

Oltinchi hadis: Ibn Mardavayh aytadi: Bizga Abdulboqiy ibn Nofi’ hadis aytdi, bizga Ismoil ibn Fadl, unga Muhammad ibn Hotim ibn Bazi’, unga Ja’far ibn Avn, unga Molik ibn Mig‘vol, unga Abu Ishoq, unga Horis orqali Ali rivoyat qildi. Ali aytadi: «Islomni anglagan biror kishi Baqara surasining oxirgi oyatlarini o‘qimasdan uxlashini ma’qul ko‘rmayman. Ular Nabiyingiz sollallohu alayhi vasallamga Arsh ostidagi xazinadan berilgan».

Vaki’ Isroil, Abu Ishoq va Umayr ibn Amr Xorifiy orqali Alidan rivoyat qilib: «Islom unga yetib borgan, aqli bor biror kishining Oyatul Kursiy va Baqara surasining oxirgi oyatlarini o‘qimasdan uxlashini ma’qul ko‘rmayman. Ular Arsh ostidagi xazinadandir», deganini keltirgan.

Yettinchi hadis: Abu Iso Termiziy aytadi: Bizga Bundor hadis aytdi, bizga Abdurahmon ibn Mahdiy, unga Hammod ibn Salama, unga Ash’as ibn Abdurahmon Jarmiy, unga Abu Qiloba, unga Abu Ash’as San’oniy, unga Nu’mon ibn Bashir orqali Nabiy sollallohu alayhi vasallam rivoyat qildilar: «Alloh osmonlar va yerni yaratishidan ikki ming yil oldin bir kitobni yozdi. Undan ikki oyat nozil qildi va ular bilan Baqara surasini yakunladi. Bu ikki oyat qaysi xonadonda uch kecha o‘qilsa, unga shayton yaqinlasha olmaydi». So‘ng Termiziy: «Bu g‘arib hadis», dedi.

Hokim ham «Mustadrak»ida uni Hammod ibn Salama yo‘li bilan rivoyat qilib: «Muslimning shartiga ko‘ra sahih, ammo ikkovlari uni keltirmagan», degan.

Sakkizinchi hadis: Ibn Mardavayh aytadi: Bizga Abdurahmon ibn Muhammad ibn Madin hadis aytdi, bizga Hasan ibn Jahm, unga Ismoil ibn Amr, unga Ibn Abu Maryam, unga Yusuf ibn Abu Hajjaj va unga Sa’id orqali Ibn Abbos rivoyat qildi. Ibn Abbos aytadi: Rasululloh sollallohu alayhi vasallam Baqara surasining oxirini va Oyatul Kursiyni o‘qiganlarida kulardilar va: «Bu ikkalasi Rahmonning Arsh ostidagi xazinasidandir», derdilar.

«Kim yomonlik qilsa, jazolanadi» hamda «Inson uchun faqat o‘zi intilgan narsa bordir, uning intilishi albatta ko‘riladi, so‘ngra unga to‘la mukofot beriladi» oyatlarini o‘qiganlarida esa, «Inna lillahi...» der va tavozu bilan bo‘yin egar edilar.

To‘qqizinchi hadis: Ibn Mardavayh aytadi: Bizga Abdulloh ibn Muhammad ibn Kufi hadis aytdi, bizga Ahmad ibn Yahyo ibn Hamza, unga Muhammad ibn Bakr, unga Makki ibn Ibrohim, unga Abdulloh ibn Abu Humayd, unga Abu Mulayh orqali Ma’qil ibn Yasor rivoyat qildi. Ma’qil aytadi: Rasululloh sollallohu alayhi vasallam: «Menga Fotiha surasi va Baqara surasining oxirgi oyatlari Arsh ostidan berildi; Mufassal suralar esa qo‘shimcha [nafl] sifatida berildi», dedilar.

O‘ninchi hadis: Fotiha surasining fazilatlari bayonida Abdulloh ibn Iso ibn Abdurahmon ibn Abu Laylo, Sa’id ibn Jubayr orqali Ibn Abbosdan rivoyat qilingan hadis ilgari keltirilgan. Ibn Abbos aytadi: Rasululloh sollallohu alayhi vasallamning huzurlarida Jabroil turgan edi. Shunda ularning tepasidan g‘ichirlagan ovoz eshitildi. Jabroil osmonga qarab: «Bu osmondagi ilgari hech qachon ochilmagan eshik ochildi», dedi.

Undan bir farishta tushib, Nabiy sollallohu alayhi vasallamning oldilariga kelib: «Sizga ilgari biror nabiyga berilmagan ikki nur bashorati bo‘lsin: Fotiha surasi va Baqara surasining oxirgi oyatlari. Ulardan biror harfni o‘qisangiz, albatta, uning savobi sizga beriladi», dedi. Bu hadisni Muslim va Nasaiy rivoyat qilgan; lafz Nasaiynikidir.

Alloh taoloning «Rasul o‘z Robbidan unga nozil qilingan narsaga iymon keltirdi», degan oyati Nabiy sollallohu alayhi vasallamning bu narsaga iymon keltirganlari haqida xabardir. Ibn Jarir aytadi: Bizga Bishr, unga Yazid, unga Sa’id orqali Qatoda rivoyat qildi. Qatoda aytadi: Rasululloh sollallohu alayhi vasallamga ushbu oyat nozil bo‘lganida: «Uning iymon keltirishi haqli edi», deganlari bizga yetkazildi. Hokim «Mustadrak»ida shunday rivoyat qiladi: Bizga Abu Nazr Faqih hadis aytdi, bizga Muoz ibn Najda Qurashiy, unga Xallod ibn Yahyo, unga Abu Aqil, unga Yahyo ibn Abu Kasir orqali Anas ibn Molik rivoyat qildi.

Anas aytadi: «“Rasul o‘z Robbidan unga nozil qilingan narsaga iymon keltirdi” oyati Nabiy sollallohu alayhi vasallamga nozil bo‘lganida, u zot: “Uning iymon keltirishi haqli edi”, dedilar». Hokim: «Isnodi sahih, ammo ikkovlari keltirmagan», degan.

«Mo‘minlar» so‘zi «Rasul» so‘ziga bog‘langan. So‘ng Alloh hammalari haqida: «Ularning har biri Allohga, farishtalariga, kitoblariga va rasullariga iymon keltirdi. “Uning rasullaridan birortasini ajratmaymiz”», deb xabar berdi. Mo‘minlar Alloh yakkayu yagona, behojat va barcha Unga muhtoj Zot ekaniga, Undan o‘zga iloh va Undan o‘zga Robb yo‘qligiga iymon keltiradilar.

Shuningdek, Allohning bandalaridan bo‘lgan rasullar va nabiylarga osmondan nozil qilingan barcha payg‘ambarlar hamda kitoblarga ishonadilar. Ularning birortasini ajratmay, ba’zilariga iymon keltirib, ba’zilarini inkor etmaydilar. Aksincha, ularning barchasini rostgo‘y, ezgu, to‘g‘ri yo‘ldagi, hidoyat topgan va yaxshilik yo‘llariga boshlovchi deb biladilar. Ulardan ba’zilarining shariati Allohning izni bilan boshqasining shariatini bekor qilgan bo‘lsa-da, oxir-oqibat barchasining hukmi payg‘ambar va rasullarning xotami Muhammad sollallohu alayhi vasallamning shariati bilan bekor qilindi.

Qiyomat ham u zotning shariatlari asosida qoim bo‘ladi. U zotning ummatidan bir toifa haq ustida g‘olib bo‘lib qolaveradi.

«Ular: “Eshitdik va itoat qildik”, dedilar», ya’ni, ey Robbimiz, so‘zingni eshitdik, tushundik va unga amal qilib, talabiga muvofiq ish tutdik. «Mag‘firatingni so‘raymiz, ey Robbimiz», bu mag‘firat, rahmat va lutf so‘rashdir. Ibn Abu Hotim aytadi: Bizga Ali ibn Harb Mavsiliy hadis aytdi, bizga Ibn Fuzayl, unga Ato ibn Soib, unga Sa’id ibn Jubayr orqali Ibn Abbos Allohning «Rasul o‘z Robbidan unga nozil qilingan narsaga iymon keltirdi va mo‘minlar ham» oyatidan «Mag‘firatingni so‘raymiz, ey Robbimiz» degan joygacha bo‘lgan oyatlar haqida rivoyat qildi. Ibn Abbos: «Alloh: “Sizlarni mag‘firat qildim”, dedi», degan.

«Va qaytish Sengadir», ya’ni hisob kuni Senga qaytish va huzuringga borishdir.

Ibn Jarir aytadi: Bizga Ibn Humayd hadis aytdi, bizga Jarir, unga Bayon, unga Hakim orqali Jobir rivoyat qildi. Jobir aytadi: «“Rasul o‘z Robbidan unga nozil qilingan narsaga iymon keltirdi va mo‘minlar ham. Ularning har biri Allohga, farishtalariga, kitoblariga va rasullariga iymon keltirdi. ‘Rasullaridan birortasini ajratmaymiz’, dedilar.

Yana: ‘Eshitdik va itoat qildik. Mag‘firatingni so‘raymiz, ey Robbimiz, qaytish Sengadir’, dedilar” oyati Rasululloh sollallohu alayhi vasallamga nozil bo‘lganida, Jabroil: “Alloh Sizni va ummatingizni go‘zal maqtadi. So‘rang, sizga beriladi”, dedi. Shunda Rasululloh: “Alloh hech bir jonni toqatidan tashqari narsaga taklif qilmaydi...” deb oyatning oxirigacha so‘radilar». Najm, 16; Niso, 123; Najm, 39–41.

O‘n birinchi hadis: Abu Muhammad Abdulloh ibn Abdurahmon Dorimiy «Musnad»ida aytadi: Bizga Abu Mug‘iyra hadis aytdi, bizga Safvon, unga Ayfa’ ibn Abdulloh Kalo’iy. U aytadi: Bir kishi: «Ey Rasululloh, Allohning Kitobidagi eng ulug‘ oyat qaysi?» deb so‘radi. U zot: «Oyatul Kursiy: “Alloh — Undan o‘zga iloh yo‘q, U tirik va qayyumdir”», deb javob berdilar.

U kishi yana: «Allohning Kitobidagi qaysi oyat sizga va ummatingizga yetishini istaysiz?» dedi. U zot: «Baqara surasining oxiri. U dunyo va oxiratdagi biror yaxshilikni qamramay qoldirmagan», deb javob berdilar.

«Alloh hech bir jonni toqatidan tashqari narsaga taklif qilmaydi», ya’ni hech kimga quvvati yetmaydigan narsani yuklamaydi. Bu Alloh taoloning maxluqotlariga ko‘rsatgan lutfu marhamati va ehsonidir. Bu oyat sahobalar qo‘rqqan hukmni bekor qilib, uning og‘irligini ko‘tardi. Ular: «O‘zlaringizdagi narsani oshkor qilsangiz ham, yashirsangiz ham, Alloh sizlarni u bilan hisob-kitob qiladi», degan oyatdan xavotir olgan edilar.

Ya’ni, Alloh hisob qiladi va so‘raydi, ammo faqat inson daf eta oladigan narsalar uchungina azoblaydi. Daf etishning iloji bo‘lmagan nafs vasvasasi va ko‘ngildan o‘tgan fikrlar uchun inson mas’ul qilinmaydi. Yomon vasvasani yoqtirmaslik iymondandir.

«Uning foydasi o‘zi kasb qilgan narsadir», ya’ni yaxshilik. «Zarari ham o‘zi orttirgan narsadir», ya’ni yomonlik. Bu mas’uliyat yuklanadigan amallarga taalluqlidir. So‘ng Alloh bandalarini duo qilishga yo‘llab, ularning duolariga javob berishni zimmasiga oldi.

Ularni: «Ey Robbimiz, agar...», deb aytishga o‘rgatdi. Ya’ni, unutgan holda farzni tark etsak yoki bilmay turib harom ishni qilsak, bizni jazolama. «Yoki xato qilgan bo‘lsak», ya’ni shariatga ko‘ra qanday qilish kerakligini bilmay, amalda to‘g‘ri yo‘ldan adashsak. Abu Hurayradan rivoyat qilingan Muslim hadisida Alloh: «Ha», degani, Ibn Abbos hadisida esa: «Bajardim», degani ilgari keltirilgan.

Ibn Moja o‘z «Sunan»ida, Ibn Hibbon esa «Sahih»ida Avzo’iydan, u Atodan rivoyat qilgan. Ibn Moja rivoyatida Ato Ibn Abbosdan, Tabaroniy va Ibn Hibbon rivoyatlarida esa Ato Ubayd ibn Umayrdan, u Ibn Abbosdan rivoyat qiladi. Ibn Abbos aytadi: Rasululloh sollallohu alayhi vasallam: «Alloh ummatimdan xato, unutish va majburlangan holda qilgan ishlarini soqit qildi», dedilar. Bu hadis boshqa yo‘llar bilan ham rivoyat qilingan, ammo Ahmad va Abu Hotim uni illatli deb hisoblaganlar. Alloh yaxshiroq biladi.

Ibn Abu Hotim aytadi: Otam bizga hadis aytdi, bizga Muslim ibn Ibrohim, unga Abu Bakr Huzaliy, unga Shahr, unga Ummu Dardo orqali Nabiy sollallohu alayhi vasallamdan rivoyat qilindi: «Alloh ummatimdan uch narsani kechirdi: xatoni, unutishni va majburlangan ishni». Abu Bakr aytadi: Bu gapni Hasanga aytdim. U: «Ha, bunga Qur’onning o‘zida dalil bor: “Ey Robbimiz, agar unutgan yoki xato qilgan bo‘lsak, bizni jazolama”», dedi.

«Ey Robbimiz, bizga og‘ir yuk yuklama, bizdan oldingilarga yuklaganing kabi», ya’ni o‘tgan ummatlarga farz qilingan, og‘ir bo‘lsa-da ado eta oladigan amallarni bizga yuklama. Ularning ustidagi kishan va og‘ir yuklarni nazarda tutadi. Rahmat payg‘ambari Muhammad sollallohu alayhi vasallamni yuborib, Alloh ularni u zotga nozil qilgan yengil, oson va to‘g‘ri din shariati bilan bu ummatdan olib tashladi. Abu Hurayradan rivoyat qilingan Sahih Muslim hadisida Alloh: «Ha», degan.

Ibn Abbosdan rivoyat qilingan hadisda esa: «Bajardim», degan. Rasululloh sollallohu alayhi vasallamdan turli yo‘llar bilan: «Men to‘g‘ri va yengil din bilan yuborildim», deganlari rivoyat qilingan.

«Ey Robbimiz, toqatimiz yetmaydigan narsani bizga yuklama», ya’ni mas’uliyat, musibat va balolardan quvvatimiz yetmaydiganlarini boshimizga keltirma. Makhul «Ey Robbimiz, toqatimiz yetmaydigan narsani bizga yuklama» oyati haqida: «G‘urbat va shahvatning kuchayishi», degan. Bu rivoyatni Ibn Abu Hotim keltirgan. Alloh: «Ha», degan; boshqa hadisda esa: «Bajardim», degan.

«Bizni afv et», ya’ni biz bilan O‘zing orasida bo‘lgan, kamchiligimiz va toyilishlarimizdan bilgan narsalaringni kechir. «Mag‘firat qil», ya’ni biz bilan bandalaring orasidagi narsalarni mag‘firat qil, yomonliklarimiz va qabih amallarimizni ularga oshkor etma. «Rahim et», ya’ni kelajakda bizni O‘z tavfiqing bilan yana boshqa gunohga tushirib qo‘yma. Shu sababli: gunohkor uch narsaga muhtoj, deyilgan: Alloh u bilan O‘zi o‘rtasidagi aybni kechirsin; bandalaridan berkitib, ular orasida sharmanda qilmasin; hamda uni o‘sha gunohga o‘xshash boshqa ishga qaytishdan asrasin.

Hadisda Allohning «Ha» degani, boshqa hadisda esa «Bajardim» degani avval keltirildi.

«Sen xojamizsan», ya’ni Sen bizning valiyimiz va nusrat beruvchimizsan. Senga tavakkul qildik, yordamni Sendan so‘raymiz va ishimizni Senga topshirdik. Sendan o‘zga kuch va quvvat yo‘q.

«Bas, kofir qavmlarga qarshi bizga nusrat ber», ya’ni diningni inkor qilgan, yagonaligingni rad etgan, Nabiyingning risolatini tan olmagan, o‘zgaga ibodat qilgan va Senga bandalaringni sherik qilganlarga qarshi bizga yordam ber. Ularga qarshi g‘alaba ato et va dunyo hamda oxiratda oqibatni bizniki qil. Alloh: «Ha», dedi. Ibn Abbosdan Muslim rivoyat qilgan hadisda: «Alloh: “Bajardim”, dedi».

Ibn Jarir aytadi: Muttanna ibn Ibrohim menga hadis aytdi, bizga Abu Nu’aym, unga Sufyon, unga Abu Ishoq orqali rivoyat qilindi: Muoz roziyallohu anhu Baqara surasining oxiridagi «Bas, kofir qavmlarga qarshi bizga nusrat ber» oyatini o‘qib bo‘lgach, «Omin», der edi. Vaki’ ham Sufyon, Abu Ishoq va bir kishi orqali Muoz ibn Jabaldan rivoyat qilib, u Baqara surasini tugatganida «Omin», deganini keltirgan. Unutib qoldik.

Al-Bag‘aviy tafsiri

«Rasul iymon keltirdi» — ya’ni tasdiqladi. «Unga Robbisidan nozil qilingan narsaga, mo‘minlar ham». «Ularning har biri Allohga iymon keltirdi» — fe’l birlik shaklida kelgani ularning har biri nazarda tutilgani uchundir. «Farishtalariga, kitoblariga va rasullariga».

Hamza va Kisaiy «kitobiga» so‘zini birlikda o‘qidilar; bunda Qur’on nazarda tutilgan. Yana, so‘z birlik shaklida kelgan bo‘lsa-da, uning ma’nosi jamlikdir, deyilgan. Alloh taoloning: «Alloh payg‘ambarlarni xushxabar beruvchi va ogohlantiruvchi qilib yubordi hamda ular bilan birga Kitobni nozil qildi» (Baqara, 213), degan oyati ham shunga o‘xshaydi. Boshqa qiroat imomlari esa «kitoblariga» so‘zini jamlik shaklida o‘qiganlar.

Alloh taoloning «farishtalariga, kitoblariga va rasullariga» (Niso, 136) degan oyati ham shunday.

«Rasullaridan birortasini ajratmaymiz», ya’ni yahudiylar va nasroniylar kabi ba’zilariga iymon keltirib, ba’zilarini inkor etmaymiz. Bu yerda tushirib qoldirilgan so‘z bor; taqdiran: «Ular: “Ajratmaymiz”, deydilar». Ya’qub «yufarriqu» so‘zini «ya» harfi bilan o‘qigan. Bu holda gap Rasul haqida xabar bo‘ladi yoki «ularning barchasi ajratmaydi» degan ma’noni beradi.

«Birortasi» so‘zi ishlatilib, «birortalar» deyilmaganining sababi, «ahad» so‘zi birlik va jamlik uchun qo‘llanadi. Alloh taolo: «Sizlardan hech kim uni to‘suvchi bo‘lolmas» (Haqqa, 47), degan.

«Ular: “Eshitdik”», ya’ni Sening so‘zingni eshitdik. «Va itoat qildik», ya’ni amringga itoat etdik. Hakimdan, u Jobir roziyallohu anhumodan rivoyat qiladi: Ushbu oyat nozil bo‘lganida Jabroil alayhissalom Nabiy sollallohu alayhi vasallamga: «Alloh Sizni va ummatingizni maqtadi. So‘rang, sizga beriladi», dedi.

Alloh taolo u zotga duoni o‘rgatgach, u zot: «Mag‘firatingni so‘raymiz», dedilar. Bu so‘z nasb holatidagi masdar bo‘lib, ma’nosi: «Bizni mag‘firat qil» yoki «Sendan mag‘firatingni so‘raymiz»dir.

«Ey Robbimiz, qaytish Sengadir. Alloh hech bir jonni toqatidan tashqari narsaga taklif qilmaydi». Oyatning zohiriy ma’nosi ehtiyojni qondirishdir; unda so‘rov ma’nosi yashiringan. Go‘yo ular: «Bizga toqatimiz yetmaydigan narsani yuklama», deganlar, Alloh esa: «Alloh hech bir jonni toqatidan tashqari narsaga taklif qilmaydi», deb javob bergan.

Ya’ni Alloh jonni faqat quvvati yetadigan narsaga mas’ul qiladi. «Vus’» — insonga sig‘adigan, unga torlik qilmaydigan narsadir. Bu oyatning tafsirida ixtilof bor. Ibn Abbos roziyallohu anhu, Ato va mufassirlarning aksariyati uning «O‘zlaringizdagi narsani oshkor qilsangiz ham, yashirsangiz ham» oyatida zikr qilingan ko‘ngil so‘zlariga taalluqli ekanini aytganlar.

Ibn Abbos roziyallohu anhumodan rivoyat qilinishicha, u: «Bu faqat mo‘minlardir. Alloh din ishlarini ularga yengillashtirdi va faqat qodir bo‘ladigan narsalarinigina yukladi», degan. Alloh taolo: «Alloh sizlarga yengillikni xohlaydi, og‘irlikni xohlamaydi» (Baqara, 185), degan. Yana: «U sizlarga dinda hech qanday tanglik qilmadi» (Haj, 78), degan.

Sufyon ibn Uyayna Allohning «Alloh hech bir jonni toqatidan tashqari narsaga taklif qilmaydi» degan oyati haqida so‘ralganida: «Uning osonligini [yuklaydi], quvvatidan ortig‘ini yuklamaydi», dedi. Bu yaxshi fikr, chunki «vus’» — insonning quvvati yetadigan narsadan ham yengilroq narsadir.

«Uning foydasi o‘zi kasb qilgan narsadir», ya’ni jon qilgan yaxshilikning ajri va savobi o‘ziga bo‘ladi. «Zarari ham o‘zi orttirgan narsadir», ya’ni yomonlikning gunohi o‘z zimmasiga bo‘ladi.

«Ey Robbimiz, bizni jazolama». «Agar unutgan bo‘lsak» — ba’zilar buni unutish, ya’ni esdan chiqarish deb izohlaganlar. Kalbiy aytadi: Bani Isroil buyurilgan narsani unutsa yoki xato qilsa, ularga tezda jazo berilardi; o‘sha gunohga yarasha yegulik yoki ichimliklardan biror narsa ularga harom qilinardi. Alloh mo‘minlarga bu sababdan jazolamasligini so‘rashni buyurdi.

Boshqa fikrga ko‘ra, bu «unutish» tark etish ma’nosidadir. Allohning «Ular Allohni unutdilar, bas, U ham ularni unutdi» (Tavba, 67), degan oyatidagi kabi.

«Yoki xato qilgan bo‘lsak». Ba’zilar bu yerda qasd va ataylab qilish ma’nosi bor, deganlar. Arab tilida bir kishi qasddan ish qilsa ham «xato qildi» deyiladi. Alloh taolo: «Ularni o‘ldirish katta xatodir» (Isro, 31), degan.

Ato: «Unutsak yoki xato qilsak», ya’ni bilmasak yoki qasddan qilsak, deb izohlagan. Ko‘pchilik esa buni bilmaslik va beixtiyor xato qilish ma’nosidagi xato deb bilganlar. Chunki qasddan qilingan gunoh afv etilmaydi, balki Allohning irodasiga havola. Xato esa afv etiladi.

Nabiy sollallohu alayhi vasallam: «Ummatimdan xato, unutish va majburlangan holda qilingan ish ko‘tarildi», deganlar.

«Ey Robbimiz, bizga og‘ir yuk yuklama», ya’ni ado etolmay, uni buzganimiz uchun azoblanadigan og‘ir ahd va mas’uliyatni yuklama. «Bizdan oldingilarga yuklaganing kabi» — bu yahudiylarga yuklangan edi. Ular uni ado eta olmadilar va shu sababli azoblandilar. Bu Mujohid, Ato, Qatoda, Sudiy, Kalbiy va boshqalarning fikridir.

Bunga Allohning: «Sizlardan ahdimni oldim» (Oli Imron, 81), degan oyati dalildir. «Isr» — ahdim, degan ma’noda. Boshqa fikrga ko‘ra, bizga ishni avvalgilar — yahudiylar uchun og‘ir va qattiq qilganing kabi og‘irlashtirma. Chunki Alloh ularga ellik vaqt namozni farz qilgan, zakot uchun mol-mulklarining to‘rtdan birini berishni buyurgan; kiyimiga najosat tekkan kishi o‘sha joyni kesib tashlashi, gunoh qilgan kishining gunohi esa ertalab eshigiga yozilgan holda turishi kerak bo‘lgan va boshqa og‘ir hukmlar bo‘lgan.

Usmon, Ato, Molik ibn Anas, Abu Ubayda va boshqalar shu ma’noni aytganlar. Bunga Allohning: «Ulardan yuklarini va ustlaridagi kishanlarni olib tashlaydi» (A’rof, 157), degan oyati dalildir. Yana, «isr» tavbasi bo‘lmaydigan gunohdir, ya’ni bizni shunday gunohdan asra, degan fikr ham bor. Bu so‘zning asl ma’nosi bog‘lash va mahkamlashdir.

«Ey Robbimiz, toqatimiz yetmaydigan narsani bizga yuklama», ya’ni biz ko‘tara olmaydigan amallarni mas’ul qilib yuklama. Boshqa fikrga ko‘ra, bu ko‘ngil so‘zlari va vasvasalardir. Makhuldan shunday naql qilingan: «Bu shahvatning kuchayishidir». «G‘ulma» shahvatning kuchayishini bildiradi.

Ibrohim: «Bu muhabbat», degan. Muhammad ibn Abdulvahhob: «Ishq», degan. Ibn Jurayj: «Maymunga va cho‘chqaga aylantirilish», degan. Boshqa fikrga ko‘ra, bu dushmanlarning xursand bo‘lishi yoki ayriliq va uzilishdir. Bundan Allohdan panoh so‘raymiz.

«Bizni afv et», ya’ni gunohlarimizni kechir va o‘chir. «Mag‘firat qil», ya’ni gunohlarimizni bizdan pinhon tut, sharmanda qilma. «Rahim et», chunki Sening itoating bilan ko‘mak bermasang, amallarni ado eta olmaymiz; rahmating bo‘lmasa, gunohlardan tiyila olmaymiz.

«Sen xojamizsan», ya’ni nusrat beruvchimiz, himoyachimiz va valiyimizsan. «Bas, kofir qavmlarga qarshi bizga nusrat ber».

Sa’id ibn Jubayr Ibn Abbos roziyallohu anhumodan Allohning «Mag‘firatingni so‘raymiz, ey Robbimiz» degan oyati haqida rivoyat qiladi: Alloh taolo: «Sizlarni mag‘firat qildim», dedi. «Agar unutgan yoki xato qilgan bo‘lsak, bizni jazolama» degani haqida: «Sizlarni jazolamayman», dedi. «Ey Robbimiz, bizga og‘ir yuk yuklama» degani haqida: «Sizlarga og‘ir yuk yuklamayman», dedi. «Toqatimiz yetmaydigan narsani bizga yuklama» degani haqida: «Sizlarga yuklamayman», dedi.

«Bizni afv et» va undan keyingi oyatlar haqida: «Sizlarni afv etdim, mag‘firat qildim, rahim etdim va kofir qavmlarga qarshi sizlarga nusrat berdim», dedi. Muoz ibn Jabal Baqara surasini tugatganida «Omin», der edi.

Ismoil ibn Abdulqohir bizga xabar berdi, unga Abdul G‘ofir ibn Muhammad, unga Muhammad ibn Iso Juvlodiy, unga Ibrohim ibn Muhammad ibn Sufyon, unga Muslim ibn Hajjoj, unga Abu Bakr ibn Abu Shayba, unga Abu Usoma, unga Molik ibn Mig‘vol, unga Zubayr ibn Adiy, unga Talha ibn Ali ibn Musarrif, unga Murra orqali Abdulloh rivoyat qildi. Abdulloh aytadi: Rasululloh sollallohu alayhi vasallam Isro qildirilganlarida Sidratul Muntahoga yetkazildilar.

U oltinchi osmonda bo‘lib, yerdan ko‘tariladigan narsalar shu yerga yetib, u yerdan qabul qilinadi; yuqoridan tushiriladigan narsalar ham shu yerga kelib, undan qabul qilinadi. «Sidrani o‘rab olgan narsa o‘rab oldi» (Najm, 16) oyati haqida u: «Oltindan bo‘lgan parvonalar», dedi. Rasululloh sollallohu alayhi vasallamga uch narsa berildi: besh vaqt namoz, Baqara surasining oxirgi oyatlari va ummatlaridan Allohga hech narsani shirk keltirmagan kishilarning halokatga olib boruvchi gunohlari mag‘firat qilindi». Halokatga olib boruvchi gunohlar — katta gunohlardir.