رَبَّنَا لَا تُزِغْ قُلُوبَنَا بَعْدَ إِذْ هَدَيْتَنَا، وَهَبْ لَنَا مِنْ لَدُنْكَ رَحْمَةً، إِنَّكَ أَنْتَ الْوَهَّابُ. رَبَّنَا، إِنَّكَ جَامِعُ النَّاسِ لِيَوْمٍ لَا رَيْبَ فِيهِ، إِنَّ اللَّهَ لَا يُخْلِفُ الْمِيعَادَ.
رَبَّنَا لَا تُزِغْ قُلُوبَنَا بَعْدَ إِذْ هَدَيْتَنَا وَهَبْ لَنَا مِنْ لَدُنْكَ رَحْمَةً إِنَّكَ أَنْتَ الْوَهَّابُ رَبَّنَا إِنَّكَ جَامِعُ النَّاسِ لِيَوْمٍ لَا رَيْبَ فِيهِ إِنَّ اللَّهَ لَا يُخْلِفُ الْمِيعَادَ
آڊيو لوڊ نه ٿي سگهيو. پوءِ ڪوشش ڪريو.
اي اسان جا پالڻھار جڏھن تو اسان کي ھدايت ڪئي تنھن کان پوءِ اسان جي دلين کي ڏنگائي نه ڏي ۽ پاڻ وٽان اسان کي ٻاجھ عطا ڪر، ڇوته تون ئي بخشڻھار آھين. اي اسان جا پالڻھار تون اُن ڏينھن ۾ ماڻھن کي گڏ ڪندڙ آھين جنھن ۾ ڪو شڪ نه آھي، ڇوته الله (پنھنجي) انجام کي نه ڦيرائيندو آھي.
«لَا تُزِغْ» منع وارو صيغو آهي، يعني «نه ڏنگاءِ»، ۽ «هَبْ لَنَا» عطا جي درخواست آهي. هيءَ دعا علم ۾ پختن عالمن جي آهي، جيڪي ايمان جي حفاظت ۽ شڪن ۽ گمراهيءَ کان بچاءَ لاءِ الله کان سوال ڪن ٿا.
شيخ عبدالرحمان السعدي جي تفسير
(اي اسان جا پالڻھار، بيشڪ تون ماڻھن کي ھڪڙي اھڙي ڏينھن لاءِ گڏ ڪندڙ آھين، جنھن ۾ ڪو شڪ نه آھي، بيشڪ الله انجام نه ٿو ڦيرائي.) پوءِ الله تعالى ماڻھن کي سندن چڱن ۽ بڇڙن عملن جو بدلو ڏيندو. الله تعالى علم ۾ پختن جي ستن صفتن سان تعريف ڪئي، جيڪي ٻانھي جي سعادت جو عنوان آھن: پھرين، علم، جيڪو الله تائين پھچڻ جو رستو آھي ۽ سندس حڪمن ۽ شريعتن کي چٽو ڪري ٿو. ٻي، علم ۾ پختگي، جيڪا رڳو علم رکڻ کان وڌيڪ درجو آھي؛ ڇاڪاڻتہ علم ۾ پختو شخص اھو ھوندو آھي جيڪو تحقيق سان ڄاڻندڙ ۽ بارڪ بينيءَ سان سڃاڻندڙ ھجي.
الله کيس علم جو ظاھر ۽ باطن سيکاريو ھوندو آھي، پوءِ شريعت جي اسرارن ۾ سندس قدم علم، حال ۽ عمل جي لحاظ کان پختو ٿي ويندو آھي. ٽين، ھنن جي سڀني ڪتابن تي ايمان آڻڻ ۽ انھن جي مشابھ آيتن کي محڪم آيتن ڏانھن موٽائڻ، جيئن سندن قول آھي: (چون ٿا: اسان ان تي ايمان آندو، سڀ ڪجھ اسان جي پالڻھار وٽان آھي). چوٿين، الله کان ان عفو ۽ عافيت جي دعا گھرڻ، جنھن کان ڏنگائيءَ وارن ۽ سڌي واٽ کان ھٽيل ماڻھن کي آزمائش ۾ وڌو ويو. پنجين، ھدايت ڏيڻ ۾ الله جي احسان جو اقرار ڪرڻ؛ اھو سندن قول آھي: (اي اسان جا پالڻھار، اسان کي ھدايت ڏيڻ کان پوءِ اسان جي دلين کي ڏنگائي نه ڏي).
ڇھين، ان سان گڏ ھنن الله کان سندس رحمت گھري، جيڪا ھر ڀلائي حاصل ڪرڻ ۽ ھر برائي پري ٿيڻ کي شامل آھي، ۽ سندس نالي «الوهاب» سان وسيلو ورتائون. ستين، الله سندن قيامت جي ڏينھن تي ايمان ۽ يقين ۽ ان کان ڊڄڻ جو ذڪر ڪيو؛ ۽ اھو ئي عمل ڪرڻ تي آماده ڪندڙ ۽ لغزش کان روڪيندڙ آھي.
پوءِ الله تعالى خبر ڏني ته علم ۾ پختا دعا گھرندا آھن ۽ چوندا آھن: (اي اسان جا پالڻھار، اسان کي ھدايت ڏيڻ کان پوءِ اسان جي دلين کي ڏنگائي نه ڏي.) يعني: اسان جي اڻڄاڻائي يا ضد سبب اسان کي حق کان نه موڙ، بلڪ اسان کي سڌي واٽ تي قائم، ھدايت ڪندڙ ۽ ھدايت يافته بڻاءِ؛ پنھنجي ھدايت تي اسان کي ثابت قدم رک ۽ اسان کي ان آزمائش کان عافيت ڏي، جنھن ۾ ڏنگائيءَ وارا وڌا ويا آھن. (۽ اسان کي پاڻ وٽان رحمت عطا ڪر.) يعني: وڏي رحمت، جنھن جي وسيلي تون اسان کي ڀلائين ڏانھن توفيق ڏين ۽ بڇڙين ڳالھين کان بچائين.
(بيشڪ تون ئي گھڻو عطا ڪندڙ آھين.) يعني: تنھنجا عطا ۽ بخششون وسيع آھن، تون گھڻو احسان ڪندڙ آھين ۽ تنھنجو سخاوت سڀني مخلوقن تائين پھتل آھي.
امام ابن ڪثير جي تفسير
پوءِ الله تعالى سندن باري ۾ خبر ڏيندي فرمايو ته ھنن پنھنجي پالڻھار کان دعا گھري ۽ چيو: (اي اسان جا پالڻھار، اسان کي ھدايت ڏيڻ کان پوءِ اسان جي دلين کي ڏنگائي نه ڏي.) يعني: اسان جون دليون ھدايت کان پوءِ ان کان نه موڙ، جنھن تي تو انھن کي قائم ڪيو آھي، ۽ اسان کي انھن ماڻھن جھڙو نه ڪر، جن جي دلين ۾ ڏنگائي آھي ۽ جيڪي قرآن جي مشابھ آيتن جي پٺيان لڳن ٿا؛ بلڪ اسان کي پنھنجي سڌي واٽ ۽ سچي دين تي ثابت رک.
(۽ اسان کي پاڻ وٽان) يعني: پاڻ وٽان (رحمت عطا ڪر)، جنھن سان تون اسان جون دليون ثابت رکين، اسان جي گڏيل حالت سنوارين ۽ اسان جو ايمان ۽ يقين وڌائين. (بيشڪ تون ئي گھڻو عطا ڪندڙ آھين.) ابن ابي حاتم چيو: اسان کي عمرو بن عبدالله الاودي حديث بيان ڪئي ــ ۽ ابن جرير چيو: اسان کي ابو ڪريب حديث بيان ڪئي ــ انھن ٻنھي چيو: اسان کي وڪيع، عبدالحميد بن بھرام کان، ھن شھر بن حوشب کان، ۽ ھن ام سلمه رضي الله عنها کان حديث بيان ڪئي ته نبي ﷺ چوندا ھئا: «اي دلين کي ڦيرائيندڙ، منھنجي دل کي پنھنجي دين تي ثابت رک!»
پوءِ پاڻ ھي آيت پڙھي: (اي اسان جا پالڻھار، اسان کي ھدايت ڏيڻ کان پوءِ اسان جي دلين کي ڏنگائي نه ڏي، ۽ اسان کي پاڻ وٽان رحمت عطا ڪر، بيشڪ تون ئي گھڻو عطا ڪندڙ آھين.) ابن مردويه ھن روايت کي محمد بن بڪار جي سند سان، عبدالحميد بن بھرام کان، شھر بن حوشب کان، ام سلمه کان روايت ڪيو آھي. ھيءَ اسماء بنت يزيد بن السڪن آھي. ھن ٻڌايو ته رسول الله ﷺ پنھنجي دعا ۾ گھڻو چوندا ھئا: «اي الله، اي دلين کي ڦيرائيندڙ، منھنجي دل کي پنھنجي دين تي ثابت رک!»
ھن چيو: مون عرض ڪيو: اي الله جا رسول، ڇا واقعي دل ڦرندي رھي ٿي؟ پاڻ فرمايائون: «ھا، الله بني آدم مان ڪنھن به انسان کي پيدا نه ڪيو آھي، مگر سندس دل الله عزوجل جي ٻن آڱرين جي وچ ۾ آھي؛ جيڪڏھن گھري ته ان کي سڌو رکي ۽ جيڪڏھن گھري ته ان کي ڏنگو ڪري ڇڏي.» تنھنڪري اسان پنھنجي پالڻھار الله کان سوال ڪريون ٿا ته ھدايت ڏيڻ کان پوءِ اسان جون دليون ڏنگيون نه ڪري، ۽ پاڻ وٽان اسان کي رحمت عطا ڪري؛ بيشڪ اھو ئي گھڻو عطا ڪندڙ آھي.
اھڙيءَ طرح ابن جرير به اسد بن موسى جي حديث مان، عبدالحميد بن بھرام جي سند سان اھا ئي روايت بيان ڪئي آھي. ان کي مثنى جي سند سان، حجاج بن منھال کان، عبدالحميد بن بھرام جي سند سان پڻ روايت ڪيو اٿس، ۽ ان ۾ ھي واڌارو آھي: «مون عرض ڪيو: اي الله جا رسول، ڇا توھان مون کي ڪا دعا نه سيکاريندا، جنھن سان مان پنھنجي لاءِ دعا گھران؟ پاڻ فرمايائون: ھا، چؤ: اي الله، محمد نبيءَ جا پالڻھار، منھنجو گناھ معاف ڪر، منھنجي دل جو غصو پري ڪر ۽ مون کي گمراھ ڪندڙ فتڻن کان بچاءِ.»
پوءِ ابن مردويه چيو: اسان کي سليمان بن احمد حديث بيان ڪئي، اسان کي محمد بن ھارون بن بڪار الدمشقي حديث بيان ڪئي، اسان کي عباس بن الوليد الخلال خبر ڏني، اسان کي يزيد بن يحيى بن عبيدالله خبر ڏني، سعيد بن بشير، قتاده کان، ابو حسان الاعرج کان، ۽ ھن عائشه رضي الله عنها کان روايت ڪيو ته رسول الله ﷺ اڪثر دعا ڪندا ھئا: «اي دلين کي ڦيرائيندڙ، منھنجي دل کي پنھنجي دين تي ثابت رک!» مون عرض ڪيو: اي الله جا رسول، اوھان ھيءَ دعا ڪيتري نه گھڻي ڪندا آھيو! پاڻ فرمايائون: «ھر دل رحمان جي ٻن آڱرين جي وچ ۾ آھي؛ جڏھن ھو گھري ته ان کي سڌو رکي، ۽ جڏھن گھري ته ان کي ڏنگو ڪري ڇڏي.
ڇا تون الله جو ھي قول نه ٻڌو آھي: (اي اسان جا پالڻھار، اسان کي ھدايت ڏيڻ کان پوءِ اسان جي دلين کي ڏنگائي نه ڏي، ۽ اسان کي پاڻ وٽان رحمت عطا ڪر، بيشڪ تون ئي گھڻو عطا ڪندڙ آھين.)» ھن سند سان اھا روايت غريب آھي، پر ان جو اصل صحيحين ۽ ٻين ڪتابن ۾ ڪيترين ئي سندن سان ثابت آھي، سواءِ ھن ڪريم آيت جي ذڪر واري واڌاري جي.
ابو داود، نسائي ۽ ابن مردويه، ابو عبدالرحمن المقرئ جي حديث مان روايت ڪيو آھي ــ نسائي ۽ ابن حبان عبدالله بن وھب جو به واڌارو ڪن ٿا ــ انھن ٻنھي سعيد بن ابي ايوب کان، ھن چيو ته مون کي عبدالله بن وليد التجيبي، سعيد بن المسيب کان، ۽ ھن عائشه رضي الله عنها کان حديث بيان ڪئي ته رسول الله ﷺ جڏھن رات جو جاڳندا ھئا ته چوندا ھئا: «تنھنجي سوا ڪو معبود نه آھي، تون پاڪ آھين. اي الله، مان پنھنجي گناھ جي بخشش گھران ٿو ۽ توکان رحمت طلب ڪريان ٿو. اي الله، منھنجو علم وڌاءِ، ۽ ھدايت ڏيڻ کان پوءِ منھنجي دل کي ڏنگو نه ڪر، ۽ مون کي پاڻ وٽان رحمت عطا ڪر؛ بيشڪ تون ئي گھڻو عطا ڪندڙ آھين.» ابن مردويه جا لفظ ھي آھن.
عبدالرزاق، مالڪ کان، ھن ابو عبيد کان ــ جيڪو سليمان بن عبدالملڪ جو آزاد ڪيل غلام ھو ــ ھن عباده بن نسي کان روايت ڪيو ته ھن کيس ٻڌايو: ھن قيس بن حارث کي چوندي ٻڌو ته ابو عبدالله الصنابحي مون کي ٻڌايو ته ھن ابو بڪر صديق رضي الله عنه جي پٺيان مغرب جي نماز پڙھي. ابو بڪر پھرين ٻن رڪعتن ۾ سورت الفاتحه ۽ مفصل جي ننڍين سورتن مان ٻه سورتون پڙھيون، ۽ ٽين رڪعت ۾ پڙھيو. قيس چيو: مان وٽس ايترو ويجھو ٿيس جو منھنجا ڪپڙا لڳ ڀڳ سندس ڪپڙن سان لڳي رھيا ھئا؛ مون کيس سورت الفاتحه ۽ ھيءَ آيت پڙھندي ٻڌو: (اي اسان جا پالڻھار، اسان کي ھدايت ڏيڻ کان پوءِ اسان جي دلين کي ڏنگائي نه ڏي.)
ابو عبيد چيو: عباده بن نسي مون کي ٻڌايو ته ھو خلافت جي زماني ۾ عمر بن عبدالعزيز وٽ ھو. عمر قيس کي چيو: ابو عبدالله الصنابحيءَ بابت جيڪا ڳالھ مون کي ٻڌائي ھيئي، سا ٻيھر ٻڌاءِ. پوءِ ھن کيس اھا ئي ڳالھ ٻڌائي، جيڪا ھن ابو عبدالله کان ٻڌي ھئي. عمر چيو: جڏھن کان اھا ڳالھ ٻڌي آھي، تڏھن کان ان کي نه ڇڏيو آھي؛ ان کان اڳ مان ٻيءَ طرح پڙھندو ھوس.
ھڪڙي ماڻھوءَ کانئس پڇيو: اميرالمؤمنين، اڳ اوھين ڇا پڙھندا ھئا؟ ھن چيو: (چؤ: اھو الله ھڪڙو آھي) [سورت الاخلاص، آيت 1]. وليد بن مسلم به ھي اثر مالڪ ۽ اوزاعي، ٻنھي کان، ابو عبيد جي سند سان روايت ڪيو آھي. وليد ان کي ابن جابر کان، ھن يحيى بن يحيى الغساني کان، ھن محمود بن لبيد کان ۽ ھن الصنابحي کان به روايت ڪيو ته ھن ابو بڪر رضي الله عنه جي پٺيان مغرب جي نماز پڙھي.
ابو بڪر پھرين ٻن رڪعتن ۾ فاتحة الکتاب ۽ ھڪ ننڍڙي سورت وڏي آواز سان پڙھي. جڏھن ٽين رڪعت لاءِ بيٺو ته قراءت شروع ڪيائين. مان وٽس ايترو ويجھو ٿيس جو منھنجا ڪپڙا سندس ڪپڙن کي لڳا؛ پوءِ ھن ھيءَ آيت پڙھي: (اي اسان جا پالڻھار، اسان جي دلين کي ڏنگائي نه ڏي.) ۽ (اسان کي پاڻ وٽان رحمت عطا ڪر؛ بيشڪ تون ئي گھڻو عطا ڪندڙ آھين.) ۽ [سورت] الاخلاص: 1.
۽ سندس قول: (اي اسان جا پالڻھار، بيشڪ تون ماڻھن کي ھڪڙي اھڙي ڏينھن لاءِ گڏ ڪندڙ آھين، جنھن ۾ ڪو شڪ نه آھي؛ بيشڪ الله انجام نه ٿو ڦيرائي.) يعني: ھو پنھنجي دعا ۾ چون ٿا: اي اسان جا پالڻھار، تون پنھنجي مخلوق کي سندن موٽي اچڻ واري ڏينھن گڏ ڪندين، پوءِ انھن جي وچ ۾ فيصلو ڪندين ۽ جنھن ڳالھ ۾ اختلاف ڪيو اٿن، تنھن بابت سندن وچ ۾ حڪم ڪندين، ۽ ھر ھڪ کي سندس عمل ۽ دنيا ۾ ھن جيڪي ڀلائي يا برائي ڪئي، تنھن جو بدلو ڏيندين.
البغوي جي تفسير
الله تعالى جو فرمان: (اي اسان جا پالڻھار، بيشڪ تون ماڻھن کي ھڪ ڏينھن لاءِ گڏ ڪندڙ آھين.) يعني ڪنھن ڏينھن جي فيصلي لاءِ؛ ۽ چيو ويو آھي ته «لِـ» جو مطلب «۾» آھي، يعني ھڪڙي ڏينھن ۾. (جنھن ۾ ڪو شڪ نه آھي.) يعني قيامت جي ڏينھن ۾ ڪو شڪ ڪونھي.
(بيشڪ الله انجام نه ٿو ڦيرائي.) «مِيعاد» وعدي مان ٺھيل اسم آھي.
الله تعالى جو فرمان: (اي اسان جا پالڻھار، اسان جي دلين کي ڏنگائي نه ڏي.) يعني علم ۾ پختا چون ٿا: اي اسان جا پالڻھار، اسان جي دلين کي حق ۽ ھدايت کان نه موڙ، جيئن تو انھن ماڻھن جون دليون ڏنگيون ڪيون، جن جي دلين ۾ ڏنگائي آھي. (اسان کي ھدايت ڏيڻ کان پوءِ.) يعني اسان کي پنھنجي دين ۽ پنھنجي ڪتاب جي محڪم ۽ مشابھ آيتن تي ايمان آڻڻ جي توفيق ڏيڻ کان پوءِ.
(۽ اسان کي پاڻ وٽان عطا ڪر.) يعني اسان کي پاڻ وٽان ڏي. (رحمت.) يعني اسان کي ان ايمان ۽ ھدايت تي قائم رکڻ جي توفيق ۽ ثابت قدمي؛ ۽ ضحاڪ چيو: عفو ۽ بخشش. (بيشڪ تون ئي گھڻو عطا ڪندڙ آھين.)
ابو الفرج مظفر بن اسماعيل التميمي اسان کي خبر ڏني، ھن کي ابو القاسم حمزه بن يوسف السھمي خبر ڏني، ھن کي ابو احمد ابن عدي الحافظ خبر ڏني، ھن کي دمشق ۾ ابو بڪر عبدالرحمن بن القاسم القرشي، جيڪو ابن الرواّس الڪبير جي نالي سان سڃاتو ويندو ھو، خبر ڏني، ھن کي ابو مسھر عبدالاعلى بن مسھر الغساني خبر ڏني، ھن کي صدقه خبر ڏني، ھن کي عبدالرحمن بن زيد بن جابر خبر ڏني، ھن چيو ته بشر بن عبيدالله مون کي ٻڌايو: مون ابو ادريس الخولاني کي چوندي ٻڌو، ھن چيو ته نواس بن سمعان الڪلبي مون کي ٻڌايو ته رسول الله ﷺ فرمايو: «ڪو به قلب اھڙو ڪونھي، جيڪو رحمان جي ٻن آڱرين جي وچ ۾ نه ھجي؛ جيڪڏھن ھو ان کي سڌو رکڻ گھري ته سڌو رکي، ۽ جيڪڏھن ان کي ڏنگو ڪرڻ گھري ته ڏنگو ڪري ڇڏي.»
رسول الله ﷺ چوندا ھئا: «اي الله، اي دلين کي ڦيرائيندڙ، اسان جي دلين کي پنھنجي دين تي ثابت رک؛ ۽ ترازو رحمان جي ھٿ ۾ آھي، قيامت تائين ڪجھ قومن کي مٿي ڪري ٿو ۽ ٻين کي ھيٺ ڪري ٿو.» احمد بن عبدالله الصالحي اسان کي خبر ڏني، ابو بڪر احمد بن الحسن الحيري اسان کي حديث بيان ڪئي، ھن حاجب بن احمد الطوسي کان، ھن عبدالرحيم بن منيب کان، ھن يزيد بن ھارون کان، ھن سعيد بن اياس الجريري کان، ھن غنيم بن قيس کان، ۽ ھن ابو موسى الاشعري رضي الله عنه کان روايت ڪيو ته رسول الله ﷺ فرمايو: «دل جي مثال کليل ميدان ۾ پيل ھڪڙي کنڀ جيان آھي، جنھن کي ھوائون ھڪ پاسي کان ٻئي پاسي ڦيرائينديون آھن.»
سنن الترمذي (3522) ۾ ام سلمه رضي الله عنها کان روايت آھي ته پاڻ سڳورن ﷺ جي سندس گھر ۾ سڀ کان گھڻي پڙھيل دعا ھيءَ ھئي: «اي دلين کي ڦيرائيندڙ، منھنجي دل کي پنھنجي دين تي ثابت رک!»