Dogry ýola ugrukdyrmak dilegi

Şeýh Abdurrahman as-Sagadiniň tefsiri

Soňra Beýik Alla: «Bizi dogry ýola ugrukdyr» diýdi. Ýagny, bize görkez, bizi dogry ýola gönükdir we şol ýolda üstünlik ber. Dogry ýol — Alla we Onuň jennetine eltýän aýdyň ýoldur. Ol hakykaty tanamak we oňa laýyk amal etmekdir.

Şonuň üçin: «Bizi ýola ugrukdyr» hem-de «ýoluň üstünde bize ýol görkez» diýilýär. Ýola ugrukdyrmak Yslam dinine berk eýermek we ondan başga dinleri terk etmekdir. Ýoluň üstünde ýol görkezmek bolsa, dini meseleleriň ählisini bilim we amal taýdan öwrenip, berjaý etmegi öz içine alýar. Bu doga gulluk üçin iň giň we iň peýdaly dogalardandyr.

Şonuň üçin adam namazynyň her rekagatynda bu doga bilen Alladan dilemelidir, çünki oňa örän zerurlyk bardyr.

Bu dogry ýol: «Özüň nygmat berenleriň ýoludyr»; ýagny, pygamberleriň, siddyklaryň, şehitleriň we salyhlaryň ýoludyr. «Gazaba duçar bolanlaryň ýoluny däl» diýmek, hakykaty bilip, ýehudylar we olara meňzeşler ýaly, ony terk edenleriň ýoluny däl diýmekdir. «Ýoldan azaşanlaryň ýoluny hem däl» diýmek bolsa, hristianlar we olara meňzeşler ýaly, bilmezlik we azaşmak sebäpli hakykaty terk edenleriň ýoluny däl diýmekdir.

Gysga bolmagyna garamazdan, bu süre Kuranyň beýleki süreleriniň hiç birinde jemlenmedik manylary öz içine alýar. Onda tawhidiň üç görnüşi bar: «Älemleriň Rabbi» diýen sözden Rububýet tawhidi, ýagny Alla ähli zadyň Rabbi we eýesidir diýen many çykýar. Ylahyýet tawhidi — Allany ýeke-täk ybadata mynasybetli bilmek — «Alla» diýen atdan we «Diňe Saňa ybadat edýäris» diýen sözden düşünilýär. Atlar we sypatlar tawhidi bolsa Allanyň Öz-Özüne subut eden, şeýle-de Onuň Resulynyň Oňa subut eden kämillik sypatlaryny, hiç birini inkär etmezden, meňzetmezden we deň tutmazdan tassyklamakdyr.

Muny öň düşündirilişi ýaly, «al-hamd» sözi görkezýär. Şeýle-de «Bizi dogry ýola ugrukdyr» diýen sözde pygamberligi tassyklamak bar, çünki pygamberlik bolmasa, bu isleg mümkin bolmazdy. «Hasap gününün Eýesi» diýen sözde amallara görä jeza berilýändigini tassyklamak bar; jeza adalat bilen berler, çünki «din» sözi adalatly jeza manysyny berýär. Sürede kaderiň hem tassyklanmagy we bendäniň hakykatda amal edýän kişi bolmagy bar.

Bu, kaderi inkär edýänleriň we bendäniň erkinligini ýok edýänleriň garaýşyna garşy gelýär. Şeýle-de «Bizi dogry ýola ugrukdyr» diýen söz bilen ähli bidgatçylara jogap berilýär, çünki dogry ýol hakykaty bilmek we oňa amal etmekdir, her bir bidgatçy bolsa muňa garşy gelýär. «Diňe Saňa ybadat edýäris we diňe Senden kömek soraýarys» diýen sözlerde dini yhlas bilen diňe Alla bagyşlamak — ybadatda-da, kömek soramakda-da — bar. Älemleriň Rabbi bolan Alla hamd bolsun. Azaşmak; azaşan.

Imam Ibn Kesiriň tefsiri

«Bizi dogry ýola ugrukdyr» aýaty barada: Köpçüligiň kyraaty «sad» harpy bilen okalýar. «Sin» bilen «syrat» görnüşinde hem okalan, «za» harpy bilen hem okalan. Al-Farra şeýle diýýär: «Bu, Uzra, Balqayn we Kalb taýpalarynyň dil aýratynlygydyr».

Soralan zat bolan Beýik Allany öň öwüp-şöhratlandyrmakdan soň, Ondan haýyş etmek ýerlikli boldy. Munuň mysaly: «Ol namazy Meniň bilen bendämiň arasynda iki bölege böldüm… Bendäm islän zadyny alar». Haýyş edýäniň iň kämil ýagdaýy, zerur zadyny dilemezden öň soralýan Zaty öwmegidir, çünki bu zerurlygyň has üstünlikli kanagatlanmagyna we dilegiň kabul edilmegine ýardam edýär. Şonuň üçin Beýik Alla Öz bendelerine iň kämil ýoly görkezdi.

Käte haýyş ediji öz ýagdaýyny we mätäçligini beýan etmek bilen dileg edýär. Musa (aleýhisselam) şeýle diýdi: «Eý, Rabbim! Maňa inderjek her bir ýagşylygyňa mätäçdirin» (Al-Qasas, 28:24). Käte bolsa munuň öňüsyrasynda soralýan Zaty wasp etmek hem bolýar.

Zul-Nun şeýle diýipdi: «Senden başga ylah ýok. Sen päksin! Hakykatdan-da, men zalymlardan boldum» (Al-Anbiýa, 21:87). Käte bolsa diňe soralýan Zaty öwýärler. Şahyryň sözi ýaly:

«Meniň hajetimi aýdaýynmy, ýa-da seniň utanjaňlygyň ýeterlikmi? Seniň häsiýetiň utanjaňlyk ahyryn. Adam seni bir gün öwse, senden bir zat dilemänkä aýdýan öwgüsi hem ýeterlikdir».

Bu ýerde hidaýat ýol görkezmek we üstünlik bermek manysyndadyr. Hidaýat käte edil şu ýerdäki ýaly gönüden-göni geçişli ulanylýar: «Bizi dogry ýola ugrukdyr». Şonda onuň manysyna «kalbymyza sal», «üstünlik ber», «nesip et» ýa-da «ber» diýlen manylar girýär. «Biz oňa iki ýoly görkezdik» (Al-Balad, 90:10), ýagny ýagşylygy we ýamanlygy beýan etdik.

Hidaýat «ila» bilen hem ulanylýar. Beýik Alla şeýle diýýär: «Ol ony saýlady we dogry ýola ugrukdyrdy» (An-Nahl, 16:121); «Olary dowzahyň ýoluna ugrukdyryň» (As-Saffat, 37:23). Bu ýerde ýol görkezmek we delil bermek manysyndadyr. Beýik Allanyň: «Hakykatdan-da, sen dogry ýola ugrukdyrýarsyň» (Ash-Shura, 42:52) diýen sözünde bolşy ýaly, hidaýat «lam» bilen hem ulanylýar.

Jennet ilaty: «Bizi muňa ugrukdyran Alla hamd bolsun» (Al-A‘raf, 7:43) diýer, ýagny, Ol bize üstünlik berdi we bizi bu ýola mynasyp etdi.

«Dogry ýol» barada Ymam Abu Ja‘far Ibn Jarir şeýle diýýär: «Tefsir bilen meşgullanan alymlaryň hemmesi dogry ýoluň hiç hili egri-bugrylygy bolmadyk, aýdyň ýoldugy barada bir pikirdedirler. Ähli araplaryň dilinde-de ol şeýle manyda ulanylýar». Jarir ibn Atiyya al-Khatfi şeýle diýýär:

«Möminleriň emiri dogry ýoldadyr; suw çeşmeleri egri bolsa-da, ol göni ýoldadyr».

Ibn Jarir: «Muny tassyklaýan şaýatlyklar sanardan köpdür» diýdi. Soňra araplar «syrat» sözüni göçme manyda ulanyp, göni ýa-da egri diýlip häsiýetlendirilýän her bir söze we işe degişli etdiler: göni zady göni, egri zady bolsa egri diýip häsiýetlendirýärler.

Öňki we soňky tefsir alymlary «dogry ýol» sözüni dürli görnüşde düşündiripdirler, ýöne olaryň aýdýanlarynyň hemmesi Alla we Onuň Resulyna eýermek diýen bir manyda jemlenýär. Bu ýol Allanyň Kitaby diýlip hem aýdylýar. Ibn Abi Hatim şeýle habar berýär: Al-Hasan ibn ‘Arafa bize gürrüň berdi: Ýahýa ibn Ýaman maňa, Hamza az-Zayyatdan, Sa‘ddan — ol Abu al-Mukhtar at-Ta’i — Harith al-A‘waryň doganynyň oglundan, onuň bolsa Harith al-A‘wardan, ol hem Aly ibn Abi Talibden (Alla ondan razy bolsun) gürrüň berdi. Aly: «Resulullah (sallallahu aleýhi we sellem): “Dogry ýol — Allanyň Kitabydyr” diýdi» diýip habar berdi.

Ibn Jarir hem Hamza ibn Habib az-Zayyatyň hadysy arkaly muny rowaýat etdi. Ahmet we at-Tirmizi hem Harith al-A‘war arkaly Alydan merfu‘ görnüşde rowaýat etdiler: «Ol Allanyň berk ýüpüdir, ol paýhasly ýatlatmadyr, ol dogry ýoldur». Bu habar Alydan mawquf görnüşde hem rowaýat edilýär; dogrusy, şol görnüşi bolmagy ähtimal. Alla has gowy bilýär.

As-Sawri Mansurdan, ol Abu Wa’ilden, ol hem Abdullahdan şeýle rowaýat edýär: «Dogry ýol — Allanyň Kitabydyr». «Yslam» diýlen düşündiriş hem bar. Ad-Dahhak Ibn Abbasdan şeýle rowaýat edýär: Jibril Muhammede (ikisine-de salawat we salam bolsun): «Eý, Muhammed, “Bizi dogry ýola ugrukdyr” diý» diýdi. Ýagny, «bizi ýola ugrukdyr»; bu, hiç hili egri-bugrylygy bolmadyk Allanyň dinidir.

Maýmun ibn Mihran Ibn Abbasdan «Bizi dogry ýola ugrukdyr» aýaty barada: «Bu Yslam dinidir» diýip rowaýat edýär. Isma‘il ibn Abdurrahman as-Suddi al-Kabir Abu Malikden we Abu Salihden, olar Ibn Abbasdan; Murra al-Hamdani bolsa Ibn Mas‘uddan hem-de Pygamberiň (sallallahu aleýhi we sellem) birnäçe sahabasyndan şeýle rowaýat edýär: «Bizi dogry ýola ugrukdyr» diýen aýat Yslam diýmekdir. Abdullah ibn Muhammed ibn ‘Aqil Jabirden şeýle rowaýat edýär: «“Bizi dogry ýola ugrukdyr” — Yslam diýmekdir; ol asman bilen ýeriň arasyndaky zatlardan hem giňdir».

Ibn al-Hanafiýýa bu aýat barada: «Bu Allanyň dini bolup, Alla bendelerinden başga hiç bir dini kabul etmez» diýdi. Abdurrahman ibn Zayd ibn Aslam hem «Bizi dogry ýola ugrukdyr» diýen söz Yslam diýmekdir diýip düşündirdi.

Ymam Ahmediň Musnad kitabynda rowaýat eden şu hadys hem bu barada şeýle diýýär. Ahmet şeýle habar berýär: Al-Hasan ibn Sawwar Abu al-‘Ala bize, ol Layth ibn Sa‘ddan, ol Mu‘awiya ibn Salihden, ol Abdurrahman ibn Jubayr ibn Nufayrdan, ol kakasyndan, ol an-Nawwas ibn Sam‘andan, ol hem Resulullahtan (sallallahu aleýhi we sellem) gürrüň berdi. Ol şeýle diýdi: «Alla göni ýoly mysal edip görkezdi. Ýoluň iki tarapynda diwarlar, diwarlaryň içinde açyk gapylar, gapylaryň üstünde bolsa sallanyp duran perdeler bardyr.

Ýoluň başynda bir çagyrýan: “Eý, adamlar, ähläňiz ýola giriň, ondan gyşarmaň!” diýip çagyrýar. Ýoluň ýokarsyndan hem başga bir çagyrýan çagyrýar. Adam şol gapylaryň birini açmakçy bolanda, ol: “Waý saňa, ony açma! Atsaň, oňa girersiň” diýýär.

Göni ýol — Yslamdyr. Iki diwar — Allanyň çäkleridir. Açyk gapylar — Allanyň haram eden zatlarydyr. Ýoluň başyndaky çagyrýan — Allanyň Kitabydyr. Ýoluň ýokarsyndaky çagyrýan bolsa, her bir musulmanyň kalbyndaky Allanyň wagyzçysydyr».

Ibn Abi Hatim we Ibn Jarir muny Layth ibn Sa‘ddan şol bir zynjyr bilen rowaýat etdiler. At-Tirmizi we an-Nasa’i hem Aly ibn Hujrdan, ol Baqiyyadan, ol Bujayr ibn Sa‘ddan, ol Khalid ibn Ma‘dandan, ol Jubayr ibn Nufayrdan, ol hem an-Nawwas ibn Sam‘andan rowaýat etdiler. Bu hadysyň isnady sahyhdyr. Alla has gowy bilýär.

Mujahid «Bizi dogry ýola ugrukdyr» aýatyny «hakykat» diýip düşündirdi. Bu has giň manyly düşündirişdir we öňki düşündirişlere garşy gelmeýär. Ibn Abi Hatim we Ibn Jarir Abu an-Nadr Hashim ibn al-Qasimden, ol Hamza ibn al-Mughiradan, ol ‘Asim al-Ahwalden, ol Abu al-‘Aliýadan şeýle habar berýär: «“Bizi dogry ýola ugrukdyr” — Pygamber (sallallahu aleýhi we sellem) we ondan soňky iki ýoldaşy diýmekdir». ‘Asim şeýle diýdi: «Muny al-Hasana aýdanymyzda, ol: “Abu al-‘Aliýa dogry aýtdy we samymy maslahat berdi” diýdi».

Bu düşündirişleriň ählisi dogrudyr we biri-birine gabat gelýär. Pygambere (sallallahu aleýhi we sellem) eýeren, ondan soňky iki kişi Abu Bakr we Umara görelde alan hakykata eýerendir. Hakykata eýeren Yslama eýerendir. Yslama eýeren Kurana, ýagny Allanyň Kitabyna, berk ýüpüne we dogry ýoluna eýerendir.

Şonuň üçin bu düşündirişleriň ählisi dogry bolup, biri beýlekisini tassyklaýar. Hamd Alla mahsusdyr.

At-Tabarani şeýle habar berýär: Muhammed ibn al-Fadl as-Saqati bize, ol Ibrahim ibn Mahdi al-Misisi bize, ol Yahya ibn Zakariyya ibn Abi Za’idahdan, ol al-A‘mashdan, ol Abu Wa’ilden, ol hem Abdullahdan habar berdi. Abdullah: «Dogry ýol — Resulullahyň (sallallahu aleýhi we sellem) bizi üstünde goýup giden ýoludyr» diýdi.

Şonuň üçin Ymam Abu Ja‘far ibn Jarir (Alla oňa rehim etsin) şeýle diýdi: «Meniň pikirimçe, bu aýatyň — ýagny “Bizi dogry ýola ugrukdyr” diýen sözüň — iň laýyk düşündirişi şudur: Bize razy bolan we nygmat beren bendelerine beren söz we amal taýdan hidaýatda berk durmaga üstünlik ber. Ine, şol dogry ýoldur.

Çünki Alla nygmat beren pygamberlere, siddyklara, şehitlere we salyhlara berlen zatda üstünlik gazanan kişi Yslama, resullary tassyklamaga, Kitaba berk ýapyşmaga, Allanyň buýran zatlaryny berjaý edip, gadagan eden zatlaryndan saklanmaga, Pygamberiň (sallallahu aleýhi we sellem) ýoluna, dört halyfanyň ýoluna we her bir salyh bendäniň ýoluna eýermäge üstünlik gazanypdyr. Bularyň hemmesi dogry ýoluň bir bölegidir».

Eger: «Mömin eýýäm hidaýatda bolsa-da, näme üçin her wagt — namazda we başga pursatlarda — hidaýat soraýar? Bu eýýäm gazanylan zady ýene gazanmak dälmi?» diýilse, jogap şeýle: ýok. Eger gul gije-gündiz hidaýaty soramaga mätäç bolmadyk bolsa, Alla ony şeýle doga etmäge ugrukdyrmazdy.

Gul hidaýatda berk durmak, onuň kök urmagy, hakykata göz ýetirmek, hidaýatynyň artmagy we onda dowam etmek üçin her sagatda, her ýagdaýda Beýik Alla mätäçdir. Gul Allanyň isläninden başga özüne ne peýda, ne-de zyýan ýetirmäge güýji ýetýär. Şonuň üçin Beýik Alla oňa her wagt Özüne ýardam, berklik we üstünlik bermegini dilemegi öwretdi. Allanyň doga edene doga eden wagty jogap berjegini wada edendigine görä, dilegi Alladan soramaga üstünlik berlen kişi bagtlydyr.

Hususan-da, oňa gije-gündiziň dowamynda mätäçligini we Alla bolan garaşlylygyny duýýan kişi şeýle dilege has zerurdyr.

Beýik Alla şeýle diýdi: «Eý, iman getirenler! Alla, Onuň Resulyna inderilen Kitaba we öň inderilen Kitaba iman getiriň…» (An-Nisa, 4:136). Alla iman getirenlere iman etmegi buýurdy, emma bu eýýäm bar zady gaýtadan gazanmak däldir. Maksat — berk durmak, dowam etmek we imany goldaýan amallary yzygiderli ýerine ýetirmekdir. Alla has gowy bilýär.

Beýik Alla iman getiren bendelerine şeýle diýmegi buýurdy: «Eý, Rabbimiz! Bizi dogry ýola salanyňdan soň, kalplarymyzy azaşdyrma we Öz ýanyňdan bize rahmet eçil. Hakykatdan-da, Sen köp eçilýänsiň» (Ali ‘Imran, 3:8). Abu Bakr as-Siddiq (Alla ondan razy bolsun) magrib namazynyň üçünji rekagatynda Fatihadan soň bu aýaty içinden okaýardy.

Şeýlelikde, «Bizi dogry ýola ugrukdyr» diýen sözüň manysy: «Bizi şol ýolda dowam etdiriň we başga ýola sowmaň» diýmekdir. Muminleriň dogry ýolda berkarar bolmak üçin Alladan dileg etmek zerurlygy şu sözde görkezilýär: «Bizi ugrukdyr»… (Al-Qasas, 28:24; Al-Anbiýa, 21:87; Al-Balad, 90:10; An-Nahl, 16:121; As-Saffat, 37:23; Ash-Shura, 42:52; Al-A‘raf, 7:43). Kuran faziletleri baradaky bapda öň aýdylan… manysy… An-Nisa, 4:136.

Bende «Bizi dogry ýola ugrukdyr» diýen sözden tä soňuna çenli aýdanda, Allanyň: «Bu bendäm üçin, bendämiň soran zady berler» diýýändigi baradaky hadys öň aýdyldy.

«Özüň nygmat berenleriň ýoluna» diýen söz «dogry ýol» sözüni düşündirýär. Nahw alymlarynyň pikiriçe, ol onuň ýerine geçen badaldyr; «atyf bayýan» bolmagy hem mümkin. Alla has gowy bilýär. «Nygmat berenleriň» kimlerdigi An-Nisa süresinde şeýle düşündirilýär: «Alla we Resula boýun bolanlar, ine, olar Allanyň nygmat beren pygamberleri, siddyklar, şehitler we salyhlardyr.

Olar nähili gowy ýoldaşlardyr! Bu Alladan bolan fazyldyr. Alla bilmek üçin ýeterlikdir» (An-Nisa, 4:69–70).

Ad-Dahhak Ibn Abbasdan «Özüň olara boýun bolmak we ybadat etmek üçin nygmat berenleriň ýoly» diýendigini rowaýat edýär. Olaryň arasynda perişdeler, pygamberler, siddyklar, şehitler we salyhlardyr. Bu, Beýik Rabbimiziň: «Alla we Resula boýun bolanlar, ine, olar nygmat berlenler bilen bile bolar» (An-Nisa, 4:69) diýen sözüne meňzeşdir. Abu Ja‘far ar-Rabi‘ ibn Anasdan: «Özüň nygmat berenleriň ýoly» diýmek pygamberlerdir diýendigini rowaýat edýär.

Ibn Jurayj Ibn Abbasdan olaryň möminlerdigini; Mujahid hem şonuň ýaly düşündirendigini habar berýär. Waki‘ olaryň musulmanlardygyny aýdýar. Abdurrahman ibn Zayd ibn Aslam bolsa olaryň Pygamber (sallallahu aleýhi we sellem) we onuň bilen bile bolanlardygyny aýdýar. Emma Ibn Abbasdan öň getirilip, has giň we ähli zady öz içine alýan düşündiriş dogrusy, Alla has gowy bilýär.

Beýik Allanyň: «Gazaba duçar bolanlaryň däl, ýoldan azaşanlaryň hem däl» diýen sözi barada: «Bizi dogry ýola ugrukdyr, ýagny, öň häsiýetleri beýan edilen, nygmat beren bendeleriň ýoluna; hidaýat, dogrulyk we Alla hem-de Onuň resullaryna boýun bolmak ýoluna, buýruklaryny berjaý edip, gadaganlyklaryndan saklanýanlaryň ýoluna. Gazaba duçar bolanlaryň ýoluna däl» diýilýär. Gazaba duçar bolanlar niýetleri bozulan, hakykaty bilip, ondan ýüz öwrenlerdir. «Ýoldan azaşanlaryň ýoluna hem däl» diýmek, bilimi bolmadyk, azaşyp ýören we hakykata ýol tapmaýan kişiler diýmekdir.

Iki sany nädogry ýoluň bardygyny görkezmek üçin sözde «la» bilen tassyklama berildi: bularyň biri ýehudylaryň, beýlekisi hristianlaryň ýoludyr.

Käbir nahw alymlary bu ýerde «ghayr» sözüni istisna hasaplapdyrlar. Şonda «nygmat berlenlerden» istisna edilýändikleri üçin manysy kesilen istisna bolýar, çünki gazaba duçar bolanlar nygmat berlenleriň hataryna girmeýär. Emma biziň getiren düşündirişimiz has ýerliklidir. Şahyryň şu sözi muňa mysal bolup biler: «Sen Bani Uqaysyň düýeleriniň birine meňzeýärsiň; onuň aýagynyň ýanynda köne suw gabyny şakyrdadýarlar».

Ýagny, «sen Bani Uqaysyň düýelerinden bir düýä meňzeýärsiň»; beýan edilýän at aýdylyp, diňe sypat bilen çäklenilipdir. «Gazaba duçar bolanlaryň däl» diýilmegi hem «gazaba duçar bolanlaryň ýoly däl» diýmekdir. Sözlemiň konteksti — «Bizi dogry ýola ugrukdyr, nygmat berenleriň ýoluna» — düşürilen sözüň ornuny görkezýär.

Käbirleri «Ýoldan azaşanlaryň hem däl» diýen ýerdäki «la» harpy artykmaç diýdi. Olaryň düşündirişine görä, sözlemiň manysy: «Gazaba duçar bolanlaryň we azaşanlaryň däl» bolýar. Olar al-‘Ajjajyň şu setirini delil getirdiler: «Bir guýuda, soňra beýhuş bolup, huşsuz halda uzak gitdi»; ýagny, «bir guýuda huşsuz boldy». Dogry düşündiriş bolsa öň aýdylan düşündirişdir.

Şonuň üçin Abu ‘Ubayd al-Qasim ibn Sallam «Fada’il al-Qur’an» kitabynda Abu Mu‘awiyadan, ol al-A‘mashdan, ol Ibrahimden, ol al-Aswaddan, ol bolsa ‘Umar ibn al-Khattabdan (Alla ondan razy bolsun) «Gazaba duçar bolanlaryň däl, ýoldan azaşanlaryň däl» diýip okaýandygyny rowaýat edýär. Bu isnad sahyhdyr. Munuň düşündiriş maksady bilen aýdylan bolmagy ähtimal. Bu bolsa «la» sözüniň inkärçiligi güýçlendirmek we iki ýoluň arasyndaky tapawudy görkezmek üçin getirilendigini tassyklaýar; her birinden daş durmalydyr.

Iman edenleriň ýoly hakykaty bilmegi we oňa amal etmegi öz içine alýar. Ýehudylar amal etmegi ýitirdiler, hristianlar bolsa bilimi ýitirdiler. Şonuň üçin gazap ýehudylara, azaşmak bolsa hristianlara mahsus edildi: bilip, soň terk eden gazaba mynasyp bolýar, bilmedik bolsa beýle däldir. Hristianlar bir maksada ýetmek islediler, ýöne onuň ýoluny tapyp bilmediler, sebäbi meseläni dogry ýerinden başlamadylar, ýagny hak Resula eýermediler; şonuň üçin azaşdylar.

Ýehudylar hem, hristianlar hem azaşan we gazaba duçar bolan bolsalar-da, ýehudylaryň iň aýratyn sypaty gazap, hristianlaryň iň aýratyn sypaty bolsa azaşmakdyr. Hadyslar we atharlar hem muny tassyklaýar.

Ymam Ahmet şeýle diýdi: Muhammed ibn Ja‘far bize, ol Şu‘badan, ol bolsa Simak ibn Harbdan eşidendigini aýtdy. Simak şeýle diýdi: ‘Abbad ibn Hubaysh Adi ibn Hatimden gürrüň berip, onuň şeýle diýendigini habar berdi: «Resulullahyň (sallallahu aleýhi we sellem) atlylary gelip, daýzamy we birnäçe adamy ýesir aldylar. Olary Resulullahyň ýanyna getirip, öňünde hatara düzdüler. Daýzam: “Eý, Allanyň Resuly!

Gelen adam menden ýüz öwürdi, çagalarym hem menden aýryldy. Men garry, hyzmat etmäge ýagdaýym ýok. Alla seni sylaglaýarka, maňa hem ýagşylyk et” diýdi. Resulullah: “Seniň ýanyňa gelýän kim?” diýip sorady. Ol: “Adi ibn Hatim” diýdi.

Ol: “Alla we Resulyndan gaçan kişi şumy?” diýdi. Ol ýene: “Maňa ýagşylyk et” diýdi. Ol yzyna gaýdanda, ýanynda bir erkek kişi bardy; ol Adä meňzeýärdi. Ol kişi: “Ondan ulag sora” diýdi. Daýzam ondan ulag sorady, ol hem buýrugy ýerine ýetirdi.

Soň daýzam meniň ýanyma gelip: “Kakaňyň etmän biljek işini ol etdi. Pylany onuň ýanyna gelip, peýda aldy; başga biri hem gelip, peýda aldy” diýdi. Men onuň ýanyna bardym. Onuň ýanynda bir aýal we çagalar, ýa-da bir çaga bardy.

Olaryň Pygambere ýakyndyklaryny hem agzap geçdi. Şonda onuň Kisranyň ýa-da Sezaryň hökümdary däldigine düşündim. Ol: “Eý, Adi! ‘Alla’dan başga ylah ýok’ diýilmegine saňa näme päsgel berýär? Alladan başga ylah barmy?” diýdi.

Men: “Ýok” diýdim. Ol: “‘Alla beýikdir’ diýilmegine saňa näme päsgel berýär? Alladan beýik zat barmy?” diýdi. Men: “Ýok” diýdim. Ol: “Onda musulman bol” diýdi. Men musulman boldum. Onuň ýüzi şatlykdan nurlandy. Soňra ol: “Gazaba duçar bolanlar ýehudylar, azaşanlar bolsa hristianlardyr” diýdi».

Soňra hadysy dowam etdirdi». At-Tirmizi muny Simak ibn Harbyň hadysy arkaly rowaýat edip: «Hasan gharibdir, ony diňe onuň hadysy hökmünde bilýäris» diýdi.

Men diýýärin: Hammad ibn Salama muny Simakdan, ol Murri ibn Qatrydan, ol hem Adi ibn Hatimden rowaýat etdi. Adi: «Men Resulullahdan Allaň “Gazaba duçar bolanlaryň däl” diýen sözüniň manysyny soradym. Ol: “Olar ýehudylar” diýdi. “Ýoldan azaşanlaryň hem däl” diýen sözüniň manysyny soradym.

Ol: “Olar hristianlardyr, azaşanlar şolardyr” diýdi» diýip habar berdi. Sufýan ibn ‘Uyayna hem muny Isma‘il ibn Abi Khalidden, ol ash-Sha‘biden, ol bolsa Adi ibn Hatimden şol görnüşde rowaýat etdi. Adiniň bu hadysy birnäçe ýoldan we dürli sözler bilen rowaýat edilipdir; hemmesini getirmek uzaga çeker.

Abdurrazzaq şeýle diýdi: Ma‘mar bize, ol Budayl al-‘Uqayliden, ol Abdullah ibn Shaqiqden rowaýat etdi. Abdullah oňa Pygamberi (sallallahu aleýhi we sellem) eşiden bir adamyň habar berendigini aýtdy. Pygamber Wadi al-Qurada atynyň üstünde otyrdy. Banu Qayn taýpasyndan bir adam ondan: «Eý, Allanyň Resuly!

Bular kimler?» diýip sorady. Ol: «Gazaba duçar bolanlar» diýip, ýehudylary görkezdi. «Azaşanlar bolsa hristianlardyr» diýdi. Al-Jurayri, ‘Urwa we Khalid al-Hadhdha’ hem Abdullah ibn Shaqiqden rowaýat edipdirler, ýöne Pygamberi eşiden adamy agzamaýarlar.

‘Urwanyň rowaýatynda Abdullah ibn ‘Umar ady agzalýar. Alla has gowy bilýär. Ibn Mardawayh Ibrahim ibn Tahmandan, ol Budayl ibn Maysaradan, ol Abdullah ibn Shaqiqden, ol hem Abu Dharrdan rowaýat etdi: «Men Resulullahtan gazaba duçar bolanlar barada soradym. Ol: “Ýehudylar” diýdi.

Men: “Azaşanlar kimler?” diýip soradym. Ol: “Hristianlar” diýdi».

As-Suddi Abu Malikden we Abu Salihden, olar Ibn Abbasdan; Murra al-Hamdani bolsa Ibn Mas‘uddan we Pygamberiň birnäçe sahabasyndan «Gazaba duçar bolanlar» ýehudylar, «azaşanlar» bolsa hristianlardyr diýip rowaýat edýär. Ad-Dahhak we Ibn Jurayj hem Ibn Abbasdan şeýle rowaýat etdiler. Ar-Rabi‘ ibn Anas, Abdurrahman ibn Zayd ibn Aslam we başga birnäçe alym hem şeýle diýdi. Ibn Abi Hatim: «Muny tefsir edenleriň arasynda bu meselede hiç hili düşünişmezlik bardygyny bilemok» diýdi.

Bu ymamlaryň ýehudylar gazaba duçar bolanlar, hristianlar azaşanlar diýen sözleriniň şaýady ýokarda getirilen hadysdyr. Beýik Allanyň Baqara süresinde Ysraýyl ogullaryna ýüzlenip aýdan sözi hem muny tassyklaýar: «Özlerini satyp alan zatlary nähili ýaman zat! Olar Allanyň Öz bendelerinden islänine Öz fazlyndan indermegine göriplik edip, Allanyň inderýän zadyna kapyr boldular. Şeýdip, olar gazabyň üstüne gazaba mynasyp boldular.

Kapyrlar üçin horlaýjy azap bardyr» (Al-Baqara, 2:90). Ma’ida süresinde: «Aýt: “Allanyň ýanynda jeza taýdan mundan hem ýamanynyň kimdigini size habar bereýinmi? Alla kimlere lagnat edip, gazaplanan we olaryň içinden maýmynlar, doňuzlar hem-de taguta ybadat edýänler eden bolsa, ine, şolar ýeri has erbet we dogry ýoldan has azaşanlardyr”» diýýär (Al-Ma’ida, 5:60). Şeýle hem: «Ysraýyl ogullarynyň kapyr bolanlaryna Dawudyň we Maryamyň ogly Isanyň dili bilen lagnat edildi.

Bu olaryň boýun egmezlikleri we çäkden aşmaklary sebäpli boldy. Olar eden erbet işlerinden biri-birini saklamaýardylar. Olaryň edýän işleri nähili ýamandy!» diýýär (Al-Ma’ida, 5:78–79).

Sira kitaplarynda Zayd ibn ‘Amr ibn Nufayl barada şeýle rowaýat edilýär: Ol we ýoldaşlarynyň bir topary haniyf dinini gözläp Şama gidipdiler. Ýehudylar oňa: «Biziň dinimize girip bilmegiň üçin Allanyň gazabyndan öz paýyňy almaly» diýdiler. Ol: «Men Allanyň gazabyndan gaçýaryn» diýdi. Hristianlar hem: «Biziň dinimize girip bilmegiň üçin Allanyň gaharyndan öz paýyňy almaly» diýdiler.

Ol: «Muňa güýjüm ýetmez» diýdi. Ol tebigy ýagdaýynda galdy, butlara we müşrikleriň dinine ybadat etmedi, ýehudy ýa-da hristian dinine-de girmedi. Ýoldaşlaryndan käbiri bolsa hristian boldy, çünki şol döwürde bu din ýehudy dininden has ýakyn görünýärdi. Olaryň arasynda Waraqa ibn Nawfal hem bardy.

Alla Pygamberini iberende, oňa inen wahýa arkaly Waraqany dogry ýola saldy, ol hem iman getirdi. Alla ondan razy bolsun.

Mesele: Alymlaryň garaýyşlarynyň iň dogrusy, «dad» bilen «za» harplaryny dogry aýtmakdaky säwlikleri ötülýän hasaplamakdyr, çünki olaryň çykýan ýerleri biri-birine ýakyndyr. «Dad» harpy diliň gyrasynyň öň tarapyndan we azy dişleriň ýanyndan çykýar. «Za» harpy bolsa diliň ujundan we ýokarky öň dişleriň uçlaryndan çykýar. Mundan başga-da, bu iki harpyň ikisi hem sesli, sürtülýän we galňadylýan harplardandyr.

Şu sebäplere görä, olary biri-birinden tapawutlandyryp bilmeýän kişiniň biriniň ýerine beýlekisini ulanmagy ötülýär. Alla has gowy bilýär. «Men “dad” harpyny aýdýanlaryň iň suhangöýüdiri» diýen hadysyň asly ýokdur. Alla has gowy bilýär.

Bu mübärek süre ýedi aýatdan ybarat bolup, onda Allany öwüp, beýgeldip, kämil sypatlaryny özünde jemleýän gözel atlaryny agzamak bar. Onda gaýtadan direliş — hasap güni ýatlanýar. Şeýle-de bendelere Alladan dilemegi, Oňa yalbarmagy, öz güýç-kuwwatlaryna daýanmakdan el çekmegi, ybadaty diňe Alla bagyşlap, Ony ylahlykda ýeke-täk bilmegi, Oňa şärik, deň ýa-da meňzeş boljak hiç bir zadyň ýokdugyny tassyklamagy öwredýär. Şeýle hem bu sürede Alladan dogry ýola — dogry dine — ugrukdyrmagyny we şol ýolda berk durmagy dilemek bar.

Munuň netijesinde olar kyýamat güni duýulýan Syrat köprüsinden geçip, pygamberleriň, siddyklaryň, şehitleriň we salyhlaryň ýanyndaky nygmat doly jennetlere ýeterler. Sürede salyh amallara höweslendirmek hem bar, şeýdip olar kyýamat güni şol amallary edenler bilen bile bolarlar; batyl ýollardan duýdurmak hem bar, şeýdip ol ýollardan ýöreýänler — gazaba duçar bolanlar we azaşanlar bilen bile direldilmezler.

Beýik Allanyň: «Özüň nygmat berenleriň» diýen sözünde nygmat bermegi Öz-Özüne degişli etmegi, «gazaba duçar bolanlaryň däl» diýen sözünde bolsa gazaplananyň amal edijisini agzaman goýmagy nähili ajaýypdyr! Hakykatda bu işiň edijisi Alla bolsa-da, Ol şeýle diýýär: «Alla gazaplanan bir kowum bilen dostlaşanlary görmediňmi?» (Al-Mujadala, 58:14). Şeýle hem azaşmagy azaşanlaryň özlerine degişli edýär, emma hakykatda Allanyň kaderi bilen olary azaşdyran hem Özüdir.

Beýik Alla şeýle diýýär: «Alla kimi dogry ýola ugrukdyrsa, ol dogry ýoldadyr; kimi azaşdyrsa, sen oňa ýol görkezjek hossar tapmarsyň» (Al-Kahf, 18:17). Şeýle-de: «Alla kimi azaşdyrsa, oňa ýol görkezjek ýokdur, Olary azgynçylyklarynda ysgynsyz halda goýýandyr» (Al-A‘raf, 7:186). Şuňa meňzeş aýatlar köp. Olar hidaýat we azaşdyrmak işiniň diňe Beýik Alla mahsusdygyny görkezýär.

Bu, kaderi inkär edýän toparyň we olaryň ýolundan gidýänleriň: «Bendeler muny özleri saýlap, özleri edýärler» diýen sözüne garşy gelýär. Olar bidgatlaryny tassyklamak üçin Kuranyň mutashabih aýatlaryny delil edinip, özlerine garşy aýdyň delil bolan aýatlary terk edýärler. Bu, azaşanlaryň we hak ýoldan çykýanlaryň häsiýetidir. Sahyh hadysda: «Kimiň Kuranyň mutashabih aýatlarynyň yzyndan düşýändigini görseňiz, ine, Alla şeýle kişileri agzapdyr; olardan ägä boluň» diýilýär.

Munuň bilen Beýik Allanyň: «Ýüreklerinde azaşma bolanlar fitne çykarmak hem-de ony öz isleglerine görä düşündirmek üçin onuň mutashabih aýatlarynyň yzyndan düşerler» diýen sözi göz öňünde tutulýar (Ali ‘Imran, 3:7). Kuranda bidgatçylar üçin dogry delil ýokdur — hamd Alla mahsusdyr. Kuran hak bilen batyly aýyl-saýyl etmek, hidaýat bilen azaşmagyň arasyny tapawutlandyrmak üçin inderildi. Onda garşylyk ýa-da çaprazlyk ýokdur, çünki ol Hikmetli we Hamda mynasyplaryň ýanyndan inderilendir.

Fatihany okan kişiniň yzyndan «Amin» diýmegi mustahapdyr. «Amin» sözüni uzaldyp okamak hem aýdylýar. Onuň manysy: «Eý, Alla! Kabul et». Munuň delili hökmünde Ymam Ahmet, Abu Dawud we at-Tirmizi Wa’il ibn Hujrdan rowaýat edýärler: Ol Pygamberiň (sallallahu aleýhi we sellem) «Gazaba duçar bolanlaryň däl, ýoldan azaşanlaryň hem däl» diýip okap, soň sesini uzaldyp «Amin» diýendigini eşidipdir.

Abu Dawudyň rowaýatynda: «Sesini galdyrdy» diýilýär. At-Tirmizi: «Bu hadys hasandyr» diýdi. Alydan, Ibn Mas‘uddan we başga sahabalardan hem şeýle habar edilýär.

Abu Hurayra şeýle diýdi: Resulullah (sallallahu aleýhi we sellem) «Gazaba duçar bolanlaryň däl, ýoldan azaşanlaryň hem däl» diýip okanynda, yzky hatarda duranlar eşider ýaly «Amin» diýerdi. Abu Dawud we Ibn Maja rowaýat etdi; Ibn Maja: «Munuň bilen metjit ýaňlanardy» diýen goşmaçany getirdi. Ad-Daraqutni hem rowaýat edip: «Bu isnad hasandyr» diýdi. Bilal: «Eý, Allanyň Resuly, “Amin” diýmekde menden öňe geçme» diýdi. Abu Dawud rowaýat etdi.

Abu Nasr al-Qushayri al-Hasan we Ja‘far as-Sadiqden «Amin» sözüniň mim harpy teşdid bilen aýdylýandygyny «Amin al-bayt al-haram» diýen söz ýaly habar berdi. Biziň alymlarymyz we başgalar: «Namazdan daşarda bolan kişä-de muny aýtmak mustahapdyr, emma namaz okaýan kişi üçin has berk mustahapdyr. Ýeke okaýana, ymama ýa-da ymama uýana tapawudy ýok; ähli ýagdaýlarda aýdylýar» diýdiler. Munuň sebäbi iki sahyhda Abu Hurayradan rowaýat edilen şu hadysdyr: Resulullah (sallallahu aleýhi we sellem): «Ymam “Amin” diýende, siz hem “Amin” diýiň.

Kimiň “Amin” diýmegi perişdeleriň “Amin” diýmegine gabat gelse, öňki günäleri bagyşlanar» diýdi. Muslimiň rowaýatynda Resulullah (sallallahu aleýhi we sellem): «Siziň biriňiz namazda “Amin” diýende we asmandaky perişdeler hem “Amin” diýende, biriniň “Amin” diýmegi beýlekisiniňkine gabat gelse, öňki günäleri bagyşlanar» diýdi. Sahyh Muslimde Abu Musadan merfu‘ görnüşde şeýle rowaýat edilýär: «Ymam “Ýoldan azaşanlaryň hem däl” diýende, siz “Amin” diýiň; Alla size jogap berer».

Juwaybir ad-Dahhakdan, ol Ibn Abbasdan şeýle rowaýat edýär: «Men: “Eý, Allanyň Resuly! ‘Amin’ näme many berýär?” diýip soradym. Ol: “Eý, Rabbim! Ýerine ýetir” diýdi». Al-Jawhari: «“Amin” diýmek “Şeýle bolsun” diýmekdir» diýdi.

At-Tirmizi: «Manasy — umydymyz boş çykmasyn» diýdi. Alymlaryň köpüsi: «“Eý, Alla! Biziň dogamyzy kabul et” diýmekdir» diýdi. Al-Qurtubi Mujahid, Ja‘far as-Sadiq we Hilal ibn Kaysandan «Amin» sözüniň Beýik Allanyň atlarynyň biridigini rowaýat etdi.

Ibn Abbasdan marfu‘ görnüşde-de rowaýat edilýär, ýöne ol sahyh däldir. Abu Bakr ibn al-‘Arabi al-Maliki şeýle diýdi.

Maliki alymlary: «Ymam “Amin” diýmez, ymama uýan kişi diýer» diýdiler. Munuň üçin Malik Sumaýdan, ol Abu Salihden, ol hem Abu Hurayradan şeýle rowaýat edýär: Resulullah (sallallahu aleýhi we sellem): «Ymam “Ýoldan azaşanlaryň hem däl” diýende, siz “Amin” diýiň» diýip aýtdy. Olar Abu Musanyň hadysyny hem delil hökmünde ulanypdyrlar: «Ymam “Ýoldan azaşanlaryň hem däl” diýip okanda, “Amin” diýiň».

Emma öň agzalan, iki sahyhda hem gelen «Ymam “Amin” diýende, siz hem “Amin” diýiň» hadysynda Pygamberiň (sallallahu aleýhi we sellem) «Gazaba duçar bolanlaryň däl, ýoldan azaşanlaryň hem däl» diýen aýaty okap, «Amin» diýendigi öň aýdylýar.

Şafii mezhebiniň alymlary ymama uýan kişiniň sesli okalýan namazda «Amin» sözüni sesli aýtmalymy diýen meselede dürli pikirde bolupdyrlar. Jedeliň gysgaça mazmuny şudur: Ymam «Amin» diýmegi unutsa, ymama uýan kişi ony sesli aýdýar; bu meselede hemmeler bir pikirde. Ymam sesli «Amin» diýse, täze garaýşa görä, ymama uýan kişi sesli aýtmaýar. Bu, Abu Hanifanyň mezhebi we Maligiň bir rowaýatydyr, çünki «Amin» namazdaky beýleki zikrler ýaly zikrdir, şonuň üçin sesli aýdylmaýar.

Öňki garaýyşda bolsa sesli aýdylýar; bu Ymam Ahmet ibn Hanbalyň mezhebi we Malikden gelen beýleki rowaýatdyr. Öň agzalyşy ýaly, «hatda metjit ýaňlansyn» diýen habar hem muňa delildir. Biziň ýene bir üçünji garaýşymyz bar: metjit kiçi bolsa, ymama uýan kişi sesli aýtmaýar, çünki olar ymamyň kyraatyny eşidýärler; metjit uly bolsa, «Amin» diýýän ses metjidiň çetlerinde duranlara-da ýeter ýaly sesli aýdýar. Alla has gowy bilýär.

Ymam Ahmet Musnad kitabynda ‘A’ishadan (Alla ondan razy bolsun) şeýle rowaýat edýär: Resulullahyň ýanynda ýehudylar ýatlanylanda, ol: «Olar bize Allanyň bize ugrukdyran, özleriniň bolsa azaşan jumgasy üçin; Allanyň bize ugrukdyran, özleriniň bolsa azaşan kyblasy üçin; hem-de ymamyň yzynda “Amin” diýýänimiz üçin göriplik edişleri ýaly hiç bir zat üçin göriplik etmezler» diýdi. Ibn Maja hem rowaýat edip, şeýle sözleri getirýär: «Ýehudylar size salam we “Amin” diýmek üçin göriplik edişleri ýaly hiç bir zat üçin göriplik etmezler».

Ibn Abbasdan rowaýat edilýän habarda Resulullah (sallallahu aleýhi we sellem): «Ýehudylar size “Amin” diýmegiňiz üçin göriplik edişleri ýaly hiç bir zat üçin göriplik etmezler. Şonuň üçin “Amin” sözüni köp aýdyň» diýdi. Bu hadysy rowaýat edýän Talha ibn ‘Amr gowşakdyr.

Ibn Mardawayh Abu Hurayradan Resulullahyň (sallallahu aleýhi we sellem): «Amin — iman getiren bendeleriniň üstünde älemleriň Rabbiniň möhüridir» diýendigini rowaýat edýär. Anas şeýle diýdi: Resulullah (sallallahu aleýhi we sellem): «Namazda we doga wagtynda “Amin” diýmek maňa berildi; menden öň hiç kime berilmedi, diňe Musa şeýle bolupdyr: Musa doga ederdi, Harun bolsa “Amin” diýerdi. Şonuň üçin dogalaryňyzy “Amin” bilen tamamlaň, çünki Alla olary kabul eder» diýdi.

Men aýdýaryn: Käbirleri bu mübärek aýaty delil edip, şu söze salgylanypdylar: «Musa: “Eý, Rabbimiz! Hakykatdan-da, Sen Faraona we onuň adamlaryna dünýä durmuşynda bezegler hem-de mallar berdin. Eý, Rabbimiz! Olar Seniň ýoluňdan azaşdyrýarlar.

Eý, Rabbimiz! Mallaryny ýok et we ýüreklerini gatalt, tä jebir-jepaly azaby görýänçäler iman getirmesinler” diýdi. Ol: “Ikiňiziň dogalaryňyz kabul edildi. Berk duruň we bilmeýänleriň ýoluna eýermäň” diýdi» (Yunus, 10:88–89).

Dogany diňe Musanyň adyndan agzady, ýöne sözleriň many baglanyşygy Harunyň «Amin» diýendigini görkezýär. «Ikiňiziň dogalaryňyz kabul edildi» diýen söz Harunyň hem doga eden kişi derejesinde hasaplanandygyny görkezýär. Şundan, doga eden kişiniň dogasyna «Amin» diýen kişi şol dogany özi eden ýaly bolýar diýen netije çykýar. Şonuň üçin ymama uýanyň Fatihany okamazlygy barada delil getirenler: onuň Fatihanyň kyraatyna «Amin» diýmegi, ony okamak bilen deňdir diýdiler.

Hadysda hem: «Ymamy bolan kişä ymamyň kyraaty onuň kyraaty bolar» diýilýär. Şonuň üçin Bilal: «“Amin” diýmekde menden öňe geçme» diýerdi. Bu düşündiriş ymama uýanyň sesli okalýan namazda Fatihany okamagynyň zerur däldigini görkezýär. Alla has gowy bilýär.

Şonuň üçin Ibn Mardawayh şeýle habar berýär: Ahmet ibn al-Hasan bize, ol Abdullah ibn Muhammed ibn Salamdan, ol Ishaq ibn Ibrahimden, ol Jarirden, ol Layth ibn Abi Sulaymdan, ol Ka‘bdan, ol Abu Hurayradan rowaýat etdi. Abu Hurayra Resulullahyň (sallallahu aleýhi we sellem) şeýle diýendigini habar berdi: «Ymam “Gazaba duçar bolanlaryň däl, ýoldan azaşanlaryň hem däl” diýende “Amin” diýse, ýerdäkileriň “Amin” diýmesi asmandakylaryň “Amin” diýmesine gabat gelse, Alla bendäniň öňki günälerini bagyşlar. “Amin” diýmeýän kişi bolsa, bir kowum bilen söweşe giden adama meňzeýär.

Olar bije çekýärler, bijeleri çykýar, onuň bijesi bolsa çykmaýar. Ol: “Näme üçin meniň bijäm çykmady?” diýip soraýar. Oňa: “Sen ‘Amin’ diýmediň” diýilýär».

An-Nisa, 4:69–70; An-Nisa, 4:69. Köpçüligiň kyraatynda «ghayr» sözi majrur görnüşde, sypat hökmünde okalýar. Az-Zamakhshari şeýle diýdi: «Mansub görnüşde ýagdaý bildirýän söz bolup okalan hem bar; bu Resulullahyň (sallallahu aleýhi we sellem) we ‘Umar ibn al-Khattabyň kyraatydyr, Ibn Kathirden hem rowaýat edilýär. Ýagdaýy beýan edilýän söz “alaýhim” sözündäki zamirdir, “an‘amta” bolsa oňa degişli amildir.

Manasy: olar…» Şeýle okalyş Ubay ibn Ka‘bdan hem rowaýat edilipdir. Munuň sebäbi «nygmat berenleriň» diýen sözden soň «gazaba duçar bolanlar» sözüni şol nygmat berlenleriň üstüne atf edilýär diýip düşünmezlik üçindir. Olaryň arasynda Alla şeýle diýýär: «Alla lagnat eden we gazaplanan kişi» (Al-Ma’ida, 5:60); şeýle-de: «Olar öň azaşdylar, köpleri azaşdyrdylar we dogry ýoldan azaşdylar» (Al-Ma’ida, 5:77). Munuň manysy aýdyňdyr; olaryň aýdyşy ýaly.

Al-Baqara, 2:90; Al-Ma’ida, 5:60; Al-Ma’ida, 5:78–79; Al-Mujadala, 58:14; Al-Kahf, 18:17; Al-A‘raf, 7:186; Ali ‘Imran, 3:7. «Mysal» sözi «mysal getirmek» manysyndadyr; «ýemin» bolsa kasam diýmekdir. Al-Ma’ida, 5:2; käbirleriniň aýtmagyna görä, «Amin» diýmegiň perişdeleriň «Amin» diýmegine wagt taýdan gabat gelmegidir; başgaça düşündirilişine görä, dilegiň kabul edilmeginde gabat gelmegidir; ýene bir düşündirişe görä, yhlas sypatynda gabat gelmegidir. Yunus, 10:88–89.

Bagawiniň tefsiri

«Bizi dogry ýola ugrukdyr» diýen söz barada:

«Ugrukdyr» diýmek «ýol görkez» diýmekdir. Aly we Ubay ibn Ka‘b: «Bizi berk sakla» diýip düşündirdiler. Munuň mysaly, dik duran adama: «Sen duran ýeriňde bol, men saňa gaýdyp gelýänçäm» diýilmegidir. Ýagny, «häzirki ýagdaýyňda dowam et» diýmekdir.

Möminleriň hidaýatda bolsalar-da bu dogany etmegi, berklik dilemek hem-de hidaýatyň artmagyny soramak manysyndadyr. Ahl as-Sunnanyň garaýşyna görä, Alladan gelýän mähir we hidaýatlar tükeniksizdir.

«Syrat» sözi «sirat» görnüşinde hem aýdylýar. Uways bu görnüşi Ya‘qubdan rowaýat edipdir; ol sözüň asyl görnüşidir. Ol ýolagçylary öz içine alyp, geçirýändigi üçin «syrat» diýlip atlandyrylypdyr. «Za» harpy bilen okalýan görnüşi hem bar.

Hamza «za» harpyna ýakyn ses bilen okapdyr. Bularyň hemmesi dogry dil görnüşleridir. Köp kyraat alymlarynyň saýlan görnüşi mushafy Osmanide ýazylan görnüşe gabat gelýändigi üçin «sad» harply görnüşdir.

«Dogry ýol» barada Ibn Abbas we Jabir (Alla ikisinden razy bolsun): «Ol Yslamdyr» diýdiler; Muqatil hem şeýle diýdi. Ibn Mas‘ud (Alla ondan razy bolsun): «Ol Kurandyr» diýdi. Alydan (Alla ondan razy bolsun) Pygamberiň (sallallahu aleýhi we sellem): «Dogry ýol — Allanyň Kitabydyr» diýen sözi merfu‘ görnüşde rowaýat edildi. Sa‘id ibn Jubayr: «Ol jennet ýoludyr» diýdi.

Sahl ibn Abdullah: «Ol sünnetiň we jemagatyň ýoludyr» diýdi. Bakr ibn Abdullah al-Muzani: «Ol Resulullahyň (sallallahu aleýhi we sellem) ýoludyr» diýdi. Abu al-‘Aliýa we al-Hasan: «Ol Resulullahyň, onuň maşgalasynyň we iki ýoldaşynyň ýoludyr» diýdiler. «Dogry ýol» sözüniň asyl manysy dilde aýdyň ýoldur.

«Özüň nygmat berenleriň ýoly» diýmek, hidaýat we üstünlik bilen olara nygmat berenleriň ýoludyr. ‘Ikrima: «Olara iman we dogrulykda berk durmak nygmatyny berdi; olar pygamberlerdir (aleýhimussalam)» diýdi. Başga bir düşündirişde, Alla iman üstünde berk saklan ähli kişileriň — pygamberleriň we Beýik Allanyň: «Ine, olar Alla nygmat beren pygamberler bilen bile bolar» diýen aýatynda agzan möminleriniň hemmesiniň — göz öňünde tutulýandygy aýdylýar (An-Nisa, 4:69). Ibn Abbas: «Olar Musanyň we Isanyň (ikisine-de salam bolsun) kowumlary bolup, dinlerini üýtgetmezlerinden öňki adamlardyr» diýdi.

Abdurrahman ibn Zayd: «Olar Pygamber (sallallahu aleýhi we sellem) we onuň bilen bile bolanlardyr» diýdi. Abu al-‘Aliýa: «Olar Resulullahyň maşgalasy, Abu Bakr we ‘Umar (Alla ikisinden razy bolsun), şeýle hem onuň öý halkydyr» diýdi. Shahr ibn Hawshab: «Olar Resulullahyň sahabalary we onuň öý halkydyr» diýdi.

Hamza «‘Alayhim», «ladayhim» we «ilayhim» sözlerindäki zamiriň ha-syny damma bilen okapdyr. Ya‘qub bolsa öňünden sukunly ya harpy gelen ähli zamir ha-laryny — ikilik we köplük görnüşlerinde — damma bilen okaýar, «olaryň öňlerinde we aýaklarynyň arasynda» diýen sözden başga (Al-Mumtahana, 60:12). Beýleki kyraat alymlary ikisini hem kasra bilen okaýarlar. Ha-syny damma bilen okanlar, sözüň başynda ýekelikde damma bilen gelýändigi üçin asyl görnüşine gaýtarypdyrlar.

Kasra bilen okanlar bolsa, onuň öňündäki ya harpy sukunly bolandygy üçindir, kasra hem ya harpyna meňzeşdir. Ibn Kathir we Abu Ja‘far waslda, soňundan sukunly harp gelmedik ýagdaýynda, ähli mim jama‘lary uzaldyp okaýarlar; sukunly harp gelse, uzaltmaýarlar. Nafi‘e iki görnüşi saýlamak rugsat edilýär. Warsh hamzat al-qat‘dan öň mim bilen ha harplaryny damma bilen okaýar.

Eger ondan soň hamzat al-wasl gelse, ha-dan öň kasra ýa-da sukunly ya bar bolsa, Hamza we al-Kisa’i ha we mim harplaryny damma bilen, Abu ‘Amr bolsa ikisini-de kasra bilen okaýar. Ýa‘qub hem öňündäki harp kasra bolsa, ikisini kasra bilen okaýar. Beýleki kyraat alymlary ähli ýagdaýda mim harpy damma, ha harpy kasra bilen okaýarlar: ha harpy ya sebäpli ýa-da öňündäki harp kasra bolany üçin, mim bolsa asyl görnüşine görä damma bilen okalýar.

Beýik Allanyň «Gazaba duçar bolanlaryň däl» diýen sözi «gazaplananlaryň ýoluna däl» diýmekdir. Gazap — günäkärlerden ar almak islegidir. Beýik Allanyň gazaby imanly günäkärlere ýetmez, ol diňe kapyrlara ýetýär. «Ýoldan azaşanlaryň hem däl» diýmek bolsa, hidaýat ýolundan azaşanlaryň ýoluna däl diýmekdir.

«Dalal» sözüniň iň agyr manysy heläk bolmak we ýitip gitmekdir. «Suw süýdüň içinde ýitdi» diýilýär, ýagny, ol eräp, görünmez boldy.

Bu ýerde «ghayr» sözi «la» manysyndadyr, «la» sözi hem «ghayr» manysynda ulanylýar. Şonuň üçin bir sözüň üstüne beýlekisini atf etmek bolýar; edil «Pylany ýagşylyk eden hem däl, sahy hem däl» diýlişi ýaly. Eger «ghayr» sözi «başga, özge» manysynda bolsa, onuň üstüne «la» bilen atf etmek bolmaýar. «Mende Abdullahdan başga hiç kim ýok, Zayd hem ýok» diýip aýdylmaýar.

‘Umar ibn al-Khattab (Alla ondan razy bolsun): «Özüň nygmat berenleriň ýoluna; gazaba duçar bolanlaryň däl, ýoldan azaşanlaryň hem däl» diýip okapdyr.

Gazaba duçar bolanlaryň ýehudylar, azaşanlaryň bolsa hristianlardygy aýdylýar. Çünki Beýik Alla ýehudylar barada: «Alla lagnat eden we gazaplanan kişi» diýdi (Al-Ma’ida, 5:60), hristianlar barada bolsa: «Öň azaşan kowumyň höweslerine eýermäň» diýdi (Al-Ma’ida, 5:77). Sahl ibn Abdullah: «Bidgat edenler gazaba duçar bolanlardyr; sünnetden azaşanlar bolsa ýoldan çykandyr» diýdi.

Käri Fatihany okap bolandan soň, ondan sähelçe säginip, Fatihadan aýratyn edip, ýeňil aýdylýan «Amin» sözüni aýtmalydyr. Nahwçylaryň pikiriçe, ony uzaldyp ýa-da gysga aýdyp bolýar. Manasy: «Eý, Alla! Eşit we kabul et» diýmekdir.

Ibn Abbas we Qatada: «Manasy: “Şeýle bolsun” diýmekdir» diýdiler. Mujahid: «Ol Allanyň atlarynyň biridir» diýdi. Başga bir düşündirişde, ol doganyň möhüridir diýilýär. Ýene bir düşündirişde bolsa, kitapda möhür onuň mazmunynyň üýtgemeginden we açylyp bilinmeginden goraýşy ýaly, ol hem Allanyň bendelerini belalardan goraýan möhüridir diýilýär.

Imam Abu ‘Ali al-Husayn ibn Muhammed al-Qadi we Abu Hamid Ahmad ibn Abdullah as-Salihi bize şeýle habar berdiler: Abu Bakr Ahmad ibn Hasan al-Hayri bize, ol Abu ‘Ali Muhammed ibn Ahmad ibn Muhammed ibn Ma‘qil al-Maydani bize, ol Muhammed ibn Yahýa bize, ol Abdurrazzaqdan, ol Ma‘mardan, ol az-Zuhriýden, ol Sa‘id ibn al-Musayyabdan, ol Abu Hurayradan (Alla ondan razy bolsun) rowaýat etdi. Pygamber (sallallahu aleýhi we sellem) şeýle diýdi: «Ymam “Gazaba duçar bolanlaryň däl, ýoldan azaşanlaryň hem däl” diýende, siz “Amin” diýiň. Çünki perişdeler “Amin” diýýärler we ymam hem “Amin” diýýär.

Kimiň “Amin” diýmegi perişdeleriň “Amin” diýmegine gabat gelse, öňki günäleri bagyşlanar» (sahyh).