Doğru yolğa hidayet tilegi

Şeyh Abdurrahman es-Saadiniñ tefsiri

Soñra Allah تعالى: «Bizni doğru yolğa yönelt» (اهْدِنَا الصِّرَاطَ الْمُسْتَقِيمَ) buyurdı. Yani, bizge yolnı köster, bizni doğru yolğa irşad et ve onıñ içün muvaffaqiyet ber. Bu, Allah’qa ve Onıñ cennetine yetiştirecek ap-açıq yoldır. O, hakikatni tanıp, onıñnen amel etmektir.

Demek, bizni yolğa yönelt ve yolnıñ içinde de doğru tut. Yolğa hidayet — İslam dinini tutmaq ve ondan başqa dinlerni terk etmektir. Yol boyunca hidayet ise dinniñ bütün tafsilatlarında ilim ve amel bakımından doğru yolğa yönelmekni ihtiva ete. Bu dua, qullar içün en cemiyetli ve eñ faydalı dualardandır.

Bu sebepten insan namazınıñ er rekâtında Allah’qa bu dua ile yalvarmağa mecburdır; çünki onıñ buña ihtiyacı bar.

Bu doğru yol, «Sen nimet bergenlerniñ yoludur» (صِرَاطَ الَّذِينَ أَنْعَمْتَ عَلَيْهِمْ): peyğamberlerniñ, sıddıqlarnıñ, şehitlerniñ ve salihlerniñ yoludur. «Gadapqa oğrağanlarnıñ» (الْمَغْضُوبِ عَلَيْهِمْ) yolı degil; olar yahudiyler ve oña oşağanlar kibi hakikatni tanıp, onı terk etkenlerdir. «Sapqınlarnıñ» (الضَّالِّينَ) yolı da degil; olar nasraniler ve oña oşağanlar kibi, bilgisizlik ve sapqınlıq sebebinden hakikatni terk etkenlerdir.

Qısqa olğanına baqmadan, bu sure Qur’an’daki başqa surelerde bulunmağan şeylerni ihtiva ete. Üç türlü tevhidni öz içine ala: rububiyet tevhide «Âlemlerniñ Rabbi» (رَبِّ الْعَالَمِينَ) sözünden delil çıqar; uluhiyet tevhide, yani ibadetni yalnız Allah’qa has etmege, «Allah» (اللَّهِ) lafzı ve «Yalñız Saña ibadet etemiz» (إِيَّاكَ نَعْبُدُ) ayeti delil ola. Esma ve sıfatlar tevhide ise — Allah Teâlâ özüne ispat etken ve Resulü Onıñ içün ispat etken kemal sıfatlarını, olarnı inkâr etmeden, yaratılğanlarğa oşatmadan ve misal ketirmeden tasdiqlamağa — «Hamd» (الْحَمْدُ) lafzı delil ola, bunı evelde añlatqan edik.

Sure, «Bizni doğru yolğa yönelt» (اهْدِنَا الصِّرَاطَ الْمُسْتَقِيمَ) sözünde peyğamberlikni de tasdiq ete; çünki peyğamberliksiz bu mümkün degildir. «Ceza kününiñ Malikidir» (مَالِكِ يَوْمِ الدِّينِ) sözünde amellerge qarşılıq berilecegini tasdiq ete; cezanıñ adalet ile olacağını da bildirir, çünki «din» adalet ile qarşılıq bermek demektir. Sure qaderni de tasdiq ete ve qulnıñ öz amelini haqiqaten yapqanını bildire; qaderni inkâr etkenlerniñ ve cebriyecilerdiñ fikirlerine qarşı çıqa. «Bizni doğru yolğa yönelt» ayetinde bütün bidat ehline cevap da bar; çünki bu, hakikatni tanımaq ve onıñnen amel etmektir.

Her bidatçı ise bunıñ zıddına hareket ete. «Yalñız Saña ibadet etemiz ve Yalñız Senden yardım tileyimiz» (إِيَّاكَ نَعْبُدُ وَإِيَّاكَ نَسْتَعِينُ) sözünde dinni Allah Teâlâ içün ihlas ile tutmaq, ibadetni ve yardımaq tilevini yalñız Oña has etmek bildirilgen. Alemlerniñ Rabbi Allah’qa hamd olsun! Sapqınlıq; sapqın.

İmam İbn Kesirniñ tefsiri

«Bizni doğru yolğa yönelt» (اهدنا الصراط المستقيم).

Cumhur qarisi bu ayetni sad (ص) ile oqıy. «Sırat» (السراط) şeklinde de, zay (ز) ile de oqılğan. El-Ferra dedi: Bu, Uzre, Belqayn ve Kelb oğulları lügatidir.

Soralağan Zat — mübarek ve yüce Allah — evelce maqtalğandan soñ, Oña tilek etilmesi münasib ola. Nitekim Allah: «Bu, Menim aramda ve qulum arasında eki yarımğa bölüngendir; qulum tilegenine irişecek», dedi. Tilek etkenniñ eñ kâmil hali — tilegen zatını evel maqtamaq, soñra hacetini tilemektir; çünki bu, hacetniñ qabul olmasına ve cevap berilmesine daha yaqındır. Allah Teâlâ qullarını buña irşad etti, çünki bu eñ kâmil yoldır.

Ba’zı vaqıt tilek etken kimseniñ vaziyetini ve muhtaclığını añlatması da tilekten evel kele. Musa عليه السلام: «Rabbim! Maña indirecegiñ er türlü hayırğa muhtacım» (قصص: 24), dedi. Bunıñ evelinde tilek etilgen Zatnıñ sıfatları da añlatıla bilir; Zü’n-Nun’niñ sözü kibi: «Senden başqa ilâh yoq.

Sen pak ve münezzehsiñ. Men zulum etkenlerden oldım» (الأنبياء: 87). Ba’zı vaqıt ise tilek etilgen Zatnı yalñız maqtamaq kâfiy ola. Şairniñ sözü de buña misaldir:

«Hacetimni añlatayım mı, yoqsa hayañ maña kâfi mi? Sen haya sahibiñ. Bir kün seni maqtasa, kişi, maqtavı seniñ maqtavıña müracaat etmesine kâfidir.»

Bu yerde hidayet — irşad etmek ve muvaffaqiyet berme demektir. Hidayet bu ayetteki kibi mef’ulsiz de qullanıla: «Bizni doğru yolğa yönelt». Bu, «ilham et», «muvaffaqiyet ber», «nasip et» yaki «bize ber» manalarını ihtiva ete. «Biz oña eki yüksek yolnı kösterdik» (البلد: 10), yani hayır ve şerni añlattıq.

Hidayet «ilâ» ile de qullanıla: «Onı sayladı ve doğru yolğa yöneltti» (النحل: 121); «Olarnı ceennem yoluna yöneltiñ» (الصافات: 23). Bu, irşad ve yol köstermek manasındadır. Allah Teâlâ: «Şübhesiz, sen doğru yolğa yöneltesiñ» (الشورى: 52), buyurğanda da böyledir. Hidayet «lam» ile de qullanıla.

Cennet ehli: «Bizi buña yöneltken Allah’qa hamd olsun» (الأعراف: 43), derler; yani Allah bizge muvaffaqiyet berdi ve bizni buña layıq etti.

Doğru yolğa kelgende, İmam Abu Cafer ibn Cerir şöyle dedi: Tefsir alimleriniñ ümmeti, doğru yol — içinde egrilik olmağan, ap-açıq yol olğanında birleşti. Bu, bütün arab lügatlerinde de böyledir. Cerir ibn Atiyye el-Hatfi’niñ beyti bunıñ misalidir:

«Müminlerniñ emiri doğru yol üzerindedir; suwlar eğilgende de ol doğrudır.»

İbn Cerir dedi: Buña delalet etken şahidler sanap bitirecek qadar çoqtır. Soñra arablar «sırat» sözini mecazen qullanıp, doğru yaki eğri dep sıfatlanğan er bir söz ve amelge nisbet ettiler: doğru şeyni doğrusı ile, eğri şeyni eğrisi ile vasıflandırdılar.

Selef ve halef müfessirleriniñ doğru yolnı añlatqan ifadeleri çeşitlidir; lâkin olarnıñ manası bir şeyge — Allah ve Resulüne tabi olmağa — qayta. Bu yol Allahnıñ Kitabı dep rivayet etilgen. İbn Ebi Hatim dedi: Hasan ibn Arafe bizge añlattı; Yahya ibn Yeman maña, o Hamza ez-Zeyyat’ten, o Sa’d’dan — Sa’d Abu’l-Muhtar et-Taîdir — o Haris el-A’verniñ yeğeninden, o Haris el-A’verden, Ali ibn Ebi Talib رضي الله عنه vasıtasınen rivayet etti: Resulullah صلى الله عليه وسلم dedi: «Doğru yol — Allahnıñ Kitabıdır». İbn Cerir de bunı Hamza ibn Habib ez-Zeyyat yolundan rivayet etti.

Ahmed ve Tirmizi de Haris el-A’ver yolundan, Ali’den merfu olaraq rivayet ettiler: «Ol — Allahnıñ sağlam ipidir, hikmetli zikirdir ve doğru yoldır». Bu rivayet Ali’den mewquf olaraq da kelgen; Allah eñ doğrusını bilir, mewquf rivayet daha münasib körüne.

Es-Sevri, Mansur’dan, o Abu Vail’den, o Abdullah’tan rivayet etti: «Doğru yol — Allahnıñ Kitabıdır». Başqa bir rivayette: «Ol — İslamdır», denildi. Ed-Dahhak, İbn Abbas’tan rivayet etti: Cebrail Muhammad’qa صلى الله عليهما وسلم: «Ey Muhammad, “Bizni doğru yolğa yönelt” de», dedi. Yani, bizni doğru yolğa yönelt; bu, egriligi olmağan Allah dinidir.

Meymun ibn Mihran İbn Abbas’tan «Bizni doğru yolğa yönelt» söziniñ tefsirinde: «Bu — İslamdır», dedi. İsmail ibn Abdurrahman es-Seddi el-Kebir, Abu Malik’ten, Abu Salih’ten, İbn Abbas’tan; Murra el-Hemdani’den, Abdullah ibn Mesud’dan ve Peyğamber صلى الله عليه وسلم sahabeleriniñ bir qısmından rivayet etti: «Bizni doğru yolğa yönelt» sözini «İslam» dep añlattılar. Abdullah ibn Muhammad ibn Aqil Cabir’den rivayet etti: «Bizni doğru yolğa yönelt» — İslamdır; o, kök ile yer arasındaki mesafeden de keñdir.

İbn el-Hanefiyye, «Bizni doğru yolğa yönelt» ayeti aqqında: «Bu, Allahnıñ qullarından başqa hiç kimse içün qabul etilmeycek dinidir», dedi. Abdurrahman ibn Zeyd ibn Eslem de: «Ol — İslamdır», dedi.

İmam Ahmed’niñ Müsned’inde rivayet etilgen hadiste de bu mana bar. Ahmed dedi: Hasan ibn Sevvar Abu’l-Ala bizge añlattı; o Leys — yani ibn Sa’d — o Muaviye ibn Salih’ten, Abdurrahman ibn Cübeyr ibn Nüfeyr babası vasıtasınen, o Nevvaz ibn Sem’an’dan, o Resulullah’tan rivayet etti. Resulullah صلى الله عليه وسلم buyurdı: «Allah doğru yolğa bir misal berdi. Yoluñ eki yanında eki duvar bar; olarda açıq qapılar bar, qapılarnıñ üzerinde ise salınğan perdeler bar.

Yolnıñ başında bir çağıruvçı: “Ey insanlar, bu yolğa hep birden kiriñ ve egrilmeñ!” dep çağıra. Yoluñ üzerinde de bir çağıruvçı bar. İnsan bu qapılardan birini açmaq istegende, o: “Yazıq saña, onı açma! Açsañ, içine kirersiñ”, der.

Yol — İslamdır; eki duvar — Allahnıñ hudutları; açıq qapılar — Allahnıñ haram etkenleridir. Yol başındaki çağıruvçı — Allahnıñ Kitabıdır. Yol üzerindeki çağıruvçı ise er bir musulmannıñ yüregindeki Allahnıñ nasihatçısıdır». İbn Ebi Hatim ve İbn Cerir de bunı Leys ibn Sa’d yolundan rivayet ettiler.

Tirmizi ve Nesaî de Ali ibn Hacr’dan, o Beqiyye’den, o Bücayr ibn Sa’d’dan, o Halid ibn Ma’dan’dan, o Cübeyr ibn Nüfeyr’den, o Nevvaz ibn Sem’an’dan rivayet ettiler. Bu, sahih isnaddır; Allah eñ doğrusını bilir.

Mücahid «Bizni doğru yolğa yönelt» ayeti aqqında: «Hakikat», dedi. Bu añlamanıñ qapsamı daha keñdir, amma evel aytılğanlarğa zıd degildir. İbn Ebi Hatim ve İbn Cerir Abu’n-Nadr Haşim ibn el-Qasım yolından rivayet ettiler: Hamza ibn el-Mugira, Asım el-Ahvel’den, o Abu’l-Aliye’den: «Bizni doğru yolğa yönelt» — Peyğamber صلى الله عليه وسلم ve ondan soñ kelgen eki yoldaşıdır, dedi. Asım: Bunı Hasan’ğa añlattıq, o: «Abu’l-Aliye doğru ayttı ve nasihat etti», dedi.

Bu sözlerniñ episi doğrudır ve bir-birine uyğun kele. Peyğamber صلى الله عليه وسلم’ge uyğan ve ondan soñki eki halife — Abu Bekir ve Ömer’ge iqtidâ etken kimse aqiqaten hakikatke uymış olur. Hakikatke uyğan İslam’ğa, İslam’ğa uyğan Qur’an’ğa uymış olur. Qur’an — Allahnıñ Kitabı, sağlam ipi ve doğru yolıdır.

Demek, bu añlatmalarnıñ episi doğrudır; biri digerini tasdiq ete. Allah’qa hamd olsun!

Taberani rivayet etti: Muhammad ibn el-Fadl es-Saqati bizge añlattı; İbrahim ibn Mehdi el-Mısisi, Yahya ibn Zekeriyya ibn Ebi Zaide’den, o A’meş’ten, o Abu Vail’den, o Abdullah’tan rivayet etti. Abdullah dedi: «Doğru yol — Resulullah صلى الله عليه وسلم bizge qaldırğan yoldır».

Bu sebepten İmam Abu Cafer ibn Cerir رحمه الله şöyle dedi: «Menim nazarımda, “Bizni doğru yolğa yönelt” ayetiniñ tefsirinde eñ doğru fikir şudur: Allah’ıñ razı olğan ve qullarından nimet bergen peyğamberler, sıddıqlar, şehitler ve salihlar içün muvaffaqiyet bergen söz ve amel üzerinde sabit qalmağa bizge muvaffaqiyet ber.

Çünki Allahnıñ nimet bergen qullarına nasip olğan şeylerge muvaffaqiyet tapqan kimse İslam’ğa, peyğamberlerni tasdiq etmege, Kitabnı tutmağa, Allahnıñ emirlerini yerine ketirmege, tıyğan şeylerinden saqlanmağa, Peyğamber صلى الله عليه وسلم’niñ yoluna, dört halifeniñ ve er bir salih qulnıñ yoluna tabi olmağa muvaffaqiyet tapqan olur. Bunıñ episi doğru yolğa aiddir.»

Soralsa: «Mümin, bu yolğa uyğan halda olğanına baqmadan, ne içün er vaqıt — namazda ve başqa vaqıtlarda — hidayet tiley? Bu, bar olğan şeyni qaytadan tilemek degilmi?» Cevap: Yo, bu böyle degil. Qul tün ve kün Allah’qa muhtac olmasa edi, Allah onı bu duağa yöneltmez edi.

Qul er saatta ve er bir vaziyette Allah’qa muhtacdır: Allah onı hidayet üzerinde sabit tutsın, hidayetiniñ kök salmasına, onı daha yaxşı añlamasına, onıñda artmasına ve devam etmesine yardım etsin. Qul özüne, Allah istegeninden başqa, ne fayda ne de zarar ketire bilir. Bu sebepten Allah Teâlâ onı er vaqıtta yardım, sabitlik ve muvaffaqiyetni artırması içün Oña yalvarmağa yöneltti. Bahtlı kimse — Allahnıñ tilek etmege muvaffaqiyet bergen kimsedir; çünki Allah, Oña dua etken kimseniñ duasına cevap bermege taahhüt etken.

Bu, tünde ve künniñ aqşamında, muhtac ve muztar halda Oña yalvarğan kimse içün bilhassa böyledir. Allah Teâlâ: «Ey iman etkenler! Allah’qa, Resulüne, Resulüne endirilgen Kitab’qa ve evel endirilgen Kitab’qa iman etiñ» (النساء: 136), buyurğan. Allah iman etkenlerge iman etme emir etti; lâkin bu bar olğan şeyi qaytadan tilemek degil.

Maksat, iman üzerinde sabitlik, devamlılıq ve oña yardım etken amellerde daimiyliktir. Allah eñ doğrusını bilir.

Allah iman etken qullarına: «Rabbimiz! Bizni hidayetke yöneltkennen soñ yüreklerimizni eğriltme ve öz qatıñdan bizge rahmet ber. Şübhesiz, Sen çoq bağışlayansıñ» (آل عمران: 8), dep aytmağa emir etti. Sıddıq رضي الله عنه aqşam namazınıñ üçünci rekâtında Fatiha’dan soñ bu ayetni içinden oqur edi.

Demek, Allahnıñ «Bizni doğru yolğa yönelt» söziniñ manası: «Bizni bu yol üzerinde devamlı tut ve başqa bir yolğa çevirme» demektir. «Bizni yönelt» dep, mümin qardaşlarınıñ da hacetini öz duasına qoştı.

Qul «Bizni doğru yolğa yönelt» ve ayetniñ soñuna qadar oqığanda Allah: «Bu, Menim qulum içündir; qulum tilegenine irişecek», dep cevap bergen hadis evelde kelgen edi.

«Sen nimet bergenlerniñ yoluna» (صراط الذين أنعمت عليهم) sözü, «doğru yol»nı añlata. Nahiv alimlerine köre bu, ondan bedel ola bilir; beyan atfı olması da caizdir. «Nimet bergenleriñ» — Nisa suresinde añlatılğan kimselerdir: «Kim Allah’qa ve Resulüne itaat etse, olar Allahnıñ nimet bergen peyğamberler, sıddıqlar, şehitler ve salihlar ile beraber olurlar. Olar ne güzel yoldaşlardır!

Bu, Allah’tan bir lütüftir; Allah bilici olaraq kâfiydir» (النساء: 69–70). Ed-Dahhak, İbn Abbas’tan rivayet etti: «Sen nimet bergenlerniñ yolı — Allah’qa itaat ve ibadet etmekte sabitlegen meleklerniñ, peyğamberlerniñ, sıddıqlarnıñ, şehitlerniñ ve salihlarñ yolıdır. Bu, Rabbimizniñ: “Kim Allah’qa ve Resulüne itaat etse, olar Allahnıñ nimet bergenleri ile beraber olurlar...” sözine oşaş». Abu Cafer, er-Rebi ibn Enes’ten: «Sen nimet bergenlerniñ yolı — peyğamberlerdir», dep rivayet etti.

İbn Cüreyc, İbn Abbas’tan: «Olar — müminlerdir», dedi; Mücahid de böyle dedi. Veki: «Olar — musulmanlardır», dedi. Abdurrahman ibn Zeyd ibn Eslem: «Olar — Peyğamber صلى الله عليه وسلم ve onıñ beraberindekilerdir», dedi. Lâkin İbn Abbas’tan evelde kelgen tefsir daha umumiy ve qapsamlıdır; Allah eñ doğrusını bilir.

Allah Teâlâ: «Gadapqa oğrağanlarnıñ degil, sapqınlarnıñ da degil» (غير المغضوب عليهم ولا الضالين), buyurdı. Yani: «Bizni, evel vasıfları añlatılğan nimet bergenleriñ — hidayetke, doğru yolğa ve Allah’qa ve Onıñ resullerine itaat etmege erşken, emirlerini yerine ketirip, tıyğan ve men etken şeylerinden saqlanğan kimselerniñ — yoluna yönelt; iradeleri bozularaq hakikatni bilip ondan yüz çevirgen gadapqa oğrağanlarnıñ yoluna degil; ilimden mahrum qalğan ve sapqınlıq içinde qalıp, hakikatke yol tapa almağan sapqınlarnıñ yoluna da degil». «La» (لا) kelimesi sözni tekit ete; demek, bozulğan eki yol bar. Bu, yahudiylerniñ ve nasranilerniñ yollarıdır.

Ba’zı nahiv alimleri bu yerde «gayr» (غير) kelimesi istisna manasında dep farz etti. Bu taqdirde, nimet bergenlerden istisna etilgenleri içün munqati’ istisna olur edi; çünki gadapqa oğrağanlar nimet bergenlerden degil. Lâkin bizniñ keltirgen añlatmamız daha münasibdir. Şairniñ sözü de buna misaldir: «Sanki sen Beni Aqiyş develerinden bir deveñ; ayaqları yanında eski teri şaqırday».

Yani, «Beni Aqiyş develerinden bir deve kibi» demek istegen; sıfatını aytıp, vasıflanğan ismini qaldırğan. «Gadapqa oğrağanlarnıñ degil» (غير المغضوب عليهم) sözinde de «gadapqa oğrağanlarnıñ yolı degil» denilmek istegen; izafetli isim qaldırılıp, izafet etilgen söz kâfi körülgen. Bu, sözniñ bağlamından belli: «Bizni doğru yolğa, Sen nimet bergenlerniñ yoluna yönelt», soñra «gadapqa oğrağanlarnıñ degil» denilgen.

Ba’zı alimler «sapqınlarnıñ da degil» (ولا الضالين) sözündeki «la» artıq dep farz etti; olarğa köre sözniñ takdiri: «Gadapqa oğrağanlarnıñ ve sapqınlarnıñ degil» olur. Hicr ibn el-Haccac’niñ şu beytini delil ketirdiler: «Huver olmayan quyu içinde yol aldı, lâkin his etmedi». Yani, olar «huver quyu» demek istegenler. Doğrısı ise evel aytılğan añlatmadır.

Abu Ubeyd el-Qasım ibn Sellam «Fedailü’l-Qur’an» kitabında Abu Muaviye’den, o A’meş’ten, o İbrahim’den, o Esved’den, o Ömer ibn el-Hattab رضي الله عنه’dan rivayet etti: Ömer «Gadapqa oğrağanlarnıñ degil, ve sapqınlarnıñ da degil» dep oqur edi. Bu sahih isnaddır. Lâkin bu, ayetni añlatmaq maqsadınen yapılğan tefsir olaraq qabul etile; böylece «la»nıñ nefyini tekit etme ve bir-birinden ayrı eki yolnı bildirip, er ekisinden de saqlanmaq içün kelgeni añlaşıla. İman ehiliniñ yolı hakikatni bilmek ve onıñnen amel etmekni ihtiva ete.

Yahudiylerde amel yoq; nasranilerde ise ilim yoq. Bu sebepten gadap yahudiylerge, sapqınlıq ise nasranilerge nisbet etildi. Kim bilip de terk etse, gadapqa layıq olur; bilmegen kimse ise oña oşaş degil. Nasraniler bir maqsadnı közlegenler, lâkin haq peyğamberge tabi olmaq yolu ile onıñ yolını tapa almadılar; meseleye doğru qapıdan kirmedikleri içün sapıp kettiler.

Yahudiyler de, nasraniler de sapqın ve gadapqa oğrağan kimselerdir; lâkin yahudiylerniñ en ayırıcı sıfatı gadap, nasranilerniñki ise sapqınlıqtır. Hadisler ve rivayetler de buña delalet ete.

İmam Ahmed dedi: Muhammad ibn Cafer bizge añlattı; Şu’be dedi: «Semak ibn Harb’niñ Abbad ibn Habiş’ten, o Adiy ibn Hatim’den rivayet etkenini eşittim». Adiy dedi: «Resulullahnıñ صلى الله عليه وسلم atlıları kelip, halam ve bir qısım insanlarnı esir aldı. Olarnı Resulullah’qa ketirgenlerinde, safqa tizdiler. Halam: “Ey Allahnıñ Resulü!

Kervanım ketti, evlatlarım da yoq; men yaşlı bir qadınım, hizmet etmege yarar bir şeyim de yoq. Allah saña ihsan etkeni kibi, maña da ihsan et”, dedi. Resulullah: “Seniñ kervanıñnı kim ketirdi?” dep soradı. O: “Adiy ibn Hatim”, dedi.

Resulullah: “Allah ve Resulünden qaçqan adam mı?” dedi. Halam: “Basa da maña ihsan et”, dedi. Resulullah qaytıp ketkende, yanında bir adam bar edi; onı Ali dep sanayım. Resulullah: “Oña yol azığı ve minilcek berilmesini tile”, dedi.

Halam tilegende, Resulullah emir etti. Halam maña kelip: “Atañ yapmaycaq bir işi yaptı. Falanca kelip, ondan pay aldı; filan kelip, o da pay aldı. Men de oña keldim”, dedi. Men Resulullahnıñ yanına bardım. Yanında bir qadın ve balalar yaki bir bala bar edi; olarnıñ Peyğamberge yaqınlığını añlattı.

Men onıñ Kisra yaki Qaysar patişası olmağanını añladım. Resulullah: “Ey Adiy! La ilahe illallah denilmesinden seni ne qorquta? Allah’tan başqa ilâh bar mı? Allahu ekber denilmesinden seni ne qorquta? Allah’tan büyük bir şey bar mı?”

dedi. Men musulman oldım. Resulullahnıñ yüzü sevingenini kördim. Soñra dedi: “Gadapqa oğrağanlar — yahudiyler; sapqınlar ise nasranilerdir”». Hadisni Tirmizi de Semak ibn Harb rivayetinden keltirdi ve: «Hasan-garib hadistir; bunı yalñız onıñ rivayetinden bilemiz», dedi.

Men aytam: Hammad ibn Seleme de Semak’tan, o Murri ibn Qatari’den, o Adiy ibn Hatim’den rivayet etti. Adiy dedi: «Allahnıñ “gadapqa oğrağanlarnıñ degil” söziniñ manası aqqında Resulullah’tan soradım. O: “Olar — yahudiyler”, dedi. “Sapqınlarnıñ da degil” söziniñ manası aqqında ise: “Olar — nasranilerdir; olar sapqınlardır”, dedi».

Süfyan ibn Uyeyne de İsmail ibn Ebi Halid’den, o Şa’bi’den, o Adiy ibn Hatim’den bu rivayetni keltirdi. Adiy’niñ bu hadisi bir qaç yolnen ve çeşitli lafızlarnen rivayet etilgen; olarnıñ episini añlatmaq uzun sürer.

Abdurrezzak dedi: Ma’mer bizge, o Büdeyl el-Uqayli’den rivayet etti; Abdullah ibn Şaqiq maña, Resulullah صلى الله عليه وسلم’ni Vadil-Qura’da at üstünde olğanda eşitken bir adamnıñ añlatqanını bildirdi. Beni Qayn qavmından bir adam: «Ey Allahnıñ Resulü, olar kim?» dep soradı. Resulullah yahudiylerge işaret etip: «Gadapqa oğrağanlar», dedi; «sapqınlar ise nasranilerdir».

Cüreyri, Urve ve Halid el-Hazza da Abdullah ibn Şaqiq’ten rivayet ettiler, lâkin olar Resulullahnı eşitken adamnı zikr etmediler. Urve’niñ rivayetinde Abdullah ibn Ömer’niñ adı kelgen; Allah eñ doğrusını bilir. İbn Merdeveyh, İbrahim ibn Tahman’dan, o Büdeyl ibn Meysere’den, o Abdullah ibn Şaqiq’tan, o Abu Zerr’den rivayet etti: Abu Zerr: «Gadapqa oğrağanlar kimler?» dep soradım, Resulullah: «Yahudiyler», dedi. «Sapqınlar kimler?» dep soradım; «Nasraniler», dedi.

Es-Seddi, Abu Malik’ten, Abu Salih’ten, İbn Abbas’tan; Murra el-Hemdani’den, İbn Mesud’dan ve Peyğamber صلى الله عليه وسلم sahabelerinden bir qısımından rivayet etti: «Gadapqa oğrağanlar — yahudiyler; sapqınlar ise nasranilerdir». Ed-Dahhak ve İbn Cüreyc, İbn Abbas’tan da bu şekilde rivayet ettiler. Er-Rebi ibn Enes, Abdurrahman ibn Zeyd ibn Eslem ve başqa alimler de böyle dediler. İbn Ebi Hatim: «Müfessirler arasında bu meselede ihtilaf bar ekenini bilmeyim», dedi.

Bu imamlarniñ yahudiyler gadapqa oğrağan, nasraniler ise sapqın degilgen sözlerini evelki hadis tasdiq ete. Allah İsrail oğullarına Baqara suresinde: «Allahnıñ qullarından istegenine öz fazlından vahiy endirmesini qısqanıp, Allah endirgenni inkâr etmeknen öz canlarını ne kötü şeyge sattılar! Böylece olar gadap üstüne gadapqa oğradılar. Kâfirler içün alçaltıcı azap bar» (البقرة: 90), dedi.

Maide suresinde: «De: Allah qataında cezası bundan da beter olğan kimselerni sizge bildireyimmi? Olar Allahnıñ la’net etken, gadapqa oğrağan, içlerinden maymunlar ve domuzlar yapqan ve tağutqa ibadet etken kimselerdir. Olar yeri en kötü olğan ve doğru yoldan eñ çoq sapqanlardır» (المائدة: 60), buyurdı. Yene: «İsrail oğullarından kâfir olğanlar Davud ve Meryem oğlu İsa’niñ tili ile la’netlendiler.

Bu, isyan etkenleri ve haddini aşqanları içündir. Olar yapqan yamanlıqtan bir-birini tıymaz ediler. Yapqan işleri ne kötü edi!» (المائدة: 78–79), dedi.

Sirette Zeyd ibn Amr ibn Nüfeyl aqqında şöyle rivayet etile: O ve bir qısım yoldaşları haq dinni izlep Şam’a çıqtılar. Yahudiyler oña: «Bizge qoşulmaq içün Allahnıñ gadabından payıñnı almañ kerek», dediler. O: «Men Allahnıñ gadabından qaçıp baram», dedi. Nasraniler ise: «Bizge qoşulmaq içün Allahnıñ öfkesinden payıñnı almañ kerek», dediler.

O: «Bunı yapamam», dedi. O öz fıtratı üzerinde qalaraq butlarğa ibadet ve müşrikler dininden uzaq turdı; yahudiylerge de, nasranilerge de qoşulmadı. Lâkin yoldaşlarınıñ bir qısmı nasrani oldı ve o vaqıtta nasranilik yahudiylikten daha yaqın körüngeni içün bu dinge kirdi. Olarnıñ arasında Vereqa ibn Nevfel de bar edi.

Allah onı Peyğamberi vasıtasınen hidayetke iriştirdi; Peyğamber yollanğanda, o vahiyden tapqanına iman etti. Allah ondan razı olsun.

Mesele: Alimleñ doğru mezhebine köre, «dad» (ض) ile «za» (ظ) sesleriniñ ayırmasını tam yapamağan kimseniñ bu qusurı bağışlanır; çünki olarnıñ çıqqan yerleri bir-birine yaqındır. Dad’niñ çıqqan yeri — tilniñ evelki yanı ve azı dişlerine yaqın kısmıdır; za’nıñ çıqqan yeri ise tilniñ uçı ve üstki ald dişlerniñ uçlarıdır. Eki ses de sesli, yumuşaq ve qalın harflerdendir. Bu sebepten birini digeriniñ yerine qullanğan, aralarında ayırma yapmağa qabiliyeti olmağan kimsege bu hususta müsaade etilgen.

Allah eñ doğrusını bilir. «Dad harfini söylegenlerniñ eñ fasihi menim» hadisiniñ esası yoqtır; Allah eñ doğrusını bilir.

Bölüm: Bu şerefli sure — faziletli yedi ayetten ibaret — Allah’qa hamd ve Onı ululamaq, yüksek sıfatlarını ihtiva etken güzel isimlerini añmaq; ahiretni, yani ceza kününi hatırlatmaq; qullarını O’ndan tilemege ve O’ña yalvarmağa, öz quvet ve imkânlarından uzaq olmaqlarını bildirmege irşad etmek; ibadetni ihlas ile yalñız O’ña yapmağa, uluhiyetinde O’ña şerik, oşaş yaki misal olmağını inkâr etmege; O’ndan doğru yolğa — doğru dinge — yönelmekni ve bu yolda sabit qalmaqnı tilemege irşad etmege qadar bar.

Bu yol, qiyamet künü hissiy sıratnı keçip, peyğamberler, sıddıqlar, şehitler ve salihlar ile beraber nimet cennetlerine iriştire. Sure salih amellerge rağbet ettirip, qiyamet künü batıl yolnı tutqanlar — gadapqa oğrağanlar ve sapqınlar — ile bir yerde cem olmaqdan saqlay.

Allah Teâlâ «Sen nimet bergenlerniñ yolı» (صراط الذين أنعمت عليهم) ayetinde nimet berilmesini Öz zatına nisbet etkeni, «gadapqa oğrağanlarnıñ degil» (غير المغضوب عليهم) ayetinde ise gadapnıñ failini zikr etmeygeni ne güzel! Aqiqatta bu işi yapqan Allah olsa da, ayette fail zikr etilmegen. Nitekim Allah Teâlâ: «Allahnıñ gadap etken qavmı ile dostlaşqanlarnı körmediñmi?» (المجادلة: 14), buyurdı.

Sapqınlıqnı ise, bu sıfatqa sahip olğan kimselerge nisbet etti; her ne qadar Allah taqdirine köre olarnı sapıttırğan olsa da. Allah Teâlâ: «Allah kimi doğru yolğa yöneltse, ol hidayet tapqandır; kimi sapıttırsa, onıñ içün doğru yolğa yöneltici bir dost tapamazsıñ» (الكهف: 17); «Allah kimi sapıttırsa, onı doğru yolğa yöneltici yoq; Allah olarnı azğınlıqlarında şaşqın halde qoyar» (الأعراف: 186), ve başqa ayetlerde buyurdı. Bu ayetler hidayet ve sapıttırmaqta yalñız Allahnıñ hüküm sahibi olğanını bildirir.

Bu, qaderni inkâr etken firqanıñ ve olarğa uğanlarnıñ, qullar hidayet ve sapqınlıqnı özleri saylap yapalar, dep aytqan sözlerine zıttır. Olar bidatlerini ispatlamaq içün Qur’an’niñ müteşabih ayetlerini delil eteler, özlerine qarşı ap-açıq delil olğan ayetlerni ise terk eteler. Bu, sapqın ve azğınlarnıñ halidir. Sahih hadiste: «Qur’an’niñ müteşabih ayetlerine uyanlarnı körseñiz, olar Allahnıñ adını qoyğan kimselerdir; olardan saqlanıñ», denilgen.

Bu, Allah Teâlâ’nıñ: «Yüreklerinde eğrilik olğanlar fitne çıqarmaq ve ayetlerni özlerince tevil etmek maqsadınen onıñ müteşabihine uyarlar» (آل عمران: 7), ayetine işarettir. Allah’qa hamd olsun, Qur’an’da hiç bir bidatçı içün sahih hüccet yoqtır. Çünki Qur’an hak ve batıl arasını ayırmaq, hidayet ve sapqınlıqnı birbirinden seçmek içün endirilgen. Onda tenakuz ve ihtilaf yoqtır; çünki o, Hikmet sahibi ve maqtalğan Allah tarafından endirilgendir.

Bölüm: Fatiha’nı oqığan kimseniñ soñunda «Âmin» demesi müstehabdır. «Emin» şeklinde qısqa telaffuz etilmesi de rivayet etilgen. Manası: «Allahım, qabul et!» İmam Ahmed, Abu Davud ve Tirmizi Vail ibn Hacr’dan rivayet ettiler: Men Peyğamber صلى الله عليه وسلم’niñ «Gadapqa oğrağanlarnıñ degil, sapqınlarnıñ da degil» ayetini oqıp, sesini uzatıp «Âmin» degenini eşittim.

Abu Davud rivayetinde: «Sesini yükseltti», denile. Tirmizi: «Bu, hasan hadistir», dedi. Ali, İbn Mesud ve başqalarından da rivayet etilgen. Abu Hureyre dedi: Resulullah صلى الله عليه وسلم «Gadapqa oğrağanlarnıñ degil, sapqınlarnıñ da degil» ayetini oqığanda, evelki safda yanındaki kimse eşitkenge qadar «Âmin» der edi.

Bunı Abu Davud ve İbn Mace rivayet ettiler; İbn Mace: «Mescidniñ içi sesnen dolardı», dep qoştı. Daruqutni de rivayet etti ve: «Bu, hasan isnaddır», dedi. Bilal: «Ey Allahnıñ Resulü, “Âmin” demege menden evel başlama», dedi. Bunı Abu Davud rivayet etti.

Abu Nasr el-Qüşeyri Hasan ve Cafer es-Sadıqtan «Âmin» sözündeki mimni teşdid ile oqığanlarını rivayet etti; bu, «Âmin el-Beyt el-Haram» sözündeki kibi. Bizniñ alimlerimiz ve başqaları dediler: Namazdan tışında olğan kimsege de «Âmin» demek müstehabdır; namazda olğan kimse içün bu daha da müstehabdır. Yalğız namaz qılğan, imam yaki imamğa uyğan olması farq etmez; bütün vaziyetlerde böyledir. Çünki Sahihayn’da Abu Hureyre رضي الله عنه’dan Resulullah صلى الله عليه وسلم’niñ şöyle buyurğanı rivayet etile: «İmam “Âmin” derse, siz de “Âmin” deñ.

Kimniñ “Âmin”i meleklerniñ “Âmin”ine vaqt bakımından uyğun kelse, evelki günahları bağışlanır». Müslimniñ rivayetinde Resulullah صلى الله عليه وسلم: «Sizden biri namazda “Âmin” dese, kökteki melekler de “Âmin” dese ve biriniñ “Âmin”i digeriniñkine uyğun kelse, onıñ evelki günahları bağışlanır», buyurdı. Sahih Müslim’de Abu Musa’dan merfu olaraq rivayet etile: «İmam “Ve sapqınlarnıñ da degil” (ولا الضالين) degende, siz “Âmin” deñ; Allah sizge cevap berir».

Cüveybir, ed-Dahhak’tan, o İbn Abbas’tan rivayet etti: Men: «Ey Allahnıñ Resulü, “Âmin” ne demek?» dep soradım. O: «Rabbim, yap», dedi. Cevheri: «Âmin»niñ manası «Öyle olsun», dedi. Tirmizi: «Ümitlerimizni boşa çıqarma», dedi.

Alimlerden çoqusı: «Allahım, bizge cevap ber», manasındadır, dedi. Qurtubi, Mücahid, Cafer es-Sadıq ve Hilal ibn Keysandan «Âmin» Allah Teâlâ’nıñ isimlerinden biridir, dep rivayet etti. Bu, İbn Abbas’tan merfu olaraq rivayet etilgen, lâkin sahih degildir; Malikî Abu Bekir ibn el-Arabi de böyle dedi.

Malik’niñ ashabı imam «Âmin» demey, imamğa uyğan kimseniñ demesi kerek, dediler. Malik, Sumey’den, o Abu Salih’ten, o Abu Hureyre’den rivayet etti: Resulullah صلى الله عليه وسلم: «İmam “Ve sapqınlarnıñ da degil” degende, siz “Âmin” deñ», buyurdı. Bu hadisti delil ettiler. Abu Musa hadisini de delil olaraq keltirdiler: «İmam “Ve sapqınlarnıñ da degil” ayetini oqığanda, siz “Âmin” deñ».

Evelde keltirgen, eki sahih kitapta kelgen «İmam “Âmin” derse, siz de “Âmin” deñ» hadisi de delildir; çünki Peyğamber صلى الله عليه وسلم «Gadapqa oğrağanlarnıñ degil, sapqınlarnıñ da degil» ayetini oqığanda, özü de «Âmin» der edi.

Bizniñ mezhep alimlerimiz, sesli oqulğan namazda imamğa uyğan kimse «Âmin»ni sesli aytıp-aytmaycağı aqqında ihtilaf ettiler. İmam «Âmin» demege unutsa, imamğa uyğan kimse onı sesli ayta, bu meselede ihtilaf yoqtır. İmam sesli «Âmin» dese, yeni qavulğa köre imamğa uyğan kimse sesini yükseltmey; bu, Abu Hanife mezhebi ve Malik’ten bir rivayettir. Çünki bu, namaznıñ başqa zikrleri kibi, zikirdir; onı sesli aytılmay.

Eski qavul ise sesli aytılmasını qabul ete; bu, İmam Ahmed ibn Hanbel’niñ mezhebi ve Malik’ten kelgen başqa rivayettir. Evelde kelgen «mescid sesnen dolğanına qadar» rivayeti de bunı destekley. Üçünci bir qavulımız da bar: mescid kiçik olsa, imamğa uyğan kimse sesini yükseltmey, çünki imam oqığanını eşite; mescid büyük olsa, mescidniñ her köşesindekiler «Âmin»ni eşitsin dep sesini yükseltir. Allah eñ doğrusını bilir.

İmam Ahmed öz Müsned’inde Aişe رضي الله عنها’dan rivayet etti: Resulullahnıñ yanında yahudiyler zikr etilgende, o: «Olar, Allah bizge hidayet berip, özleri ondan sapqan cuma kününe; Allah bizge hidayet berip, özleri ondan sapqan qıblege; ve imam arqasında “Âmin” degenimizge bizni qısqanğanları qadar hiç bir şeyge qısqanmazlar», dedi. Bunı İbn Mace de rivayet etti. Onıñ lafzında: «Yahudiyler sizniñ selâm ve “Âmin” aytqanıñızğa qısqanğanları qadar hiç bir şeyge qısqanmadılar», denile. İbn Abbas’tan rivayet etilgen hadis lafzında: «Yahudiyler sizniñ “Âmin” degeniñizge qısqanğanları qadar hiç bir şeyge qısqanmadılar.

“Âmin”ni çoq aytıñ», denile. Bu rivayettiñ isnadında Talha ibn Amr bar; o zayıftır.

İbn Merdeveyh Abu Hureyre’den Resulullah صلى الله عليه وسلم’niñ: «Âmin — mümin qulları üzerinde Âlemlerniñ Rabbi’niñ mühridir», buyurğanını rivayet etti. Enes dedi: Resulullah صلى الله عليه وسلم buyurdı: «Namazda ve duada “Âmin” deme imkânı maña berildi; menden evel Musa’dan başqa kimsege berilmegen. Musa dua eter, Harun ise “Âmin” der edi. Duanıñ soñunda “Âmin” deñ; Allah duañızğa cevap berir».

Buradan ba’zı alimler şu ayetten delil çıqardılar: Musa dedi: «Rabbimiz! Sen Firavun’ğa ve onuñ cemaatine dünya ayında süs ve mallar berdiñ. Rabbimiz! Olar Seniñ yolıñdan azdıralar. Rabbimiz! Mallarını yoq et ve yüreklerini sıq; acıqlı azapnı körgenge qadar iman etmesinler».

Allah: «İkiniñizniñ duası qabul etildi. O halde doğru qalın ve bilmegenlerniñ yoluna uymayın», dedi (يونس: 88–89). Dua Musa’dan yalğız rivayet etilse de, sözniñ bağlamı Harun’niñ «Âmin» degenini köstere. Allahnıñ «İkiniñizniñ duası qabul etildi» demesi, Harun’niñ duaga «Âmin» degeniniñ dua yapqan kibi sayılğanını bildirir.

Bu sebepten ba’zı alimler imamğa uyğan kimse Fatiha oqımaz, dediler; çünki imam Fatiha oqığanda o «Âmin» dey ve onıñ «Âmin»i Fatiha oqığan kibi sayılır. Hadiste: «İmamı olğan kimse içün imamnıñ qıraatı onıñ qıraatıdır», denilgen. Bilal: «Ey Allahnıñ Resulü, “Âmin” demege menden evel başlama», der edi. Bu añlatma, sesli namazlarda imamğa uyğan kimsege qıraat farz degil, dep aytqanlarnıñ delilidir. Allah eñ doğrusını bilir.

Bunıñ içün İbn Merdeveyh rivayet etti: Ahmed ibn Hasan bizge añlattı; Abdullah ibn Muhammad ibn Sellam, İshaq ibn İbrahim’den, o Cerir’den, o Leys ibn Ebi Süleym’den, o Ka’b’dan, o Abu Hureyre’den rivayet etti: Resulullah صلى الله عليه وسلم buyurdı: «İmam “Gadapqa oğrağanlarnıñ degil, sapqınlarnıñ da degil” degende “Âmin” dese, yer yüzündeki “Âmin” kökteki “Âmin”ge uyğun kelse, Allah qulnıñ evelki günahlarını bağışlar. “Âmin” demeygen kimse, bir cemaatnen cihadqa çıqqan, olar kura çekip paylarını alğan, lâkin onıñ payına hiç bir şey çıqmağan adamğa oşaş. O: “Menim payım ne içün çıqmadi?” dep soray. Oña: “Sen ‘Âmin’ demediñ”, dep aytıla».

Cumhur qarileri «gayr»ni cezimli oqısa da, Zamahşeri onı hal olaraq nasb ile oqığanlar bar, dedi. Bu, Resulullah صلى الله عليه وسلم ve Ömer ibn el-Hattab’niñ qıraatidir; İbn Kesir’den de rivayet etilgen. Hal sahibi — «onlar» manasındaki «alehim» içindeki zamirdir; amel etken söz ise «nimet berdiñ» sözidir. Mana: «Olar, gadapqa oğrağanlar degil».

Übey ibn Ka’b’niñ de böyle oqığanı rivayet etilgen; bunıñ sebebi, sözni «Sen nimet bergenler» sözine atf etilgen dep añlışılmasın, çünki Allah olar aqqında: «Allah’ıñ la’net etken ve gadapqa oğrağan kimseler» (المائدة: 60), buyurğandır. «Olar evelde sapqan, çoqusını da sapıttırğan ve doğru yoldan sapqanlardır» (المائدة: 77). Bu añlatma ap-açıq ve bellidir.

(نساء: 69، 70؛ النساء: 69؛ المائدة: 60؛ المائدة: 77؛ النساء: 136؛ القصص: 24؛ الأنبياء: 87؛ البلد: 10؛ النحل: 121؛ الصافات: 23؛ الشورى: 52؛ الأعراف: 43؛ آل عمران: 8؛ المجادلة: 14؛ الكهف: 17؛ الأعراف: 186؛ آل عمران: 7؛ البقرة: 90؛ المائدة: 78–79؛ يونس: 88–89.)

el-Bağaviniñ tefsiri

Allah Teâlâ’nıñ «Bizni doğru yolğa yönelt» (اهدنا الصراط المستقيم) sözü:

«İhdina» — «bizge yol köster» demektir. Ali ve Übey ibn Ka’b «Bizni sabit tut», dediler. Bu, bir yerde turğan kimsege «Men qaytıp kelgenge qadar turmağa devam et» denilgenine oşaş. Müminler hidayette olğanlarına baqmadan bu duanı eteler; bu, hidayet üzerinde sabit qalmaq ve hidayetniñ artmasını tilemek manasındadır.

Ehl-i sünnet mezhebine köre, Allah Teâlâ’nıñ lütüf ve hidayetleri tükenmez.

«Sırat» (الصراط) ve «sirat» (سراط) şeklinde sin (س) ile de oqıla; Oveys’niñ Yaqub’dan rivayet etken qıraatı böyledir. Bu, asıl şekildir. «Sırat» dep adlandırılğan, çünki yol içinde yürgenlerni içine alıp ketir. Zay (ز) ile de oqıla; Hamza zay ile sad arasında bir ses çıqarıp oqıdı.

Bunıñ episi doğru lügat şekilleridir. Qariylerniñ çoqusı mushafqa uyğun olğanı içün sadnı tercih etti. «Doğru yol» aqqında İbn Abbas ve Cabir رضي الله عنهما: «Bu — İslamdır», dediler; Muqatil’niñ sözü de budır. İbn Mesud رضي الله عنه: «Bu — Qur’an’dır», dedi.

Ali رضي الله عنه’dan merfu olaraq rivayet etilgen: «Doğru yol — Allahnıñ Kitabıdır». Said ibn Cübeyr رضي الله عنه: «Cennet yolıdır», dedi. Sehl ibn Abdullah: «Sünnet ve cemaat yolıdır», dedi. Bekir ibn Abdullah el-Müzeni: «Resulullah صلى الله عليه وسلم’niñ yolıdır», dedi.

Abu’l-Aliye ve Hasan: «Resulullah, onıñ ailesi ve eki yoldaşıdır», dediler. Kelime lügat bakımından ap-açıq yol demektir.

Allah Teâlâ’nıñ «Sen nimet bergenlerniñ yoluna» (صراط الذين أنعمت عليهم) sözü, hidayet ve muvaffaqiyet ile lütüf etken kimseler demektir. İkrime: «Olar iman üzerinde sabitlik ve doğru yol üzerinde olma lütf etilgen peyğamberlerdir», dedi. Başqa bir qavulğa köre olar, Allah iman üzerinde sabitlegen peyğamberler ve müminlerdir. Allah Teâlâ olar aqqında: «Olar Allahnıñ nimet bergen peyğamberler ile beraber olurlar...»

(النساء: 69), buyurdı. İbn Abbas: «Olar, dinlerini deñiştirmezlerinden evel Musa ve İsa qavmlarıdır», dedi. Abdurrahman ibn Zeyd: «Olar — Peyğamber صلى الله عليه وسلم ve onıñ beraberindekilerdir», dedi. Abu’l-Aliye: «Olar — Resulullah صلى الله عليه وسلم’niñ ailesi, Abu Bekir ve Ömer رضي الله عنهما ve onıñ ev halkıdır», dedi.

Şehr ibn Hûşeb: «Olar — Resulullah صلى الله عليه وسلم’niñ sahabeleri ve ev halkıdır», dedi.

Hamza «alehim», «ledeyhim» ve «ileyhim» sözlerindeki «he» zamirlerini ötre ile oqıdı. Yaqub, evelinde sükûnlı ya bulunan, ekilik ve çoqluq bildiren bütün «he» zamirlerini ötre ile oqıy; «onıñ elleri ve ayaqları arasında» (بين أيديهن وأرجلهن) bundan istisnadır. Qalğan qariyler bu zamirlerni kesre ile oqıdılar. Ötre ile oqığanlar, bu zamirler yalğız kelgende asıl şekilleri ötre olğanı içün olarnı aslına qaytardı.

Kesre ile oqığanlar ise sükûnlı ya ve kesreniñ yağa uyğun olması sebebinden böyle oqıdı. İbn Kesir ve Abu Cafer, cem’ mimini vasl vaqtında, soñundan sükûnlı harf kelmegen taqdirde, uzun sesnen oqıdılar; soñundan sükûnlı harf kelse uzun oqımazlar. Nafi’ge ise eki şekilden birini saylamaq mümkün. Verş qat’ elifinden evel kelgende mimni ötre ile oqıy.

Hemze-i vasl kelip, ondan evel «he»niñ aldında kesre yaki sükûnlı ya olsa, Hamza ve Kisai «he» ve «mim»ni ötre ile; Abu Amr ise ekisini de kesre ile oqıy. Yaqub da evelindeki harf kesreli olsa, ekisini kesre ile oqıy. Qalğan qariyler bütün yerlerde «mim»ni ötre, «he»ni ise ya yaki evelindeki kesre sebebinden kesre ile oqıylar; mimniñ ötre olması asıl şekildir.

Allah Teâlâ’nıñ «Gadapqa oğrağanlarnıñ degil» (غير المغضوب عليهم) sözü, «gadapqa oğrağanlarnıñ yolı degil» demektir. Gadap — asiylerge qarşılıq olaraq ceza berilmesini irade etmek demektir. Allah Teâlâ’nıñ gadabı mümin asiylerge ulaşmaz; yalñız kâfirlerge ulaşır. «Sapqınlarnıñ da degil» (ولا الضالين) — hidayet yolından sapqanlarnıñ yolı da degil, demektir.

Eñ ağır sapqınlıq — helak olıp, közden ğayıp olmaqdır. «Suw sütnıñ içinde sapıp ketti» denilgende, «yoq oldı, közden ğayıp oldı» manası añlaşıla.

Bu yerde «gayr» (غير) «degil» manasındadır; «la» (لا) da «gayr» manasındadır. Bu sebepten atf yapmak caizdir. Nitekim «Filan kişi ne yahşı, ne de güzel» denile. «Gayr» «başqa» manasında olsa, onıñ ardından «la» ile atf yapmak caiz degildir; «Mende Abdullah’tan başqa Zeyd de bar» denilmez.

Ömer ibn el-Hattab رضي الله عنه: «Nimet bergenleriñ yoluna — gadapqa oğrağanlarnıñ degil, sapqınlarnıñ da degil», dep oqıdı. Ba’zıları: Gadapqa oğrağanlar yahudiyler, sapqınlar ise nasranilerdir, dediler. Çünki Allah Teâlâ yahudiyler aqqında: «Allah la’net etken ve gadapqa oğrağan kimse» (المائدة: 60), dep gadap hükmüni berdi; nasraniler aqqında ise: «Evelde sapqan qavmnıñ heveslerine uymañ» (المائدة: 77), dep sapqınlıq hükmüni berdi. Sehl ibn Abdullah: «Bidatçılarnıñ yolı — gadapqa oğrağanlarnıñ yolı; sünnetten sapqanlarnıñ yolı ise sapqınlarnıñ yolıdır», dedi.

Fatiha’nı oqıp bitirgen qariy, sureden ayrı qısqa bir susuvdan soñ «Âmin» (آمين) demesi sünnettir. «Âmin»niñ yengil şekli de qullanıla; nahiv alimlerine köre, uzatıp yaki qısqa aytmaq caizdir. Manası: «Allahım, eşit ve qabul et!» İbn Abbas ve Qatada: «Manası — “Öyle olsun”», dediler.

Mücahid: «Bu, Allah Teâlâ’nıñ isimlerinden biridir», dedi. Başqa bir qavulğa köre, duağa möhürdir. Yene bir qavulğa köre, Allahnıñ qulları üzerindeki mühridir; kitapnıñ möhürü onı bozulmaq ve içindekilerniñ açılmaqdan saqlağanı kibi, bu da olarnı afetlerden saqlar.

İmam Abu Ali el-Hüseyn ibn Muhammad el-Qadi ve Abu Hamid Ahmed ibn Abdullah es-Salihi bizge haber berdiler: Abu Bekir Ahmed ibn Hasan el-Hayri bizge haber berdi; Abu Ali Muhammad ibn Ahmed ibn Muhammad ibn Maqil el-Meydanî bizge rivayet etti: Muhammad ibn Yahya bizge rivayet etti; Abdurrezzak bizge, o Ma’mer’den, o ez-Zühri’den, o İbn el-Müseyyeb’den, o Abu Hureyre رضي الله عنه’dan rivayet etti: Peyğamber صلى الله عليه وسلم buyurdı: «İmam “Gadapqa oğrağanlarnıñ degil, sapqınlarnıñ da degil” degende, siz “Âmin” deñ. Melekler “Âmin” der, imam da “Âmin” der. Kimniñ “Âmin”i meleklerniñ “Âmin”ine uyğun kelse, evelki günahları bağışlanır».