Hidoyatda sobit qolish duosi

Shayx Abdurahmon as-Sa’diy tafsiri

«Robbimiz, albatta, Sen odamlarni shubha bo‘lmagan Kunda jamlovchisan. Albatta, Alloh va’daga xilof qilmaydi», ya’ni ularni yaxshi va yomon amallariga yarasha mukofotlaydi. Alloh taolo ilmda sobit bo‘lganlarni bandaning saodatiga eltuvchi yetti sifat bilan madh etdi.

Birinchisi — ilm. U Allohga eltuvchi yo‘l bo‘lib, Uning hukmlari va shariatlarini bayon etadi.

Ikkinchisi — ilmda sobitlik. Bu shunchaki ilmga ega bo‘lishdan yuqori darajadir. Ilmda sobit bo‘lgan kishi puxta ilmli va chuqur anglaydigan bo‘ladi. Alloh unga ilmning zohirini ham, botinini ham bildirgan; uning qadami shariat sirlarida ilm, hol va amal jihatidan mustahkam bo‘lgan.

Uchinchisi — ular Allohning Kitobiga to‘laligicha imon keltiradilar va undagi mutashobih oyatlarni muhkam oyatlarga qaytaradilar. Allohning: «Ular: “Biz unga imon keltirdik. Hammasi Robbimiz huzuridandir”, deydilar», degan so‘zi shunga dalildir.

To‘rtinchisi — ular og‘ishgan va adashgan kishilarga berilgan sinovlardan O‘zidan afv va ofiyat so‘raydilar.

Beshinchisi — Alloh ularni hidoyat qilgani uchun Uning marhamatini e’tirof etadilar. Bu «Robbimiz, bizni hidoyat qilganingdan keyin qalblarimizni og‘dirmagin», degan so‘zlaridir.

Oltinchisi — ular bundan tashqari, barcha yaxshilikka erishish va barcha yomonlikni daf etishni o‘z ichiga olgan rahmatini so‘raydilar. Unga «al-Vahhob» ismi bilan tavassul qiladilar.

Yettinchisi — Alloh ularning Qiyomat kuniga imon va ishonchlarini, undan qo‘rqishlarini xabar qilgan. Bu esa amal qilishga undaydigan va toyilishdan qaytaradigan omildir.

So‘ng Alloh taolo ilmda sobit bo‘lganlar duo qilib: «Robbimiz, bizni hidoyat qilganingdan keyin qalblarimizni og‘dirmagin», deydilar, deb xabar berdi. Ya’ni, bilmaslik yoki qaysarlik sababli qalblarimizni haqdan burib qo‘yma. Aksincha, bizni to‘g‘ri yo‘lda yuruvchi, o‘zi hidoyat topgan va boshqalarni hidoyatga boshlovchi qil. Hidoyatingda sobit et va og‘ishganlarni duchor qilgan sinovlardan bizni omonda saqla.

«Va bizga O‘z huzuringdan rahmat ato qilgin», ya’ni bizni yaxshiliklarga muvaffaq etadigan va munkar ishlardan asraydigan ulug‘ rahmat ato qilgin. «Albatta, Sen O‘zing ko‘plab ato qiluvchisan», ya’ni ato va ehsoning keng, marhamating barcha mavjudotlarni qamrab olgan.

Imom Ibn Kasir tafsiri

So‘ng Alloh taolo ular haqida xabar berib, Robbilariga duo qilib: «Robbimiz, bizni hidoyat qilganingdan keyin qalblarimizni og‘dirmagin», deganlarini aytadi. Ya’ni, qalblarimizni o‘rnatganing hidoyatdan keyin burib qo‘yma va bizni qalblarida og‘ish bo‘lgan, Qur’onning mutashobih oyatlariga ergashadigan kishilarga o‘xshatib qo‘yma. Balki bizni to‘g‘ri yo‘lingda va haq diningda sobit qil.

«Va bizga O‘z huzuringdan rahmat ato qilgin», ya’ni qalblarimizni mustahkamlaydigan, ishlarimizni jamlaydigan va imon hamda ishonchimizni ziyoda qiladigan rahmat ato et.

«Albatta, Sen O‘zing ko‘plab ato qiluvchisan». Ibn Abu Hotim aytdi: Amr ibn Abdulloh al-Avdiy bizga rivoyat qildi. Ibn Jarir esa: Abu Kurayb bizga rivoyat qildi, dedilar. Ikkalasi ham: Vakiy’ bizga, u Abdulhamid ibn Bahromdan, u Shahr ibn Havshabdan, u esa Ummu Salama roziyallohu anhodan rivoyat qildi: «Payg‘ambar sollallohu alayhi vasallam: “Ey qalblarni o‘zgartiruvchi Zot, qalbimni diningda sobit qil”, deb aytar edilar».

So‘ng ushbu oyatni o‘qidilar: «Robbimiz, bizni hidoyat qilganingdan keyin qalblarimizni og‘dirmagin va bizga O‘z huzuringdan rahmat ato qilgin. Albatta, Sen O‘zing ko‘plab ato qiluvchisan».

Ibn Mardavayh bu rivoyatni Muhammad ibn Bakr yo‘li bilan, u Abdulhamid ibn Bahromdan, u Shahr ibn Havshabdan, u Ummu Salama roziyallohu anhodan rivoyat qilgan. Ummu Salama — Asmo binti Yazid ibn Sakan bo‘lib, u Rasululloh sollallohu alayhi vasallam duolarida ko‘p bora: «Allohim, qalblarni o‘zgartiruvchi Zot, qalbimni diningda sobit qil», deb aytganlarini gapirayotganini eshitgan. U: «Ey Allohning Rasuli, qalb ham o‘zgarib turadimi?» deb so‘radi.

U zot: «Ha. Alloh Odam bolalaridan biror kishini yaratmagan bo‘lsa ham, uning qalbi Alloh azza va jallaning ikki barmog‘i orasidadir. Xohlasa, uni to‘g‘ri tutadi, xohlasa, og‘diradi», dedilar. Bas, biz ham Robbimiz Allohdan hidoyat qilganidan keyin qalblarimizni og‘dirmasligini so‘raymiz.

Undan O‘z huzuridan rahmat ato etishini so‘raymiz. Albatta, U ko‘plab ato qiluvchidir.

Ibn Jarir ham bu rivoyatni Asad ibn Muso orqali, u Abdulhamid ibn Bahromdan, yuqoridagi sanad bilan shunga o‘xshash tarzda rivoyat qilgan. Yana al-Musanna orqali, u Hajjoj ibn Minhöldan, u Abdulhamid ibn Bahromdan, yuqoridagi sanad bilan rivoyat qilgan va quyidagini qo‘shgan: «Men: “Ey Allohning Rasuli, o‘zim uchun aytadigan bir duoni menga o‘rgatmaysizmi?” dedim. U zot: “Albatta.

«Allohim, Muhammad payg‘ambarning Robbi, gunohimni mag‘firat qil, qalbimdagi g‘azabni ketkaz va meni adashtiruvchi fitnalardan asra», deb ayt”, dedilar».

So‘ng Ibn Mardavayh dedi: Sulaymon ibn Ahmad bizga, Muhammad ibn Horun ibn Bakor ad-Dimashqiy bizga, al-Abbos ibn Valid al-Xallol bizga, Yazid ibn Yahyo ibn Ubaydulloh bizga, Said ibn Bashir Qatodadan, u Abu Hasson al-A’rajdan, u esa Oisha roziyallohu anhodan rivoyat qildi: «Rasululloh sollallohu alayhi vasallam ko‘p bora: “Ey qalblarni o‘zgartiruvchi Zot, qalbimni diningda sobit qil”, deb duo qilardilar. Men: “Ey Allohning Rasuli, bu duoni juda ko‘p aytar ekansiz”, dedim. U zot: “Rahmonning ikki barmog‘i orasida bo‘lmagan biror qalb yo‘q. U xohlasa, uni to‘g‘ri tutadi, xohlasa, og‘diradi.

«Robbimiz, bizni hidoyat qilganingdan keyin qalblarimizni og‘dirmagin va bizga O‘z huzuringdan rahmat ato qilgin. Albatta, Sen O‘zing ko‘plab ato qiluvchisan», deganini eshitmadingmi?” dedilar». Bu sanad bilan rivoyat g‘aribdir.

Ammo ushbu hadisning asli «Sahihayn» va boshqa kitoblarda ko‘plab sanadlar bilan, bu ulug‘ oyatning zikri qo‘shilmagan holda sobit bo‘lgan.

Abu Dovud, Nasoiy va Ibn Mardavayh Abu Abdurahmon al-Muqri’ yo‘li bilan rivoyat qilganlar. Nasoiy va Ibn Hibbon Abdulloh ibn Vahbni ham qo‘shib zikr qilganlar. Ularning ikkalasi Said ibn Abu Ayyubdan, u menga Abdulloh ibn Valid at-Tujibiy rivoyat qildi, u Said ibn al-Musayyabdan, u Oisha roziyallohu anhodan rivoyat qildi: «Rasululloh sollallohu alayhi vasallam kechasi uyg‘onganlarida: “Sendan o‘zga iloh yo‘q, Sen poksan. Allohim, gunohim uchun Sendan mag‘firat so‘rayman va Sendan rahmat tilayman.

Allohim, ilmimni ziyoda qil, hidoyat qilganingdan keyin qalbimni og‘dirmagin va menga O‘z huzuringdan rahmat ato qil. Albatta, Sen O‘zing ko‘plab ato qiluvchisan”, der edilar». Bu Ibn Mardavayh rivoyat qilgan lafzdir.

Abdurazzoq Molikdan, u Sulaymon ibn Abdulmalikning ozod qilgan quli Abu Ubayddan, u Uboda ibn Nasiydan rivoyat qildi: Uboda unga Qays ibn Horisning: «Menga Abu Abdulloh as-Sanobihiy xabar berdi: u Abu Bakr Siddiq ortida shom namozini o‘qigan. Abu Bakr dastlabki ikki rak’atda Fotiha surasini va Mufassal suralaridan ikkita qisqa surani o‘qigan. Uchinchi rak’atga turganida, Qays uning oldiga shunchalik yaqinlashdiki, kiyimlari uning kiyimiga tegay dedi.

Shunda Abu Bakr Fotiha surasi bilan birga ushbu oyatni o‘qiyotganini eshitdi: “Robbimiz, bizni hidoyat qilganingdan keyin qalblarimizni og‘dirmagin”», deganini xabar qildi.

Abu Ubayd aytdi: Uboda ibn Nasiy menga xabar berishicha, u Umar ibn Abdulaziz xalifaligi davrida uning huzurida bo‘lganida, Umar Qaysdan Abu Abdulloh as-Sanobihiy haqida qanday xabar berganini so‘rabdi. Qays eshitganlarini yana aytib beribdi. Umar: «Buni undan eshitganimizdan beri tark etmadik. Bungacha esa boshqa surani o‘qir edim», debdi.

Bir kishi undan: «Amirul mo‘minin, bungacha nimani o‘qir edingiz?» deb so‘rabdi. U: «“Qul huvallohu ahad”ni o‘qir edim», deb javob beribdi.

Bu asarni Valid ibn Muslim Molik va Avzo’iydan, ikkalasi Abu Ubayddan, yuqoridagi sanad bilan rivoyat qilgan. Valid yana Ibn Jobirdan, u Yahyo ibn Yahyo al-G‘assoniydan, u Mahmud ibn Lubayd orqali, u as-Sanobihiydan rivoyat qilgan: as-Sanobihiy Abu Bakr roziyallohu anhu ortida shom namozini o‘qigan. Abu Bakr dastlabki ikki rak’atda Fotiha surasi va qisqa surani ovoz chiqarib o‘qigan. Uchinchi rak’atga turib qiroatni boshlaganida, as-Sanobihiy uning oldiga shunchalik yaqinlashganki, kiyimlari uning kiyimiga tegib turgan.

Shunda u ushbu oyatni o‘qigan: «Robbimiz, qalblarimizni og‘dirmagin. Bizni hidoyat qilganingdan keyin bizga O‘z huzuringdan rahmat ato qil. Albatta, Sen O‘zing ko‘plab ato qiluvchisan». «Al-Ixlos» surasining 1-oyati ham shu o‘rinda zikr qilingan.

«Robbimiz, albatta, Sen odamlarni shubha bo‘lmagan Kunda jamlovchisan. Albatta, Alloh va’daga xilof qilmaydi», ya’ni ular duolarida: «Ey Robbimiz, Sen yaratganlaringni qayta tirilish kunida jamlaysan, ular ixtilof qilgan narsalarda oralarini ajratib, hukm chiqarasan va har bir kishini dunyoda qilgan yaxshilik yoki yomonligiga yarasha mukofotlaysan», deydilar.

Al-Bag‘aviy tafsiri

Alloh taoloning: «Robbimiz, albatta, Sen odamlarni bir Kunga jamlovchisan», degan so‘zi, ya’ni ularni o‘sha Kunning hukmi uchun jamlaysan, deganidir. Yana «li» harfi «fiy» ma’nosida kelgan, ya’ni «bir Kunda» degan ma’noda ham aytilgan. «Unda shubha yo‘q», ya’ni Qiyomat kunida shak-shubha yo‘q. «Albatta, Alloh va’daga xilof qilmaydi». «Miqod» — va’da ma’nosini anglatuvchi so‘zdir.

Alloh taoloning: «Robbimiz, qalblarimizni og‘dirmagin», degan so‘zi. Ya’ni, ilmda sobit bo‘lganlar: «Robbimiz, qalblarimizni og‘dirmagin», deydilar. Buning ma’nosi: «Qalblarimizni haq va hidoyatdan burib qo‘yma, qalblarida og‘ish bo‘lgan kishilarning qalblarini og‘dirganing kabi», deganidir.

«Bizni hidoyat qilganingdan keyin», ya’ni diningga va Kitobingdagi muhkam hamda mutashobih oyatlarga imon keltirishga muvaffaq qilganingdan keyin.

«Va bizga O‘z huzuringdan ato qilgin», ya’ni O‘z dargohingdan bizga ber.

«Rahmat», ya’ni biz tutgan imon va hidoyatda muvaffaqiyat hamda sobitlik. Dahhok: «Afv va mag‘firat», deb aytgan. «Albatta, Sen O‘zing ko‘plab ato qiluvchisan».

Abu al-Faraj al-Muzaffar ibn Ismoil at-Tamimiy bizga xabar berdi: Abu al-Qosim Hamza ibn Yusuf as-Sahmiy bizga, Abu Ahmad ibn Adiy al-Hofiz bizga, Abu Bakr Abdurahmon ibn al-Qosim al-Qurashiy — Damashqda Ibn ar-Ravvos al-Kabir nomi bilan tanilgan — bizga, Abu Mihr Abdul A’lo ibn Mihr al-G‘assoniy bizga, Sadaqa bizga, Abdurahmon ibn Zayd ibn Jobir bizga, u Bishr ibn Ubaydullohdan, u esa Abu Idris al-Xavloniydan eshitganini rivoyat qildi.

Abu Idris unga an-Navvos ibn Sam’on al-Kilobiydan rivoyat qilib, u Rasululloh sollallohu alayhi vasallam shunday deganlarini aytgan: «Har bir qalb Rahmonning barmoqlaridan ikki barmoq orasidadir. U xohlasa, uni to‘g‘ri tutadi, xohlasa, og‘diradi». Rasululloh sollallohu alayhi vasallam: «Allohim, ey qalblarni o‘zgartiruvchi Zot, qalblarimizni diningda sobit qil. Mezon Rahmonning qo‘lidadir: Qiyomat kunigacha bir qavmni ko‘taradi, boshqasini esa tushiradi», deb aytar edilar.

Ahmad ibn Abdulloh as-Solihiy bizga xabar berdi: Abu Bakr Ahmad ibn al-Hasan al-Hiyriy bizga, Hojib ibn Ahmad at-Tusiy bizga, Abdurahim ibn Munib bizga, Yazid ibn Horun bizga, Said ibn Iyos al-Jurayriy G‘unaym ibn Qaysdan, u Abu Muso al-Ash’ariy roziyallohu anhudan rivoyat qildi. Abu Muso dedi: Rasululloh sollallohu alayhi vasallam: «Qalbning misoli sahrodagi pat kabidir: shamollar uni goh yuzini, goh tersini qilib ag‘darib turadi», dedilar.