Prośba o umocnienie serc

Tafsir szejka Abdurrahmana as-Saʿdiego

(Panie nasz! Zaprawdę, Ty zbierzesz ludzi w Dniu, co do którego nie ma wątpliwości. Zaprawdę, Ty nie łamiesz obietnicy!) — i wynagrodzisz ich za ich czyny: dobre i złe. Bóg Najwyższy pochwalił ludzi ugruntowanych w wiedzy, wymieniając siedem cech będących źródłem szczęścia sługi Bożego.

Pierwszą jest wiedza, która prowadzi do Boga i objaśnia Jego nakazy oraz prawa. Drugą — ugruntowanie w wiedzy, które wykracza poza samo jej posiadanie. Człowiek ugruntowany w wiedzy jest bowiem uczonym, który bada ją dogłębnie, i znawcą, który rozpoznaje jej szczegóły. Bóg obdarzył go znajomością zarówno jawnego, jak i ukrytego wymiaru wiedzy, a jego stopa mocno stanęła w tajnikach prawa religijnego — w wiedzy, stanie ducha i działaniu.

Trzecią cechą jest wiara we wszystkie Księgi Boga oraz odnoszenie tego, co niejednoznaczne, do tego, co jednoznaczne, zgodnie ze słowami: (Mówią: „Wierzymy w niego; wszystko pochodzi od naszego Pana”). Czwartą — proszenie Boga o przebaczenie i ochronę przed próbą, której zostali poddani ci, którzy zboczyli i odeszli od prawdy. Piątą — uznanie dobrodziejstwa, jakie Bóg im wyświadczył, prowadząc ich drogą prostą; o tym mówią słowa: (Panie nasz! Nie pozwól zboczyć naszym sercom po tym, jak nas poprowadziłeś).

Szóstą — proszenie Go o miłosierdzie, które obejmuje uzyskanie wszelkiego dobra i oddalenie wszelkiego zła, oraz zwracanie się do Niego przez Jego imię al-Wahhāb [Dawca]. Siódmą — jak oznajmił Bóg — jest ich wiara i pewność co do Dnia Zmartwychwstania oraz bojaźń przed nim; to właśnie skłania do działania i powstrzymuje przed potknięciem.

Następnie Bóg Najwyższy oznajmił, że ludzie ugruntowani w wiedzy modlą się i mówią: (Panie nasz! Nie pozwól zboczyć naszym sercom po tym, jak nas poprowadziłeś), to znaczy: nie odwracaj ich od prawdy z powodu naszej niewiedzy ani uporu, lecz spraw, abyśmy byli prawi, prowadzący innych drogą prostą i sami nią podążający. Umocnij nas więc w swoim prowadzeniu i uchroń przed próbą, której zostali poddani ci, którzy zboczyli. (I obdarz nas miłosierdziem od Siebie) — to znaczy: ogromnym miłosierdziem, dzięki któremu umożliwisz nam czynienie dobra i ochronisz nas przed tym, co naganne.

(Zaprawdę, Ty jesteś Dawcą) — obdarzasz hojnie i obficie, a Twoja dobroć obejmuje wszystkie stworzenia.

Tafsir imama Ibn Kathira

Następnie Bóg Najwyższy oznajmił o nich, że zwrócili się do swego Pana, mówiąc: (Panie nasz! Nie pozwól zboczyć naszym sercom po tym, jak nas poprowadziłeś), to znaczy: nie odwracaj ich od prostego prowadzenia, skoro już nas nim obdarzyłeś, i nie czyń nas podobnymi do tych, których serca zboczyły — tych, którzy podążają za tym, co niejednoznaczne w Koranie. Umocnij nas natomiast na Twojej prostej drodze i w Twojej właściwej religii. (I obdarz nas od Siebie) — to znaczy: od Ciebie — (miłosierdziem), dzięki któremu umocnisz nasze serca, zgromadzisz nas razem i pomnożysz naszą wiarę oraz pewność.

(Zaprawdę, Ty jesteś Dawcą). Ibn Abi Hatim przekazał: „Opowiedział nam Amr ibn Abd Allah al-Awdi”. Ibn Dżarir przekazał zaś: „Opowiedział nam Abu Kurejb”. Obaj powiedzieli: „Opowiedział nam Waki, od Abd al-Hamida ibn Bahrama, od Szahra ibn Hawszaba, od Umm Salamy, oby Bóg był z niej zadowolony, że Prorok, pokój i błogosławieństwo Boga z nim, zwykł mówić: «O Ty, który odwracasz serca, umocnij moje serce w Twojej religii»”.

Następnie wyrecytował: (Panie nasz! Nie pozwól zboczyć naszym sercom po tym, jak nas poprowadziłeś, i obdarz nas miłosierdziem od Siebie. Zaprawdę, Ty jesteś Dawcą). Ibn Mardawajh przekazał to przez Muhammada ibn Bakkara, od Abd al-Hamida ibn Bahrama, od Szahra ibn Hawszaba, od Umm Salamy, która była Asmą bint Jazid ibn as-Sakan.

Słyszała ona, jak opowiadano, że Wysłannik Boga, pokój i błogosławieństwo Boga z nim, często modlił się słowami: «O Boże, który odwracasz serca, umocnij moje serce w Twojej religii». Zapytałam: «Wysłanniku Boga, czy serce rzeczywiście się zmienia?». Odpowiedział: «Tak. Nie ma człowieka spośród synów Adama, którego serce nie znajdowałoby się między dwoma palcami Boga, potężnego i dostojnego.

Jeśli zechce, utrzyma je w prostocie, a jeśli zechce, sprawi, że zboczy».

Prośmy więc Boga, naszego Pana, aby nie pozwolił zboczyć naszym sercom po tym, jak nas poprowadził, i prośmy Go, by obdarzył nas miłosierdziem od Siebie. Zaprawdę, On jest Dawcą. Podobnie przekazał to Ibn Dżarir w relacji od Asada ibn Musy, od Abd al-Hamida ibn Bahrama, z tym samym łańcuchem przekazicieli i podobnym brzmieniem. Przekazał to także od al-Muthanny, od al-Hadżdżadża ibn Minhāla, od Abd al-Hamida ibn Bahrama, w podobnym brzmieniu, dodając: «Powiedziałam: “Wysłanniku Boga, czy nauczysz mnie modlitwy, którą będę mogła odmawiać za siebie?”.

Odpowiedział: “Oczywiście. Powiedz: O Boże, Panie Proroka Muhammada, przebacz mi mój grzech, usuń gniew z mego serca i uchroń mnie przed zwodniczymi próbami”».

Następnie Ibn Mardawajh przekazał: „Opowiedział nam Sulajman ibn Ahmad; opowiedział nam Muhammad ibn Harun ibn Bakkar ad-Dimaszki; przekazał nam al-Abbas ibn al-Walid al-Challal; przekazał nam Jazid ibn Jahja ibn Ubajd Allah; przekazał nam Sad ibn Baszir, od Katady, od Abu Hassana al-Aʿradża, od A’iszy, oby Bóg był z niej zadowolony, która powiedziała: «Wysłannik Boga często modlił się: “O Ty, który odwracasz serca, umocnij moje serce w Twojej religii”. Zapytałam: “Wysłanniku Boga, jak często odmawiasz tę modlitwę!”. Odpowiedział: “Nie ma serca, które nie znajdowałoby się między dwoma palcami Miłosiernego.

Jeśli zechce, utrzyma je w prostocie, a jeśli zechce, sprawi, że zboczy. Czy nie słyszysz Jego słów: Panie nasz! Nie pozwól zboczyć naszym sercom po tym, jak nas poprowadziłeś, i obdarz nas miłosierdziem od Siebie. Zaprawdę, Ty jesteś Dawcą?”»”.

Ta wersja jest osobliwa, lecz jej podstawowe znaczenie potwierdzają autentyczne przekazy w al-Buchārim, Muslimie i innych zbiorach, przekazane wieloma drogami, choć bez dodatkowej wzmianki o tym szlachetnym wersecie.

Abu Dawud, an-Nasa’i i Ibn Mardawajh przekazali — w relacji od Abu Abd ar-Rahmana al-Mukri, a an-Nasa’i i Ibn Hibban dodali również Abd Allaha ibn Wahba — od Saida ibn Abi Ajjuba, który powiedział: „Opowiedział mi Abd Allah ibn al-Walid at-Tudżibi, od Saida ibn al-Musajjiba, od A’iszy, oby Bóg był z niej zadowolony, że Wysłannik Boga, pokój i błogosławieństwo Boga z nim, gdy budził się w nocy, mówił: «Nie ma boga prócz Ciebie, chwała Tobie! Boże, proszę Cię o przebaczenie mojego grzechu i o miłosierdzie.

Boże, pomnóż moją wiedzę, nie pozwól zboczyć memu sercu po tym, jak mnie poprowadziłeś, i obdarz mnie miłosierdziem od Siebie. Zaprawdę, Ty jesteś Dawcą»”. Takie brzmienie przekazał Ibn Mardawajh.

Abd ar-Razzaq przekazał od Malika, od Abu Ubaida — wyzwolonego niewolnika Sulajmana ibn Abd al-Malika — od Ubady ibn Nasijja, który powiadomił go, że słyszał Kajsa ibn al-Haritha mówiącego: „Powiadomił mnie Abu Abd Allah as-Sunabihi, że modlił się za Abu Bakrem as-Siddikiem podczas modlitwy maghrib. Abu Bakr wyrecytował w dwóch pierwszych rakʿach Umm al-Kitab [sura al-Fātiha] oraz dwie krótkie sury z końcowej części Koranu, a w trzeciej rakʿcie rozpoczął recytację. Podszedłem do niego tak blisko, że moje ubranie niemal dotykało jego ubrania, i usłyszałem, jak recytuje Umm al-Kitab oraz ten werset: (Panie nasz!

Nie pozwól zboczyć naszym sercom po tym, jak nas poprowadziłeś)”. Abu Ubaid powiedział: „Ubada ibn Nasijja powiadomił mnie, że był u Umara ibn Abd al-Aziza podczas jego kalifatu. Umar zapytał Kajsa: «Jak opowiedziałeś mi o Abu Abd Allahu as-Sunabihim?». Kajs ponownie przekazał mu to, co usłyszał od Abu Abd Allaha.

Umar powiedział: «Odkąd to od niego usłyszeliśmy, nie przestajemy tego recytować, choć wcześniej postępowałem inaczej». Pewien człowiek zapytał go: «A co wcześniej recytował Przywódca Wiernych?». Odpowiedział: «Recytowałem: Powiedz: On, Bóg, Jeden (al-Ichlas, 112:1)»”.

Ten przekaz przytoczył także al-Walid ibn Muslim, od Malika i al-Awza’iego, obaj od Abu Ubaida. Al-Walid przekazał go również od Ibn Dżabira, od Jahji ibn Jahji al-Ghassaniego, od Mahmuda ibn Labida, od as-Sunabihiego, który opowiedział, że modlił się za Abu Bakrem — oby Bóg był z niego zadowolony — podczas modlitwy maghrib. Abu Bakr głośno recytował w dwóch pierwszych rakʿach al-Fātihę i krótką surę. Gdy wstał do trzeciej rakʿy, rozpoczął recytację.

Podszedłem do niego tak blisko, że moje ubranie dotykało jego ubrania, i usłyszałem, jak recytuje ten werset: (Panie nasz! Nie pozwól zboczyć naszym sercom) i obdarz nas miłosierdziem od Siebie. Zaprawdę, Ty jesteś Dawcą. [W przekazie pojawia się również: „al-Ichlas: 1”, a następnie powtórzona jest część wersetu: „po tym, jak nas poprowadziłeś, i obdarz nas miłosierdziem od Siebie. Zaprawdę, Ty jesteś Dawcą”].

Słowa: (Panie nasz! Zaprawdę, Ty zbierzesz ludzi w Dniu, co do którego nie ma wątpliwości. Zaprawdę, Bóg nie łamie obietnicy) oznaczają, że w swojej modlitwie mówią: „Nasz Panie, zgromadzisz swoje stworzenia w Dniu ich powrotu do Ciebie, rozstrzygniesz między nimi i wydasz wyrok w sprawach, co do których się różnili. Każdemu odpłacisz stosownie do jego czynów oraz dobra i zła, których dopuszczał się na tym świecie”.

Tafsir al-Baghawiego

Słowa Najwyższego: (Panie nasz! Zaprawdę, Ty zbierzesz ludzi w Dniu) — to znaczy: na rozstrzygnięcie w Dniu. Powiedziano też, że przyimek „li” ma znaczenie „w”, czyli: w Dniu. (Co do którego nie ma wątpliwości) — to znaczy: co do którego nie ma żadnej wątpliwości; jest to Dzień Zmartwychwstania.

(Zaprawdę, Bóg nie łamie obietnicy) — słowo „miʿād” jest formą pochodzącą od słowa „obietnica”.

Słowa Najwyższego: (Panie nasz! Nie pozwól zboczyć naszym sercom) — to znaczy, że ludzie ugruntowani w wiedzy mówią: „Panie nasz! Nie odwracaj naszych serc od prawdy i prostego prowadzenia, tak jak odwróciłeś serca tych, w których sercach jest zboczenie”. (Po tym, jak nas poprowadziłeś) — to znaczy: gdy umożliwiłeś nam podążanie za Twoją religią i wiarę w to, co jednoznaczne i niejednoznaczne w Twojej Księdze.

(I obdarz nas od Siebie) — daj nam od Siebie — (miłosierdziem), to znaczy: umożliwieniem i umocnieniem nas w wierze oraz prostym prowadzeniu, których się trzymamy. Ad-Dahhak powiedział: chodzi o wybaczenie i przebaczenie. (Zaprawdę, Ty jesteś Dawcą).

Abu al-Faradż al-Muzaffar ibn Ismaʿil at-Tamimi przekazał nam: „Abu al-Qasim Hamza ibn Jusuf as-Sahmi przekazał nam; Abu Ahmad ibn Adi al-Hafiz przekazał nam; Abu Bakr Abd ar-Rahman ibn al-Qasim al-Kuraszi, znany jako Ibn ar-Rawwas al-Kabir z Damaszku, przekazał nam; Abu Mis-har Abd al-Aʿla ibn Mis-har al-Ghassani przekazał nam; Sadaka przekazał nam; Abd ar-Rahman ibn Zajd ibn Dżabir przekazał mi, mówiąc: «Biszr ibn Ubaid Allah opowiedział mi: Słyszałem, jak Abu Idris al-Chawlani mówił: An-Nawwas ibn Samʿan al-Kilabi opowiedział mi, że Wysłannik Boga, pokój i błogosławieństwo Boga z nim, powiedział: “Każde serce znajduje się między dwoma palcami spośród palców Miłosiernego.

Jeśli zechce utrzymać je w prostocie, utrzyma je, a jeśli zechce sprawić, by zboczyło, sprawi, że zboczy”. Wysłannik Boga, pokój i błogosławieństwo Boga z nim, zwykł też mówić: “O Boże, który odwracasz serca, umocnij nasze serca w Twojej religii. Waga jest w ręku Miłosiernego: podnosi jednych ludzi, a innych poniża aż do Dnia Zmartwychwstania”»”.

Ahmad ibn Abd Allah as-Salihi przekazał nam: „Abu Bakr Ahmad ibn al-Hasan al-Hajri przekazał nam; Hadżib ibn Ahmad at-Tusi przekazał nam; Abd ar-Rahim ibn Munib przekazał nam; Jazid ibn Harun przekazał nam; Said ibn Ijas al-Dżurajri przekazał nam od Ghanima ibn Kajsa, od Abu Musy al-Aszʿariego, oby Bóg był z niego zadowolony, który powiedział, że Wysłannik Boga, pokój i błogosławieństwo Boga z nim, powiedział: «Serce jest jak piórko na pustkowiu, które wiatr przewraca z jednej strony na drugą»”.