Ýürekleriň dinde berk bolmagy
رَبَّنَا لَا تُزِغْ قُلُوبَنَا بَعْدَ إِذْ هَدَيْتَنَا، وَهَبْ لَنَا مِنْ لَدُنْكَ رَحْمَةً، إِنَّكَ أَنْتَ الْوَهَّابُ. رَبَّنَا، إِنَّكَ جَامِعُ النَّاسِ لِيَوْمٍ لَا رَيْبَ فِيهِ، إِنَّ اللَّهَ لَا يُخْلِفُ الْمِيعَادَ.
رَبَّنَا لَا تُزِغْ قُلُوبَنَا بَعْدَ إِذْ هَدَيْتَنَا وَهَبْ لَنَا مِنْ لَدُنْكَ رَحْمَةً إِنَّكَ أَنْتَ الْوَهَّابُ رَبَّنَا إِنَّكَ جَامِعُ النَّاسِ لِيَوْمٍ لَا رَيْبَ فِيهِ إِنَّ اللَّهَ لَا يُخْلِفُ الْمِيعَادَ
Audio ýazgyny ýükläp bolmady. Soňrak gaýtadan synanyşyň.
Eý, Rabbimiz! Bizi dogry ýola gönükdireniňden soň, ýüreklerimizi sowdurma we bize Öz ýanyňdan rahmet bagyşla. Takyk, Sen — köp bagyşlaýansyň. Eý, Rabbimiz! Takyk, Sen adamlary hiç şübhe bolmadyk bir Gün üçin jemlejeksiň. Takyk, Allah wada eden zadyny bozmaz.
Aýratynlygy: Gadaganlyk görnüşindäki «lä tuzig» (لَا تُزِغْ — gyşartma) we dileg görnüşindäki «heb lenä» (هَبْ لَنَا — bize bagyşla) ulanylýar. Bu dileg ylymda berk durýan alymlaryň (الرَّاسِخُونَ فِي الْعِلْمِ) imanyň goralmagy, şübhelerden we bidgatlardan aman saklanmak baradaky dilegidir.
Şeýh Abdurrahman as-Sagadiniň tefsiri
«Eý, Rabbimiz! Sen adamlary hiç şübhe bolmadyk bir Gün üçin jemlejeksiň. Takyk, Allah wada eden zadyny bozmaz» diýmek bilen, Ol olara eden amallarynyň ýagşysyna-da, ýamanyna-da görä jeza berer.
Allatagala ylymda berk duranlary bendäniň bagtynyň alamaty bolan ýedi häsiýet bilen öwdi. Birinjisi — Allahyň ýanyna eltýän, Onuň hökümlerini we şerigatyny aýdyňlaşdyrýan ýol bolan ylym. Ikinjisi — ylymda berk durmak; bu diňe bir ylymly bolmakdan has ýokary derejedir. Ylymda berk duran adam ylymy çuňňur özleşdiren, takyk bilýän adam bolmalydyr.
Allah oňa ylymyň daşky we içki taraplaryny öwretdi; ol şerigatyň syrlaryna ylymda, ýagdaýynda we amal-da berk ornaşdy. Üçünjisi — olaryň Allahyň Kitabynyň ählisine iman edýändikleriniň we onuň düşnüksiz aýatlaryny anyk aýatlaryna gaýtarýandyklarynyň beýan edilmegidir. Allahyň: «Olar: “Biz oňa iman etdik, bularyň ählisi Rabbimiz tarapyndan” diýerler» diýen sözi muny aňladýar. Dördünjisi — olaryň azaşan we ýoldan sowlan adamlaryň başyna gelen bela-beterlerden Allahdan bagyşlanma we amanlyk soramagydyr.
Bäşinjisi — «Eý, Rabbimiz! Bizi dogry ýola gönükdireniňden soň, ýüreklerimizi hakykatdan sowdurma» diýen sözlerinde bolşy ýaly, Allahyň özlerine ýol görkezmeginiň nygmatdygyny ykrar etmekleridir. Altynjysy — bularyň üstesine, ähli ýagşylyklaryň gazanylmagyny we ähli ýamanlyklaryň dep edilmegini öz içine alýan rahmetini Ondan dilemekleri hem-de Onuň «Wehhäb» [köp bagyşlaýjy] ady bilen ýalbar-maklarydyr. Ýedinjisi — olaryň Kyýamat gününe iman edýändikleriniň, oňa berk ynanýandyklarynyň we ondan gorkýandyklarynyň habar berilmegidir. Hut şu zat amallara itergi berip, ýalňyşlykdan saklaýar.
Soňra Allatagala ylymda berk duranlaryň dileg edip: «Eý, Rabbimiz! Bizi dogry ýola gönükdireniňden soň, ýüreklerimizi sowdurma» diýýändiklerini habar berýär. Ýagny: «Bilmezlikden ýa-da tekepbirlikden bizi hakykatdan sowdurma. Gaýtam, bizi dogry ýolda ýöreýän, başgalara ýol görkezýän we dogry ýola düşen adamlardan eýle.
Ýol görkezmegiňde bizi berk sakla we azaşanlaryň başyna gelen zatlardan bizi aman sakla. Bize Öz ýanyňdan rahmet bagyşla» diýýärler. Ýagny, bizi ýagşy işlere üstünlikli edip, ýaramaz işlerden goraýan beýik rahmet bagyşla. «Takyk, Sen — Wehhäbsyň»: ýagny, peşgeşleri we nygmatlary giň, sahawaty ähli mahluklary gurşap alýan, ýagşylygy köp bolan Zatsyň.
Imam Ibn Kesiriň tefsiri
Soňra Allatagala olaryň Rabbilerine ýüzlenip: «Eý, Rabbimiz! Bizi dogry ýola gönükdireniňden soň, ýüreklerimizi sowdurma» diýip dileg edendiklerini habar berýär. Ýagny, ýüreklerimizi dogry ýola salanyňdan soň, olary dogry ýoldan sowdurma. Bizi ýüreklerinde egri ýol bolan we Gurhanyň düşnüksiz aýatlarynyň yzyndan gidýän adamlara meňzetme.
Gaýtam, bizi Öz dogry ýoluňda we berk diniňde durnukly sakla.
«Bize Öz ýanyňdan» ýagny, Öz huzuryňdan «rahmet bagyşla» — onuň bilen ýüreklerimizi berkidip, ýagdaýymyzy sazlap, imanymyzy we ynamymyzy artdyrarsyň. «Takyk, Sen — Wehhäbsyň».
Ibn Ebi Hatim şeýle diýdi: Amr ibn Abdallah al-Avdi bize gürrüň berdi. Ibn Jarir bolsa: Ebu Kureýb bize gürrüň berdi, ikisi-de şeýle diýdiler: Weki bize, ol Abd al-Hamid ibn Bahramdan, ol Şahr ibn Howşabdan, ol bolsa Umm Salamadan (Allah ondan razy bolsun) gürrüň berdi: «Pygamber (Allahyň oňa salawat-salamy bolsun) şeýle diýerdi: “Eý, ýürekleri öwrüp durýan! Ýüregimi diniňde berk sakla!” Soňra şu aýaty okady: “Eý, Rabbimiz!
Bizi dogry ýola gönükdireniňden soň ýüreklerimizi sowdurma we bize Öz ýanyňdan rahmet bagyşla. Takyk, Sen — Wehhäbsyň”». Ibn Merdeweýh bu habary Muhammet ibn Bakkaryň ýolundan, Abd al-Hamid ibn Bahramdan, Şahr ibn Howşabdan, Umm Salamadan — ol Asma bint Ýazid ibn as-Sakandyr — habar berip, onuň Pygamberiň (Allahyň oňa salawat-salamy bolsun) şeýle diýýänini eşidendigini aýdýar: «Allahym! Eý, ýürekleri öwrüp durýan!
Ýüregimi diniňde berk sakla!» Ol: «Men: “Eý, Allahyň Resuly! Hakykatdanam, ýürek öwrülip durýarmy?” diýip soradym. Ol: “Hawa. Allah Adam ogullaryndan hiç bir ynsany ýaratmady welin, onuň ýüregi Gudratly we Beýik Allahyň barmaklarynyň ikisiniň arasynda bolýar.
Islese, ony dogry ýola gönükdirer, islese, ony azaşdyrar” diýdi» diýip gürrüň berýär. Şuňa meňzeş habary Ibn Jarir hem Asad ibn Musanyň, ol Abd al-Hamid ibn Bahramyň ýolundan rowaýat etdi. Şeýle-de ol al-Muthannadan, al-Hajjaj ibn Minhaldan, Abd al-Hamid ibn Bahramyň ýolundan rowaýat edip, şu goşmaçany getirýär: «Men: “Eý, Allahyň Resuly! Özümiň dileg edip biljek bir dogamy öwretmezmiň?”
diýdim. Ol: “Elbetde, aýt: Eý, Allahym, Pygamber Muhammediň Rabbi! Günämi bagyşla, ýüregimdäki gahary aýyr we meni heläk ediji pitnelerden aman sakla” diýdi».
Soňra Ibn Merdeweýh şeýle diýdi: Suleýman ibn Ahmet bize, Muhammet ibn Harun ibn Bakkar ad-Dimaşki bize, al-Abbas ibn al-Walid al-Hallal bize, Ýazid ibn Ýahýa ibn Ubeýdallah bize, ol Sa’id ibn Başirdan, ol Katadadan, ol Ebu Hassanyň al-A’rajyndan, ol bolsa Aişadan (Allah ondan razy bolsun) habar berdi. Aişa şeýle diýdi: «Allahyň Resuly köplenç: “Eý, ýürekleri öwrüp durýan! Ýüregimi diniňde berk sakla!” diýip dileg ederdi.
Men: “Eý, Allahyň Resuly! Bu dilegi näme üçin şeýle köp gaýtalaýarsyň?” diýdim. Ol: “Rahmanyň barmaklarynyň ikisiniň arasynda bolmadyk ýürek ýokdur. Islese, ony berk saklar, islese, ony sowdur. Sen Onuň: ‘Eý, Rabbimiz! Bizi dogry ýola gönükdireniňden soň, ýüreklerimizi sowdurma we bize Öz ýanyňdan rahmet bagyşla.
Takyk, Sen — Wehhäbsyň’ diýen sözüni eşitmediňmi?” diýdi». Bu rowaýat şu ýol bilen seýrek gelýär, emma onuň esasy Sahyh al-Buharyda, Sahyh Muslimde we başga kitaplarda köp ýoldan, bu aýat baradaky goşmaça bolmazdan, sahyh görnüşde gelendir.
Ebu Dawud, an-Nasaýy we Ibn Merdeweýh Aişadan (Allah ondan razy bolsun) şeýle habar berdiler: Allahyň Resuly gijäniň dowamynda oýananda: «Senden başga ybadata laýyk hudaý ýok. Sen päksiň. Allahym, günämiň bagyşlanmagyny Senden soraýaryn we rahmetiňi dileýärin. Allahym, ylmymy artdyr, meni dogry ýola gönükdireniňden soň ýüregimi sowdurma we maňa Öz ýanyňdan rahmet bagyşla.
Takyk, Sen — Wehhäbsyň» diýerdi. Bu Ibn Merdeweýhiň getiren lafzydyr.
Abd ar-Razzak Malikden, ol Süleýman ibn Abd al-Maligiň azat edilen hyzmatkäri Ebu Ubeýdden, ol Ubada ibn Nasyden habar berýär: ol Kaýs ibn al-Harisden şeýle eşidendigini aýtdy: Ebu Abdallah as-Sanabihi maňa habar berdi: «Men Ebu Bekr as-Siddigiň (Allah ondan razy bolsun) agşam namazynyň aňyrsynda okadym. Ol ilkinji iki rekagatda “Umm al-Kitab”y we “Mufassal” bölüminiň gysga sürelerinden iki sanysyny okady. Üçünji rekagata duranda, eşiklerim onuň eşiklerine degäýjek bolup, onuň ýanyna golaýladym. Onuň “Umm al-Kitab”y we şu aýaty okaýandygyny eşitdim: “Eý, Rabbimiz!
Bizi dogry ýola gönükdireniňden soň, ýüreklerimizi sowdurma”». Ebu Ubeýd şeýle diýdi: «Ubada ibn Nasy maňa habar berdi: ol halyflyk döwründe Umar ibn Abd al-Aziziň ýanyndady. Umar Kaýsa: “Ebu Abdallah as-Sanabihi barada maňa nähili habar bereniňi ýene bir gezek aýt” diýdi. Kaýs oňa Ebu Abdallahdan eşidenini ýene gürrüň berdi.
Umar: “Şuny eşideli bäri, öň başgaça okaýan bolsak-da, bu aýaty okamagy taşlamadyk” diýdi». Bir adam ondan: «Ozal emirul-mü’minin näme okaýardy?» diýip sorady. Ol: «“Aýt: Ol Allah ýeke-täkdir” süresini okaýardym» diýdi.
Bu habary al-Walid ibn Muslim hem Malikden we al-Awzaýydan, ikisi-de Ebu Ubeýdden rowaýat etdi. Al-Walid bu habary Ibn Jabirden, ol Ýahýa ibn Ýahýa al-Gassaniden, ol Mahmud ibn Lubeýdden, ol bolsa as-Sanabihiden hem rowaýat etdi: «Men Ebu Bekriň (Allah ondan razy bolsun) agşam namazynyň aňyrsynda okadym. Ol ilkinji iki rekagatda “Fatiha” süresini we gysga bir süreni sesli okady. Üçünji rekagata durup, okap başlanda, eşiklerim onuň eşiklerine degäýjek bolup, ýanyna golaýladym.
Ol şu aýaty okady: “Eý, Rabbimiz! Bizi dogry ýola gönükdireniňden soň, ýüreklerimizi sowdurma we bize Öz ýanyňdan rahmet bagyşla. Takyk, Sen — Wehhäbsyň”».
«Eý, Rabbimiz! Sen adamlary hiç şübhe bolmadyk bir Gün üçin jemlejeksiň. Takyk, Allah wada eden zadyny bozmaz» diýen sözleri bolsa, olaryň dileglerinde: «Eý, Rabbimiz! Sen ähli mahluklaryňy gaýtadan direljek günlerinde jemläp, olaryň arasynda aýrybaşga höküm çykararsyň, jedelleşen zatlarynda karar berersiň.
Olaryň her birine dünýäde eden ýagşy ýa-da ýaman işine görä jeza berersiň» diýýändiklerini aňladýar.
Bagawiniň tefsiri
Allatagala: «Eý, Rabbimiz! Sen adamlary bir Gün üçin jemlejeksiň» diýýär. Ýagny, şol günüň höküm çykarylmagy üçin. Şeýle hem «li» harpynyň «fi» [içinde, şol günde] manysynda gelendigi aýdylýar. «Onda hiç şübhe ýok» diýmek, onda, ýagny Kyýamat gününde, hiç hili şübhe ýok diýmekdir.
«Takyk, Allah wada eden zadyny bozmaz» — «mi’ad» sözi «wada» manysyndaky sözden ýasalyp, «mi’fal» ölçegindedir.
Allatagala: «Eý, Rabbimiz! Bizi dogry ýola gönükdireniňden soň, ýüreklerimizi sowdurma» diýýär. Ýagny, ylymda berk duranlar şeýle diýerler: «Eý, Rabbimiz! Ýüreklerimizi hakykatdan we dogry ýoldan, ýüreklerinde egri ýol bolanlaryň ýüreklerini sowduryşyň ýaly, sowdurma.
Bizi dogry ýola gönükdireniňden soň» — ýagny, bizi Diniňe we Kitabyň anyk hem düşnüksiz aýatlaryna iman etmäge üstünlikli edeniňden soň. «Bize Öz ýanyňdan rahmet bagyşla» — Öz huzuryňdan bize peşgeş ber. «Rahmet» diýmek, häzirki iman we dogry ýolda bizi üstünlikli hem durnukly etmekdir. Dahhak: «Munuň manysy geçirimlilik we bagyşlanmadyr» diýdi. «Takyk, Sen — Wehhäbsyň».
Ebu al-Faraj al-Muzaffar ibn Isma’il at-Tamimi bize habar berdi, Ebu al-Kasim Hamza ibn Ýusuf as-Sahmi bize, Ebu Ahmet ibn Adi al-Hafyz bize, Ebu Bekr Abd ar-Rahman ibn al-Kasim al-Kureşi bize — ol Damaskda Ibn ar-Rawwas al-Kebir ady bilen tanalýardy — Ebu Mühir Abd al-A’la ibn Mühir al-Gassani bize, Sadaqa bize, Abd ar-Rahman ibn Zeýd ibn Jabir bize: Bişr ibn Ubeýdullah maňa gürrüň berdi, ol Ebu Idris al-Hawlaniň: «An-Nawwas ibn Sam’an al-Kilabi maňa gürrüň berdi: Allahyň Resuly (Allahyň oňa salawat-salamy bolsun) şeýle diýdi: “Rahmanyň barmaklarynyň ikisiniň arasynda bolmadyk ýürek ýokdur.
Islese, ony berk saklar, islese, ony sowdur”» diýenini eşitdim. Allahyň Resuly şeýle-de diýerdi: «Allahym! Eý, ýürekleri öwrüp durýan! Ýüreklerimizi diniňde berk sakla. Tereziler Rahmanyň elindedir: Kyýamat gününe çenli Ol käbir adamlary ýokary galdyrar, käbirlerini bolsa aşak düşürer».
Ahmet ibn Abdallah as-Salihi bize habar berdi, Ebu Bekr Ahmet ibn al-Hasan al-Hayri bize, Hajib ibn Ahmet at-Tusi bize, Abd ar-Rahim ibn Munib bize, Ýazid ibn Harun bize, ol Sa’id ibn Iýas al-Jurayriden, ol Guneým ibn Kaýysdan, ol bolsa Ebu Musa al-Aş’ariden (Allah ondan razy bolsun) habar berdi: Allahyň Resuly (Allahyň oňa salawat-salamy bolsun) şeýle diýdi: «Ýüregiň mysaly açyk meýdandaky ýelek ýalydyr; ýel ony bir ýüzünden beýleki ýüzüne öwrüp durýar».
«Sunan at-Tirmizi» kitabynda (№ 3522) Umm Salamadan şeýle rowaýat edilýär: Pygamberiň onuň öýünde iň köp gaýtalaýan dogasy şudy: «Eý, ýürekleri öwrüp durýan! Ýüregimi diniňde berk sakla!»