ઈમાન પર મક્કમ રહેવાની દુઆ

શેખ અબ્દુર્રહમાન અસ-સાદીની તફસીર

(હે અમારા પાલનહાર! નિઃશંક તું લોકોને એવા દિવસ માટે એકત્ર કરનાર છે, જેના વિષે કોઈ શંકા નથી. નિઃશંક અલ્લાહ વચનભંગ કરતો નથી.) ત્યારબાદ તે તેમનાં સારાં અને ખરાબ કાર્યો પ્રમાણે તેમને બદલો આપશે. અલ્લાહ તઆલાએ જ્ઞાનમાં દૃઢ લોકોને સાત ગુણોથી નવાજ્યા છે, જે બંદાની સૌભાગ્યપ્રાપ્તિના નિશાન છે:

પહેલો ગુણ: જ્ઞાન, જે અલ્લાહ સુધી પહોંચવાનો માર્ગ છે અને તેના આદેશો તથા શરીઅતોને સ્પષ્ટ કરે છે.

બીજો ગુણ: જ્ઞાનમાં દૃઢતા. આ માત્ર જ્ઞાન હોવા કરતાં વધુ ઊંચો દરજ્જો છે. જ્ઞાનમાં દૃઢ વ્યક્તિ સાચું અને ઊંડું જ્ઞાન ધરાવનાર તથા સૂક્ષ્મ સમજવાળો હોય છે. અલ્લાહે તેને જ્ઞાનનું બાહ્ય અને આંતરિક પાસું શીખવ્યું હોય છે. તેથી તેનું પગલું શરીઅતનાં રહસ્યોમાં જ્ઞાન, અવસ્થા અને અમલની દૃષ્ટિએ દૃઢ હોય છે.

ત્રીજો ગુણ: તેઓ અલ્લાહની સંપૂર્ણ કિતાબ પર ઈમાન ધરાવે છે અને તેની મુતશાબિહ [જેનો અર્થ તરત સ્પષ્ટ ન થાય તેવી] આયતોને મુહકમ [જેનો અર્થ સ્પષ્ટ હોય તેવી] આયતો તરફ પાછી ફેરવે છે. તેઓ કહે છે: «અમે તેના પર ઈમાન લાવ્યા; તે બધું જ અમારા પાલનહાર તરફથી છે.»

ચોથો ગુણ: તેઓ અલ્લાહ પાસે માફી અને સલામતી માગે છે, જેથી વાંકાપંથી અને ભટકી ગયેલા લોકો જે પરીક્ષામાં પડ્યા તેમાં તેઓ ન પડે.

પાંચમો ગુણ: તેઓ માર્ગદર્શન આપી અલ્લાહે તેમના પર કરેલી મહેરબાની સ્વીકારે છે. તેઓ કહે છે: «હે અમારા પાલનહાર! અમને માર્ગદર્શન આપ્યા પછી અમારા હૃદયોને વાંકાં ન થવા દે.»

છઠ્ઠો ગુણ: આ બધાની સાથે તેઓ અલ્લાહ પાસે તેની રહમત માગે છે, જેમાં દરેક ભલાઈ પ્રાપ્ત થવી અને દરેક બૂરાઈ દૂર થવી સમાયેલી છે. તેઓ તેના «અલ-વહ્હાબ» નામ દ્વારા તેની સમક્ષ વિનંતી કરે છે.

સાતમો ગુણ: અલ્લાહે તેમના વિશે જણાવ્યું છે કે તેઓ કયામતના દિવસ પર ઈમાન અને પૂરો યકીન ધરાવે છે તથા તેનાથી ડરે છે. આ જ બાબત તેમને અમલ કરવા અને ઠોકરથી બચવા પ્રેરિત કરે છે.

ત્યારબાદ અલ્લાહ તઆલા જણાવે છે કે જ્ઞાનમાં દૃઢ લોકો દુઆ કરીને કહે છે: «હે અમારા પાલનહાર! અમને માર્ગદર્શન આપ્યા પછી અમારા હૃદયોને વાંકાં ન થવા દે.» એટલે કે અજ્ઞાન કે જિદ્દના કારણે અમને સત્યથી દૂર ન કર; બલ્કે અમને સીધા માર્ગ પર રાખનાર અને માર્ગદર્શન પામેલા બનાવ. અમને તારા માર્ગદર્શન પર અડગ રાખ અને વાંકાપંથીઓને જે પરીક્ષામાં નાખ્યા છે તેનાથી અમને સલામત રાખ.

«અને અમને તારી પાસેથી રહમત અર્પણ કર.» એટલે કે એવી મહાન રહમત, જેના દ્વારા તું અમને સદ્કાર્યો કરવાની તૌફીક આપે અને બૂરાઈઓથી બચાવે.

«નિઃશંક તું જ અલ-વહ્હાબ છે.» એટલે કે તું વ્યાપક દાન અને ભેટો આપનાર, ઘણો ઉપકાર કરનાર છે; તારી ઉદારતા તમામ સૃષ્ટિ પર વરસે છે.

ઇમામ ઇબ્ન કસીરની તફસીર

ત્યારબાદ અલ્લાહ તઆલા તેમના વિશે જણાવે છે કે તેઓ પોતાના પાલનહારને પોકારીને કહે છે: «હે અમારા પાલનહાર! અમને માર્ગદર્શન આપ્યા પછી અમારા હૃદયોને વાંકાં ન થવા દે.» એટલે કે અમને માર્ગદર્શન પર સ્થાપિત કર્યા પછી અમને તેનાથી દૂર ન કર અને અમને એવા લોકો જેવા ન બનાવ, જેમના હૃદયોમાં વાંકાપણું છે અને જેઓ કુરઆનની મુતશાબિહ આયતોનું અનુસરણ કરે છે. બલ્કે અમને તારા સીધા માર્ગ અને સાચા દીન પર અડગ રાખ.

«અને અમને તારી પાસેથી» એટલે કે તારા તરફથી «રહમત અર્પણ કર», જેના દ્વારા અમારા હૃદયોને સ્થિર રાખે, અમારી વિખરાયેલી હાલતને એકત્રિત કરે અને અમારા ઈમાન તથા યકીનમાં વધારો કરે.

«નિઃશંક તું જ અલ-વહ્હાબ છે.» ઇબ્ન અબી હાતિમે કહ્યું: અમને અમ્ર ઇબ્ન અબ્દુલ્લાહ અલ-અવદીયે હદીસ સંભળાવી. ઇબ્ન જરીરે કહ્યું: અમને અબૂ કુરૈબે હદીસ સંભળાવી. બંનેએ કહ્યું: અમને વકી‘એ અબ્દુલ હમીદ ઇબ્ન બહરામથી, તેમણે શહર ઇબ્ન હૌશબથી અને તેમણે ઉમ્મે સલમા (અલ્લાહ તેમનાથી રાજી થાય)થી હદીસ સંભળાવી કે નબી (સલ્લલ્લાહુ અલૈહિ વસલ્લમ) કહેતા: «હે હૃદયોને ફેરવનાર!

મારા હૃદયને તારા દીન પર સ્થિર રાખ.» ત્યારબાદ તેમણે આ આયત પઢી: «હે અમારા પાલનહાર! અમને માર્ગદર્શન આપ્યા પછી અમારા હૃદયોને વાંકાં ન થવા દે અને અમને તારી પાસેથી રહમત અર્પણ કર; નિઃશંક તું જ અલ-વહ્હાબ છે.»

ઇબ્ન મરદવૈયાએ આ રિવાયત મુહમ્મદ ઇબ્ન બક્કારના માર્ગે, અબ્દુલ હમીદ ઇબ્ન બહરામથી, શહર ઇબ્ન હૌશબથી અને ઉમ્મે સલમા દ્વારા વર્ણવી છે. ઉમ્મે સલમા એટલે અસમા બિન્ત યઝીદ ઇબ્ન અસ-સકન. તેમણે સાંભળ્યું હતું કે રસૂલુલ્લાહ (સલ્લલ્લાહુ અલૈહિ વસલ્લમ) પોતાની દુઆમાં ઘણી વાર કહેતા: «હે અલ્લાહ! હૃદયોને ફેરવનાર!

મારા હૃદયને તારા દીન પર સ્થિર રાખ.» તેમણે કહ્યું: મેં પૂછ્યું: «હે અલ્લાહના રસૂલ! શું હૃદય ખરેખર ફેરવાતું રહે છે?» તેમણે કહ્યું: «હા. આદમના સંતાનોમાંથી કોઈ માનવી એવો નથી, સિવાય કે તેનું હૃદય અલ્લાહ અઝ્ઝ વ જલ્લની બે આંગળીઓની વચ્ચે છે.

જો તે ઇચ્છે તો તેને સીધું રાખે અને જો ઇચ્છે તો તેને વાંકું કરી દે.» તેથી અમે અમારા પાલનહાર અલ્લાહને વિનંતી કરીએ છીએ કે અમને માર્ગદર્શન આપ્યા પછી અમારા હૃદયોને વાંકાં ન થવા દે; અને અમે તેની પાસે વિનંતી કરીએ છીએ કે તે અમને પોતાની પાસેથી રહમત અર્પણ કરે. નિઃશંક તે જ અલ-વહ્હાબ છે.

આ જ રિવાયત ઇબ્ન જરીરે અસદ ઇબ્ન મૂસાના માર્ગે, અબ્દુલ હમીદ ઇબ્ન બહરામથી સમાન રીતે વર્ણવી છે. તેમણે અલ-મુથન્નાથી, તેમણે હજ્જાજ ઇબ્ન મિન્હાલથી અને તેમણે અબ્દુલ હમીદ ઇબ્ન બહરામથી પણ આ જ રીતે વર્ણવી છે. તેમાં આ વધારાનો ઉલ્લેખ છે: «મેં કહ્યું: હે અલ્લાહના રસૂલ! શું તમે મને એવી દુઆ શીખવશો જે હું મારા માટે કરું?»

તેમણે કહ્યું: «હા, કહો: હે અલ્લાહ! નબી મુહમ્મદના પાલનહાર! મારા ગુનાને માફ કર, મારા હૃદયનો ક્રોધ દૂર કર અને મને ભટકાવી નાખનારી ફિતનાઓથી બચાવ.»

ત્યારબાદ ઇબ્ન મરદવૈયાએ કહ્યું: અમને સુલૈમાન ઇબ્ન અહમદે હદીસ સંભળાવી; અમને મુહમ્મદ ઇબ્ન હારૂન ઇબ્ન બક્કાર અદ્દિમશ્કીએ હદીસ સંભળાવી; અમને અલ-અબ્બાસ ઇબ્ન અલ-વલીદ અલ-ખલ્લાલે ખબર આપી; અમને યઝીદ ઇબ્ન યહ્યા ઇબ્ન ઉબૈદુલ્લાહે ખબર આપી; અમને સઈદ ઇબ્ન બશીરે કતાદાથી, તેમણે અબૂ હસ્સાન અલ-અઅરજથી અને તેમણે આયશા (અલ્લાહ તેમનાથી રાજી થાય)થી હદીસ સંભળાવી. તેમણે કહ્યું: રસૂલુલ્લાહ (સલ્લલ્લાહુ અલૈહિ વસલ્લમ) ઘણી વાર દુઆ કરતા: «હે હૃદયોને ફેરવનાર! મારા હૃદયને તારા દીન પર સ્થિર રાખ.» મેં કહ્યું: «હે અલ્લાહના રસૂલ!

તમે આ દુઆ કેટલી બધી વાર કરો છો!» તેમણે કહ્યું: «દરેક હૃદય રહમાનની બે આંગળીઓની વચ્ચે છે. તે ઇચ્છે તો તેને સીધું રાખે અને ઇચ્છે તો તેને વાંકું કરી દે. શું તમે અલ્લાહનું આ વચન સાંભળ્યું નથી: “હે અમારા પાલનહાર! અમને માર્ગદર્શન આપ્યા પછી અમારા હૃદયોને વાંકાં ન થવા દે અને અમને તારી પાસેથી રહમત અર્પણ કર; નિઃશંક તું જ અલ-વહ્હાબ છે.”»

આ માર્ગે આ રિવાયત ગરીબ [અન્ય માર્ગોથી બહુ ઓછી જાણીતી] છે; પરંતુ આ ઉમેરા વિના તેનો મૂળ અર્થ સહિહૈન [સહિહ અલ-બુખારી અને સહિહ મુસ્લિમ] તથા અન્ય ગ્રંથોમાં અનેક માર્ગોથી સાબિત છે.

અબૂ દાઉદ, અન-નસાઈ અને ઇબ્ન મરદવૈયાએ અબૂ અબ્દુર્રહમાન અલ-મુકરીના માર્ગે—અને અન-નસાઈ તથા ઇબ્ન હિબ્બાને અબ્દુલ્લાહ ઇબ્ન વહબનો પણ ઉમેરો કર્યો છે—બંનેએ સઈદ ઇબ્ન અબી અય્યૂબથી વર્ણવ્યું છે. તેમણે કહ્યું: મને અબ્દુલ્લાહ ઇબ્ન અલ-વલીદ અત-તુજીબીએ સઈદ ઇબ્ન અલ-મુસય્યબથી અને તેમણે આયશા (અલ્લાહ તેમનાથી રાજી થાય)થી જણાવ્યું કે રસૂલુલ્લાહ (સલ્લલ્લાહુ અલૈહિ વસલ્લમ) રાત્રે જાગતા ત્યારે કહેતા: «તારા સિવાય કોઈ ઈલાહ નથી; તું પવિત્ર છે. હે અલ્લાહ! હું મારા ગુનાની માફી માગું છું અને તારી રહમત માગું છું.

હે અલ્લાહ! મારા જ્ઞાનમાં વધારો કર, મને માર્ગદર્શન આપ્યા પછી મારા હૃદયને વાંકું ન કર અને મને તારી પાસેથી રહમત અર્પણ કર; નિઃશંક તું જ અલ-વહ્હાબ છે.» આ ઇબ્ન મરદવૈયાના શબ્દો છે.

અબ્દુર્રઝ્ઝાકે માલિકથી, તેમણે અબૂ ઉબૈદ—સુલૈમાન ઇબ્ન અબ્દુલમલિકના મુક્ત કરાયેલા ગુલામ—થી, તેમણે ઉબાદા ઇબ્ન નસીથી, તેમણે તેમને જાણ કરી કે તેમણે કૈસ ઇબ્ન અલ-હારિસને કહેતા સાંભળ્યા: અબૂ અબ્દુલ્લાહ અસ-સનાબિહીએ મને જણાવ્યું કે તેમણે અબૂ બક્ર અસ-સિદ્દીકની પાછળ મગરીબની નમાઝ પઢી. અબૂ બક્રે પહેલી બે રકાતમાં ઉમ્મુલ-કુરઆન [સૂરા અલ-ફાતિહા] અને મુફસ્સલની નાની સૂરાઓમાંથી બે સૂરા પઢી. ત્રીજી રકાતમાં તેમણે કિરાત શરૂ કરી. કૈસ કહે છે: હું તેમની એટલો નજીક ગયો કે મારાં કપડાં તેમના કપડાંને અડકવા જેવાં હતાં.

મેં તેમને ઉમ્મુલ-કુરઆન અને આ આયત પઢતા સાંભળ્યા: «હે અમારા પાલનહાર! અમને માર્ગદર્શન આપ્યા પછી અમારા હૃદયોને વાંકાં ન થવા દે.»

અબૂ ઉબૈદે કહ્યું: ઉબાદા ઇબ્ન નસીએ મને જણાવ્યું કે તેઓ ઉમર ઇબ્ન અબ્દુલઅઝીઝના ખિલાફતકાળમાં તેમની પાસે હાજર હતા. ઉમરે કૈસને કહ્યું: «અબૂ અબ્દુલ્લાહ અસ-સનાબિહી વિશે તમે મને જે જણાવ્યું હતું તે ફરી જણાવો.» કૈસે તેમને ફરી એ જ વાત જણાવી જે તેમણે અબૂ અબ્દુલ્લાહ પાસેથી સાંભળી હતી. ઉમરે કહ્યું: «આ વાત સાંભળ્યા પછી અમે તેને ક્યારેય છોડી નથી; જ્યારે કે તે પહેલાં હું બીજી રીતે પઢતો હતો.»

એક વ્યક્તિએ તેમને પૂછ્યું: «અમિરુલ-મુ’મિનીન પહેલાં કઈ રીતે પઢતા?» તેમણે કહ્યું: «હું “કુલ હુવલ્લાહુ અહદ” પઢતો હતો.»

આ અહેવાલ વલીદ ઇબ્ન મુસ્લિમે માલિક અને અલ-અવઝાઈ—બંનેથી, તેઓએ અબૂ ઉબૈદથી—વર્ણવ્યો છે. વલીદે ઇબ્ન જાબિરથી પણ વર્ણવ્યો છે. તેમણે યહ્યા ઇબ્ન યહ્યા અલ-ગસ્સાનીથી, તેમણે મહમૂદ ઇબ્ન લબીદથી અને તેમણે અસ-સનાબિહીથી વર્ણવ્યું છે કે તેમણે અબૂ બક્ર (અલ્લાહ તેમનાથી રાજી થાય)ની પાછળ મગરીબ પઢી. તેમણે પહેલી બે રકાતમાં ફાતિહતુલ-કિતાબ અને એક નાની સૂરા જોરથી પઢી.

જ્યારે તેઓ ત્રીજી રકાત માટે ઊભા થયા અને કિરાત શરૂ કરી, ત્યારે હું તેમની એટલો નજીક ગયો કે મારાં કપડાં તેમના કપડાંને અડકતા હતાં. તેમણે આ આયત પઢી: «હે અમારા પાલનહાર! અમારા હૃદયોને વાંકાં ન થવા દે.» «અને અમને તારી પાસેથી રહમત અર્પણ કર; નિઃશંક તું જ અલ-વહ્હાબ છે.»

[રિવાયતના અહીં આપેલા અરબી લખાણમાં આયતોનો ક્રમ અને સૂરા અલ-ઇખ્લાસના ઉલ્લેખ અંગે પાઠભેદ દેખાય છે.]

અને તેમનું આ વચન: «હે અમારા પાલનહાર! નિઃશંક તું લોકોને એવા દિવસ માટે એકત્ર કરનાર છે, જેના વિષે કોઈ શંકા નથી. નિઃશંક અલ્લાહ વચનભંગ કરતો નથી.» એટલે કે તેઓ પોતાની દુઆમાં કહે છે: «હે અમારા પાલનહાર! તું કયામતના દિવસે તારી સૃષ્ટિને એકત્ર કરીશ, તેમની વચ્ચે નિર્ણય કરીશ, જે બાબતોમાં તેઓ મતભેદ કરતા હતા તેમાં તેમનો ફેંસલો કરીશ, અને દુનિયામાં તેમણે કરેલા સારા-ખરાબ કાર્યો પ્રમાણે દરેકને બદલો આપીશ.»

અલ-બગવીની તફસીર

અલ્લાહ તઆલાના વચન «હે અમારા પાલનહાર! તું લોકોને એક દિવસ માટે એકત્ર કરનાર છે»નો અર્થ છે: તે દિવસના હિસાબ અને ચુકાદા માટે. એવું પણ કહેવામાં આવ્યું છે કે અહીં «માટે»નો અર્થ «માં» છે; એટલે કે, «એક દિવસે». «જેના વિષે કોઈ શંકા નથી» એટલે કે કયામતના દિવસ વિશે કોઈ શંકા નથી. «નિઃશંક અલ્લાહ વચનભંગ કરતો નથી.» «અલ-મી‘આદ»નો અર્થ વચન છે.

અલ્લાહ તઆલાનું વચન «હે અમારા પાલનહાર! અમારા હૃદયોને વાંકાં ન થવા દે» એટલે કે જ્ઞાનમાં દૃઢ લોકો કહે છે: «હે અમારા પાલનહાર! અમારા હૃદયોને વાંકાં ન થવા દે.» અર્થાત્, જેમના હૃદયોમાં વાંકાપણું છે તેમના હૃદયોને તેં વાંકાં કર્યા, તેમ અમારા હૃદયોને સત્ય અને માર્ગદર્શનથી દૂર ન કર.

«અમને માર્ગદર્શન આપ્યા પછી» એટલે કે અમને તારા દીન અને તારી કિતાબની મુહકમ તથા મુતશાબિહ આયતો પરના ઈમાન માટે તૌફીક આપ્યા પછી. «અને અમને તારી પાસેથી» એટલે કે તારી તરફથી «અર્પણ કર».

«રહમત» એટલે અમે જે ઈમાન અને માર્ગદર્શન પર છીએ તેમાં તૌફીક અને સ્થિરતા. અદ-દહ્હાકે કહ્યું: તેનો અર્થ માફી અને ગુનાઓને માફ કરવી પણ છે. «નિઃશંક તું જ અલ-વહ્હાબ છે.»

અમને અબૂ અલ-ફરજ અલ-મુઝફ્ફર ઇબ્ન ઇસ્માઈલ અત-તમીમીએ હદીસ સંભળાવી; તેમને અબૂ અલ-કાસિમ હમઝા ઇબ્ન યુસુફ અસ-સહ્મીએ હદીસ સંભળાવી; તેમને અબૂ અહમદ ઇબ્ન અદી અલ-હાફિઝે હદીસ સંભળાવી; તેમને અબૂ બક્ર અબ્દુર્રહમાન ઇબ્ન અલ-કાસિમ અલ-કુરશી—જેને ઇબ્ન અર-રવ્વાસ અલ-કબીર કહેવામાં આવે છે અને જે દમાસ્કમાં રહેતા હતા—એ હદીસ સંભળાવી; તેમને અબૂ મિહર અબ્દુલઅલા ઇબ્ન મિહર અલ-ગસ્સાનીએ હદીસ સંભળાવી; તેમને સદકાએ હદીસ સંભળાવી; તેમને અબ્દુર્રહમાન ઇબ્ન ઝૈદ ઇબ્ન જાબિરે હદીસ સંભળાવી.

તેમણે કહ્યું: મને બિશ્ર ઇબ્ન ઉબૈદુલ્લાહે જણાવ્યું: મેં અબૂ ઇદ્રીસ અલ-ખૌલાનીને કહેતા સાંભળ્યા: મને અન-નવ્વાસ ઇબ્ન સિમઆન અલ-કલાબીએ જણાવ્યું કે રસૂલુલ્લાહ (સલ્લલ્લાહુ અલૈહિ વસલ્લમ)એ કહ્યું: «દરેક હૃદય રહમાનની બે આંગળીઓની વચ્ચે છે. તે ઇચ્છે તો તેને સીધું રાખે અને ઇચ્છે તો તેને વાંકું કરી દે.» રસૂલુલ્લાહ (સલ્લલ્લાહુ અલૈહિ વસલ્લમ) કહેતા: «હે અલ્લાહ! હૃદયોને ફેરવનાર!

અમારા હૃદયોને તારા દીન પર સ્થિર રાખ. અને ત્રાજવું રહમાનના હાથમાં છે; તે કયામતના દિવસ સુધી કેટલાક લોકોને ઊંચા કરે છે અને કેટલાકને નીચા કરે છે.»

અમને અહમદ ઇબ્ન અબ્દુલ્લાહ અસ-સાલિહીએ હદીસ સંભળાવી; તેમને અબૂ બક્ર અહમદ ઇબ્ન અલ-હસન અલ-હૈરીએ હદીસ સંભળાવી; તેમને હાજિબ ઇબ્ન અહમદ અત-તૂસીએ હદીસ સંભળાવી; તેમને અબ્દુર્રહીમ ઇબ્ન મુનીબે હદીસ સંભળાવી; તેમને યઝીદ ઇબ્ન હારૂને હદીસ સંભળાવી; તેમને સઈદ ઇબ્ન ઇયાસ અલ-જરીરીએ ગનિમ ઇબ્ન કૈસથી અને તેમણે અબૂ મૂસા અલ-અશઅરી (અલ્લાહ તેમનાથી રાજી થાય)થી હદીસ સંભળાવી કે રસૂલુલ્લાહ (સલ્લલ્લાહુ અલૈહિ વસલ્લમ)એ કહ્યું: «હૃદયનું ઉદાહરણ ખુલ્લા મેદાનમાં પડેલા એક પીછા જેવું છે, જેને પવન ઊંધું-ચત્તું ફેરવતો રહે છે.»