Mağarağa sığınğan gençler duası

Şeyh Abdurrahman es-Saadiniñ tefsiri

Soñra, olarnıñ qıssasını qısqa şekilde zikr etti; soñra onı tafsilâtlı añlatıp, şöyle buyurdı: «O vaqıtta gençler mağarağa sığındılar». Yani, öz qavmlarınıñ olarnı fitnege saluvından qorunmaq ve özlerini emniyetke almaq isteyip mağarağa bardılar. «Ve dediler: Rabbimiz! Öz qatıñdan bizge rahmet ber» — yani, bizi bu rahmet ile sabit tut ve şerlerden qorça; hayırğa muvafıq eyle.

«Ve işimizden bizge doğru bir yol hazırla» — yani, bizge doğruğa eltken er bir sebepni oñaylaştır, dinimiz ve dünyamızdaki işimizni düzet. Böylelikle olar, fitneden qaçıp gizlene bilecek bir yerge barmaq içün sa’y etüvni ve Allahqa yalvarıp işlerini oñaylaştırmasını tilevni birleştirdiler. Özlerine de, insanlarda da bel bağlamadılar. Bu sebepten Allah olarnıñ duasına cevap berdi.

İmam İbn Kesirniñ tefsiri

Allah Teâlâ şöyle buyurğan: «O vaqıtta gençler mağarağa sığındılar ve dediler: Rabbimiz! Öz qatıñdan bizge rahmet ber ve işimizden bizge doğru bir yol hazırla». Allah Teâlâ, qavmlarınıñ olarnı dinlerinden caydırıp fitnege salmaması içün dinlerini alıp qaçqan o gençler aqqında haber bere. Olar qavmlarından qaçıp, olardan gizlenmek içün bir dağda bulunğan mağarağa sığındılar.

Mağarağa kirgen soñ Allah Teâlâdan özlerine rahmet ve lütuf tilep şöyle dediler:

«Rabbimiz! Öz qatıñdan bizge rahmet ber» — yani, Öz qatıñdan bizge rahmet etecegiñ ve qavmımızdan bizni gizleycegiñ bir rahmet ihsan et.

«Ve işimizden bizge doğru bir yol hazırla» — yani, bu işimizde bizge doğru bir netice taqdir et. Başqa bir hadiste kelgeni kibi: «Bizim içün taqdir etken er bir şeyniñ soñunu doğru et». Musnedde Busr ibn Abu Arta’dan, Resulullah sallallahu aleyhi ve sellemniñ şöyle dua etkeni rivayet etile: «Allahım! Bütün işlerimizniñ soñunu güzel et ve bizi dünya rüsvaylığından ve ahiret azabından qoru».

el-Bağaviniñ tefsiri

Soñra Allah, Mağara ehli aqqında qıssanı zikr etti: «O vaqıtta gençler mağarağa sığındılar». Yani, mağarağa bardılar. Olarnıñ mağarağa baruv sebebi aqqında ihtilâf etilgen.

Muhammed ibn Ishaq ibn Yasar şöyle dedi: Injil ehli arasında bozulış yayıldı, günahlar çoğaldı ve hükümdarlar azıp, putlarğa ibadet ete ve zalım ilâhlar içün qurban kese başladılar. Aralarında Isa aleyhisselâmnıñ dinine bağlı qalğan, Allahqa ibadet ve Onı birlemege sarılğan kimseler bar edi. O devirde Roma hükümdarlarından biri — «Diqyanus» dep çağırıla edi — putlarğa ibadet ete, zalım ilâhlar içün qurban kese ve qarşı çıqqanlarnı öldüre edi. Roma qasabalarnı dolaşıp, bardığı er bir qasabadaki insanlarnı putlarğa ibadet etmege ve zalım ilâhlar içün qurban kesmege mecbur ete, ya da öldüre edi.

Soñunda Mağara ehli yaşağan «Efesus» şeerine keldi. Imanlılar bundan ağır qayğığa tüşip, ondan gizlendi ve er tarafqa qaçtı. Diqyanus, kelgen soñ, imanlılarnı izlep tapmaq içün emir berdi. Şeerden putperest bekçiler tayınladı; olar imanlılarnı tapıp Diqyanusnıñ yanına alıp kele edi.

Diqyanus olarnı ölüm ile putlarğa ibadet etip zalım ilâhlar içün qurban kesmek arasında seçim yapmağa mecbur ete edi. Bazıları yaşamaq istey, bazıları ise Allahdan başqasına ibadet etmege qarşı çıqa ve öldürüle edi. Allahqa imanlarında sağlam olğanlar bu vaziyetni körgen soñ, azap ve ölümge özlerini teslim ete başladılar. Olar öldürile, bedenleriniñ kesilgen parçaları ise şeerniñ divarlarına ve qapılarına asıla edi.

Fitne o derece büyüdi ki, gençler bu vaziyetni körip qatti qayğılandılar. Namaz, oruç, sadaka, tesbih ve dua ile meşgul oldılar. Olar Roma eşraflarından edi ve sekiz kişi ediler. Ağlayıp Allahqa yalvardılar ve şöyle dediler: «Bizim Rabbimiz — köklerniñ ve yeriniñ Rabbidir.

Ondan başqa bir ilâhqa asla yalvarmaymız. Eger Ondan başqasına ibadet etsek, artıq batıl söz söylegen olurmız. Ey Rabbimiz, imanlı qullarıñdan bu fitneni ketir ve bu belâını olardan kaldır, ta ki olar Sana ibadet etkenlerini açıqça bildire bilsinler». Olar bu vaziyette olıp, ibadet etken bir yerlerine kirgenlerinde bekçiler olarnı tapıp, yüzleri üstüne secde etken, ağlayıp Allahqa yalvarğan halda kördiler.

Bekçiler olardan: «Padişahnıñ emrini yerine ketirmege sizi ne toqtattı? Onıñ yanına ketiniz!» dediler. Soñra olar ketip, vaziyetlerini Diqyanusqa bildirdiler: «Sen insanlarnı ilâhlarıñ içün qurban kesmege toplaysıñ, amma bu gençler seniñ ailen ehlinden olıp, seni alaya ete ve emriñe qarşı çıqa!» dediler.

Diqyanus bunı eşitken soñ, olarnı yanına çağırdı. Olar közlerinden yaşlar aqqan, yüzleri topraqqa bulanğan halda getirildiler. Diqyanus olarğa: «Yerde ibadet etilgen ilâhlarımız içün qurban kesmege niçün kelmediñiz? Şeer başlıqlarına özüñizniñ de misal olmağıñız kerek edi.

Seçiniz: ya ilâhlarımız içün qurban kesersiñiz, ya da sizni öldüririm», dedi. Olarnıñ büyügi Meksalmina şöyle dedi: «Bizim bir Rabbimiz bar ki, kökler ve yer Onıñ azameti ile dolğan. Ondan başqa bir ilâhqa asla yalvarmaymız. Oña hamd, tekbir ve tesbihimiz daima içten ve halistir.

Biz yalğız Oña ibadet etemiz ve Ondan qurtuluş ile hayır tileymiz. Zalım ilâhlarğa ise asla ibadet etmeymiz. Bizge ne yapmaq isteseñ, yap». Meksalminanıñ arkadaşları da Diqyanusqa aynı cevaplarnı berdiler. Olar böyle deygen soñ, Diqyanus üstlerindeki eşraf kiyimlerini çıqarmağa emir berdi ve: «Sizge ceza berme vaademni yerine ketirmek içün boş vaqıt tapacağım.

Sizge hemen ceza bermeygenimniñ sebebi — yaş ve genç oluvıñızdır. Sizge bir müddet berip, o vaqıtta hatırlap, aqıllarıñızğa qaytıvıñıznı beklemek isteyim», dedi. Soñra olarnıñ altın ve kümüş ziynetlerini de çıqarttı ve yanından çıqarılmalarını emir etti.

Diqyanus, öz işlerinden biri içün olarnıñ şeerine yaqın başqa bir şeerge ketti. Gençler onıñ ketkenini körgen soñ, qaytmasından evel davranmağa qarar berdiler. Padişah şeerlerine qaytqanda olarnı hatırlap qalır dep qorqtılar. Bir-birleri ile keñeşip, er biri babasınıñ evinden yol azığı alıp, bir qısmını sadaka bermege, qalğanını ise azıq olaraq almağa qarar berdiler.

Soñra şeerge yaqın, «Bahlus» adlı dağdaki mağarağa ketip, Diqyanus kelgen soñ yanına çıqıp, ne yapsa yapsın dep, orada Allahqa ibadet etip yaşamaq iste­diler. Biri bu fikirni aytqan soñ, er bir genç babasınıñ evine kirip, azıq aldı; onıñ bir qısmını sadaka berdi, qalğanını aldı. Olar yola çıqqanlarında, bir köpek de artlarından ketti. Mağarağa yetip, orada qaldılar.

Ka’b al-Ahbar şöyle dedi: Bir köpekke rast kelip, ol da artlarından ketti. Olar onı quvdılar, amma köpek bir qaç kere qaytıp keldi. Köpek olarğa: «Ey insanlar, menden ne isteysiñiz? Meniñ tarafımdan qorqmañız. Men Allahnıñ sevdiklerini sevem. Siz uylañ, men sizi qorçalayım», dedi.

Ibn Abbas şöyle dedi: Olar Diqyanustan gece qaçqan, yedi kişi ediler. Bir köpekli çobanğa rast kelip, onı da öz dinlerine da’vet ettiler; köpegi de artlarından ketti. Şeerden mağarağa kettiler; mağara şeerge yaqın edi.

Ibn Ishaq şöyle dedi: Olar mağarada qalıp, Allahnıñ razılığını isteyerek namaz, oruç, tesbih, tekbir ve hamd etmekten başqa bir iş yapmadılar. Azıqlarını Temliha adlı bir gençke tapşırdılar. O, olarnıñ en güçlü ve cesurları edi; şeerde gizlice azıq-suv satın ala edi. Şeerge kirgende, üstündeki güzel kiyimlerini çıqarıp, sadaqa istegen yoksullar kiygen kiyimlerni kiye edi.

Soñra elindeki para ile şeerge ketip, olar içün aş ve suv satın ala, olar aqqında bir şey aytılğan-aytılmağanını sorap, haberlerni ögrene edi. Soñra arkadaşlarınıñ yanına qayta edi.

Olar bu vaziyette bir müddet qaldılar. Soñra Diqyanus şeerge keldi ve şeer eşraflarına zalım ilâhlar içün qurban kesmege emir berdi. Imanlılar bundan qorqtı. O vaqıtta Temliha şeerde arkadaşları içün azıq satın ala edi. Azıq az olğan halde, ağlayaraq arkadaşlarınıñ yanına qayttı ve zalım hükümdarnıñ şeerge kelgenini, olarnıñ hatırlanıp şeer başlıqları ile beraber izlenilgenini haber berdi.

Olar qorqup secdege kettiler, Allahqa dua etip yalvardılar ve fitneden Oña sığındılar. Soñra Temliha olarğa: «Ey qardaşlarım, başlarıñıznı kaldırıp aşañ ve Rabbiñizge tevekkül etiñ», dedi. Olar başlarını kaldırdılar; közlerinden yaşlar aqqan halda aşadılar. Bu gün batarken oldı.

Soñra oturıp sohbet ettiler, bir-birlerine nasihat ettiler ve Allahnı hatırlattılar. O vaqıtta Allah mağarada olarnı uyquğa batırdı. Köpek mağara qapısında eki ayağını uzatıp yatqan edi; ol da olarğa olğan halge tüşti. Olar imanlı ve yaqinen inanğan idiler; azıqları başları yanında edi.

Ertesi gün Diqyanus olarnı tapmayıp, izletmege başladı. Tapalmağan soñ, adamlarından birine: «Ketken bu gençler meni qatti qayğılantırdı. Meniñ olarğa qarşı kinim bar dep, meniñ vaziyetimni bilmegenleri içün qaçqan olsalar kerek. Tövbe etip, ilâhlarıma ibadet etseler edi, men olarğa ağır davranmaz edim», dedi.

Şeer eşrafları: «Bu asi ve azğın insanlarnı bağışlamağa layıq degilsiñ. Olarğa müddet berdiñ; qaytmaq isteseler edi, bu müddet içinde qaytarlardı. Amma tövbe etmediler», dediler. Bunı eşitken Diqyanus qatti öfkelendi ve olarnıñ babalarını çağırttı.

Babaları kelgen soñ, olardan soradı: «Bana asi olğan oğullarıñız aqqında haber beriñ». Olar: «Biz saña asi olmadıq, öyle ise niçün bizi öldüresiñ? Asi gençler malımıznı alıp, şeer bazarlarında sarf ettiler, soñra ketip, Bahlus dep adlandırılğan dağğa çıqtılar», dediler. Diqyanus olarnı serbest qoydı.

Gençler aqqında ne yapacağını bilmey turğanında, Allah onıñ qalbine mağaranıñ ağzını örsetme fikrini saldı. Allah ise olarnı ikram etmege, soñlarından kelecek ümmet içün bir ayet yapmağa ve qıyamet saatiniñ şübhesiz kelgenini, Allahnıñ qabirlerde olğanlarnı tiriltirgenini bildirmege istegen edi. Diqyanus mağaranıñ ağzını örsetmege emir berip: «Olarnı mağarada qaldırıñ; açlıq ve susuzlıqtan ölsünler. Özleri seçken mağara qabirleri olsun», dedi.

O, olarnıñ uyanaq olıp, özlerine ne yapılğanını bildiklerini sanğan edi. Amma Allah olarnıñ canlarını uyqu ölüminde alğan edi. Köpek mağara qapısında eki ayağını uzatıp yatqan, olar ise sağ ve sol yanlarına çevrilip yatqan ediler.

Soñra Diqyanus padişahnıñ sarayında imanlarını gizlegen eki imanlı adam bar edi. Biriniñ adı «Yandrus», digeriniñ adı «Ronas» edi. Olar gençlerniñ qıssasını, neseblerini, adlarını ve başlarından keçkenlerini qalay qalayğasına yazıp, qalaydan yapılğan sandıq içine qoymağa ve sandıqnı binanıñ içine yerleştirmege qarar berdiler. «Belki, qiyamet kününden evel Allah bu gençlerniñ üstüne imanlı bir cemaatni aşikar eter; bu yazını tapqanlar onı oqıp, kim olğanlarını bilir», dediler.

Olar böyle yapıp, üstüne bina qurdılar. Diqyanus ve onıñ cemaatı bir müddet yaşap, soñra öldiler; onlardan soñ da köp nesiller keçti ve bir padişahtan soñ başqa padişahlar kelip ketti.

Ubeyd ibn Umeyr şöyle dedi: Mağara ehli, boyunlarına zencir taqqan, qollarına bilezik taqqan, saçları örgülü gençler edi. Yanlarında av köpekleri bar edi. Olar büyük bir bayramda, ziynetli kiyimler ve tantanalı kortej içinde çıqtılar; özleri ibadet etken putlarnı da alıp çıqtılar. Allah gençlerniñ qalplerine iman qoyğan edi.

Olardan biri padişahnıñ veziri edi. Olar iman ettiler, amma er biri imanını gizledi. Öz aralarında: «Bu adamlarnıñ arasından çıqıp keteyik; olarnıñ suçı sebebinden cezağa ugramaylım», dediler. Bir genç çıqıp bir ağaç kölgesine oturdı.

Soñra diger biri çıqıp, onı yalğız oturğan halda kördi ve öz halini açıp aytmayıp, onıñ da aynı fikirde oluvını ümit etti. Soñra başqaları çıqıp, bir yerde toplandılar. Biri digerlerine: «Sizi ne topladı?» dep soradı. Er biri canı içün qorqup, imanını digerlerinden gizley edi.

Soñra şöyle dediler: «Er bir genç bir yana ketip, bir arkadaşı ile baş-başa qalsın; soñra sırını oña açsın». Böyle yaptılar ve neticede er biriniñ imanlı olğanı belli oldı. Yaqınlarında dağda bir mağara bar edi. Biri digerlerine: «Mağarağa sığınıñ; Rabbiñiz sizge rahmetini yayar», dedi.

Olar av köpekleri ile mağarağa kirdiler ve üç yüz yıl, üstüne de toqquz yıl uyudılar. Qavmları olarnı tapmayıp izledi, amma Allah olarnıñ izlerini ve mağaralarını olardan gizledi. Qavmları adlarını ve neseblerini bir levhağa yazdılar: «Falankes ve falankes, padişahlarımıznıñ oğulları. Falankes ibn Falankesniñ hükümdarlığı zamanında, falan ayda, falan yılda kayıp oldılar».

Levhanı padişah hazinesine qoydılar ve: «Bunıñ bir işi olacaq», dediler. O padişah öldi, ondan soñ da nesiller keçti.

Vehb ibn Munebbih şöyle dedi: Isa aleyhisselâmnıñ havarilerinden biri Mağara ehli yaşağan şeerge keldi ve şeerge kirmege istegen edi. Oña: «Şeer qapısında bir put bar; şeerge kirgen er kes oña secde etmeden kirealmaz», dediler. O, şeerge kirmege razı olmayıp, şeerge yaqın bir hamamğa bardı. Hamam sahibine ücretke çalıştı.

Hamam sahibı onıñ bereketini körip, oña bağlandı. Şeerden bir qaç genç de onı sevdi. O, olarğa kökler ve yer, ahiret aqqında haberler aytıp, olar iman etip, onı tasdıqladılar. Hamam sahibine: «Gece maña ait olsun; menim ile gece arasına ve namazıma kimse kirmesin», dep şart qoydı.

Böyle devam etti. Bir kün padişahnıñ oğlu bir qadın ile hamamğa kirdi. Havarî oña: «Sen padişahnıñ oğlusıñ, bu qadın ile hamamğa kiremi?» dep ayıpladı. O utanıp ketti. Diger bir kere qaytıp kelgende de havarî aynı sözni ayttı.

Padişahnıñ oğlu onı sökti ve azarladı, amma o bunı nazarğa almadı; padişahnıñ oğlu qadın ile beraber hamamğa kirgen soñ, ikisi de orada öldi. Padişahqa: «Hamam sahibi oğluñnı öldürdi», dep haber berdiler. Onı izlediler, amma tapalmadılar; o qaçtı. Padişah: «Kimler onıñ arkadaşları edi?»

dep soradı. Gençlerniñ adları bildirildi ve olar izlenildi. Olar şeerden çıqıp, imanları özleriniñ imanına benzegen bir arkadaşlarına rast keldiler. O da olarğa qoşuldı; yanında köpek de bar edi. Gece olğanda mağarağa sığındılar.

«Inşallah, sabah olğanda ne yapacağımıznı qarar etermiz», dediler. Allah olarnı uyquğa batırdı. Padişah ve adamları olarnı izlep, mağarağa kelip taptılar. İçlerinden biri mağarağa kirmege istegende, qorqudan kiralmadı. Biri: «Eger olarnı tuta bilseñ, öldürmez ediñmi?»

dedi. Padişah: «Evet», dedi. «Öyle ise mağaranıñ ağzını örset ve olarnı içerde qaldır», dedi. Olar mağarağa kirmezden evel qapını örsettiler. Soñra yağmurğa tutulğan bir çoban mağara yanına keldi ve: «Mağaranı açıp, qoyunlarımnı yağmurdan qorumaq içün içeri alsam, güzel olur edi», dedi.

Mağaranı açmağa çalışıp, nihayet açtı. Ertesi sabah Allah olarnıñ canlarını qaytardı.

Muhammed ibn Ishaq şöyle dedi: Soñra o memleketniñ padişahlığına «Beydros» adlı salih bir adam keldi. Padişahlıqta altmış sekiz yıl qaldı. Onıñ devrinde insanlar bölünüp, cemaatlarğa ayrıldı. Bazıları Allahqa iman ete ve saattıñ haq olğanını bile edi; bazıları ise onı inkâr ete edi.

Bu, salih padişahnı qatti qayğılantırdı. Batıl ehli çoğalıp, aq ehlinden üstün kelgenini körgen soñ, ağladı, Allahqa yalvardı ve: «Ya Rabbi, bunlarnıñ ihtilâfını körmektesiñ. Olarğa, haqnı bildirecek bir ayet gönder», dep dua etti. Rahman ve Rahim olan Allah, qullarınıñ helâk olmasını istemedi; Mağara ehli gençlerniñ halini aşikar etip, olarnı insanlar içün bir ayet ve delil yapmağa, saattıñ şübhesiz kelecegini bildirmege, salih qulı Beydrosnıñ duasına cevap berip, nimetini tamam etmege ve dağılğan imanlılarnı birleştirmege istedi.

Mağara üstündeki binanı yıqıp, taşlarını qoyunlarına ağıl yapmağa istegen bir adamnıñ qalbine Allah bu fikirni saldı. Adam eki işçi tuttu. Olar taşlarnı sökerek ağıl yapmağa başladılar; mağara ağzındaki taşlarnı çıqarıp, qapısını açtılar. Allah, qorqunç ile insanlarnı mağara ehli yanına yaqlaştırmadı.

Mağaranıñ qapısı açılğan soñ, kudret ve saltanat sahibi, ölülerni tiriltken Allah gençlerge mağara içinde oturmağa emir etti. Olar sevinçli halda oturdılar; yüzleri nur saçıp, gönülleri hoş edi. Bir-birlerine selâm berdiler. Sanki er sabah uyanağanları vaqıtta uyqudan endi turğan kibi ediler.

Soñra namazğa turıp, evelki kibi namaz qıldılar. Yüzlerinde ve renklerinde tanımadıq bir şey yoq edi; uyquğa ketken vaqıtlarında nasıl iseler, öyle idiler. Olar Diqyanusnıñ artlarından kelgenini sanıp, namazlarını qıldılar soñ, azıqlarını temin etken Temlihağa: «Dün aqşam zalımnıñ yanında insanlar bizim aqqımızda ne ayttı, haber ber», dediler. Olar, evelki uyquları kibi uyudıq dep sanay ediler; amma alışqanlarından da uzun uylağanlarını sezgen ediler.

Bir-birlerine: «Ne qadar uyudıñız?» dep sordılar. «Bir kün ya da künniñ bir qısmı qadar», dediler. Soñra: «Ne qadar qalğanımıznı Rabbiñiz daha yahşı bilir», dediler. Bunıñ episi olarnıñ nazarında qısqa müddet edi. Temliha olarğa: «Şeerde sizni aradılar, amma tapalmadılar.

Bugün sizni padişah yanına alıp kelip, zalım ilâhlar içün qurban kesmege mecbur eteler ya da öldürerler. Soñra Allah ne isterse, öyle yapar», dedi. Meksalmina olarğa: «Ey qardaşlarım, Allahqa rast kelecegiñizni biliñ. Allahnıñ duşmanı sizi da’vet etken vaqıtta, iman etken soñ küfürge qaytmañ», dedi.

Soñra olar Temlihağa: «Şeerge ket; bizim aqqımızda ne aytılğanını ve Diqyanus yanında ne sözler aytılğanını ögren. Dikkatli ol, kimse seni tanımasın. Bizge azıq alıp kel; aç qaldıq, evelki azığımıza da qoş», dediler. Temliha, evelki kibi, öz kiyimlerini çıqarıp, tanınmamaq içün kiyimlerini kiyip, parasını alıp yola çıqtı.

Mağara qapısınıñ yanından keçerken, qapıdan taşlarnıñ alınğanını körip şaştı. Amma bunı nazarğa almay, yoluna devam etti. Şeer qapısına gizlice keldi; şeer sakinlerinden biri onı tanır dep qorqup, yol üstünden ketmedi. Diqyanus ve adamlarınıñ üç yüz yıl evel ölüp ketkenini bilmey edi.

Şeer qapısına kelgen soñ, başını qaldırıp qapınıñ üstünde iman ehline ait bir işaret kördi. Iman açıqtan-açıq olğan devirde bu işaret qoyıla edi. Bunı körip şaştı; gizlenerek etrafına baqtı. Soñra bu qapıdan uzaqlaşıp, şeer qapısınıñ başqasına keldi; onda da aynı işaretni kördi.

Şeer, evel tanığan şeeri degil kibi körüne edi. Evel körmegen köp insanğa rast keldi. Şaşıp, ne yapacağını bilmey yürdi. Soñra kirgen qapısına qaytıp, öz-özünden: «Bu ne? Dün aqşam imanlılar bu işaretni gizleydi, kimseden bildirmege qorqa edi.

Bugün ise açıqtan-açıq tur. Men belki uyudırım?» dedi. Uyumağanını añlağan soñ, libasını başına örtti ve şeerge kirdi. Bazarda yürgeninde, insanlarnıñ Isa ibn Maryemniñ adı ile ant içkenlerini eşitti; bu onı daha da şaşırttı.

Şeer divarına sırtını dayap, öz-özüne: «Allah haqqı içün, ne olğanını bilmeyim. Dün aqşam yerde Isa ibn Maryemniñ adını aytqan er kes öldürüle edi; bugün ise er kes onı qorqmay ayta. Belki, bu men bilgen şeer degil. Bizim şeerimizge yaqın, tanımağan başqa bir şeer yoq», dedi.

Şaşıp turğanında bir gençke rast kelip: «Ey genç, bu şeerniñ adı nedir?» dep soradı. «Adı Efesus», dedi. Temliha öz-özüne: «Belki, başıma bir şey keldi ya da aqılım ketti. Rüsvay olmadan, başıma bir belâ kelmeden evel bu şeerden çıqmam kerek», dedi.

Soñra özüne kelip: «Beni tanımadan şeerden tez çıqmaq, maña daha kolay olur», dedi.

Azıq satqan adamlardan biriniñ yanına kelip, elindeki parayı uzattı: «Bu parağa maña azıq sat», dedi. Satıcı paranıñ şeklini ve üstündeki naqışını körip şaştı. Onı arkadaşlarından birine uzattı. O da baqtı. Olar paranı birinden digerine berip, şaşıp baqtılar.

Soñra keñeşip, bir-birlerine: «Bu adam eski bir devirden qalğan gizli bir hazineni tapqan», dediler. Temliha, olarnıñ öz aqqında keñeşkenlerini körip, qatti qorqtı ve onı tanıdılar, Diqyanus padişahına alıp ketmek isteyler dep sanadı. Başqa insanlar da yanına kelip, onı tanımağa çalıştılar. Ol qatti qorqup: «Bana insaf etiñ; paramnı aldıñız, amma azığıñız kerek degil», dedi.

Olar: «Ey genç, sen kimsiñ, vaziyetiñ nedir? Allah haqqı içün, eski hazinelerden birini tapqanıñ bellidir. Onı bizden gizlemek isteysiñ. Bizge köster, beraber paýlaşayıq; tapqanıñnı saqlağan içün saña ceza bermeyik. Eger bunı yapmasañ, seni padişahğa alıp barıp, öldürmesi içün teslim etermiz», dediler.

Olar bu sözni aytqan soñ, Temliha öz-özüne: «Qorqqan şeylerimniñ episi başıma keldi», dedi. Olar: «Ey genç, tapqanıñnı gizleyalmazsıñ», dediler. Temliha ne deycegini bilmey, qorqudan laf aytalmadı. Onıñ susqanını körgen soñ, libasını boynuna atıp, şeer küçelerinde sürükleyerek alıp kettiler.

Şeer sakinleri bunı eşitip: «Bu adamda bir hazine bar», dep toplandılar. Şeer büyük ve küçükleri yanına kelip, onı körüp: «Allah haqqı içün, bu genç bu şeerden degil; onı evel hiç körmedik ve tanımaymız», dediler. Temliha ne deycegini bilmey qaldı. Şeer sakinleri toplandı; o ise susıp turdı.

Babası ve qardaşları şeerde, ailesi de eşrafdan dep yaqinen bile edi; haberni eşitip, biri gelip onı qurtarır dep bekley edi. Şaşkın halda, ailesinden biri kelip onı olarnıñ elinden qurtaracaq dep beklerken, onı şeer idaresini yürsetken eki başçıya — «Arius» ve «Tantiyus» adlı eki salih adamğa — alıp kettiler. Temliha, Diqyanus zalım padişahınıñ yanına alınıp barıla dep sanap, er tarafqa baqıp, qorqup turdı. İnsanlar onı deli kibi alaya ete edi.

Temliha ağladı, soñra başını kökke qaldırıp, öz-özüne şöyle dua etti: «Ey köklerniñ ve yeriniñ İlahı, bugün maña sabır ber ve bu zalımnıñ yanında meni destekleycek Öz ruhuñdan bir quvvet ber». Ağlap, öz-özüne: «Qardaşlarımdan ayrıldım! Keşke başıma ne kelgenini bilseler edi. Bilgen olsalar, kelip bu zalımnıñ qarşısında beraber turır edik.

Biz beraber qalmağa ve Allahqa küfür etmemekke, Oña eş koşmamaqğa sözleşken edik. Beni olardan ayırdılar; artık bir-birimizni körmeycekmiz; hayatta da, ölümde de ayrılmamağa sözleşken edik», dedi. Temliha bu sözlerni, arkadaşlarınıñ yanına qaytıp başından keçkenlerni añlatqanda da aytqan edi. Nihayet salih adamlar Arius ve Tantiyusnıñ yanına keltiler.

Temliha, onı Diqyanusnıñ yanına alıp ketmegenlerini körgen soñ, sakinleşti ve ağlaması toqtadı. Arius parayı aldı; ikisi paraya baqıp şaştılar. Biri ondan: «Ey genç, tapqan hazineniñ yeri qayda?» dep soradı. Temliha: «Men hazine tapmadım.

Bu, babalarımdan qalğan para; üstündeki naqış ve şekilde bu şeerge ait. Amma Allah haqqı içün, başıma ne kelgenini ve sizge ne deycegimi bilmeyim», dedi. Biri: «Sen kimsiñ?» dep soradı. Temliha: «Men bu şeerdenim dep sanay edim», dedi.

«Babañ kim, şeerde seni kim tanıy?» dep soradılar. Temliha babasınıñ adını ayttı, amma onı da, babasını da tanığan kimse tapılmadı. Biri: «Sen yalancısıñ; bizge haqnı aytmaysıñ», dedi. Temliha ne deycegini bilmey, başını aşağı saldı.

Çevresindekilerden biri: «Bu deli», digeri ise: «Deli degil, sizden qurtulmaq içün özüni deli kibi köstere», dedi. Olardan biri Temlihağa qatti baqıp: «Biz seni bu paralar babañnıñ malı, naqışı ve şekli üç yüz yıldan ziyade evelge ait dep aytqanıña inanıp, serbest qoyacaqmız dep sanaymı? Sen genç bir oğlansıñ. Bizni aldatıp, alaya etmege çalışasıñmı?

Körgeniñ kibi, biz yaşlıyız; yanımızda şeer eşrafı ve idarecileri, bu memleketniñ hazineleri ise elimizde. Bizde bu şekilde bir dirhem de, dinar da yoq. Seni qatti azapqa buyurıp, tapqan hazineni itiraf etkenge qadar bağlaycağım», dedi. Temliha: «Sizge bir sual sorayım; cavap berseñiz, öz vaziyetimni aytarm», dedi.

Olar: «Sor, senden bir şeyni gizlemeymiz», dediler. Temliha: «Padişah Diqyanusqa ne oldı?» dep soradı. Olar: «Bugün yerde Diqyanus adlı padişah yoq. Ol, köp zaman evel yaşap, ölüp ketken padişa edi; ondan soñ da köp nesiller keçti», dediler.

Temliha: «Demek, men şaşqan haldeyim; aytqanlarıma kimse inanmay. Biz bir qaç genç edik. Padişah bizi putlarğa ibadet etmege ve zalım ilâhlar içün qurban kesmege mecbur etti. Dün aqşam ondan qaçtıq ve uyudıq. Uyanğan soñ, arkadaşlarım içün azıq almağa ve haberlerni ögrenmege çıqtım.

Endi meni körgeniñiz kibi vaziyetteyim. Beni Bahlus dağındaki mağarağa alıp ketseñiz, arkadaşlarımnı kösteririm», dedi. Arius bunı eşitken soñ: «Ey insanlar, belki, Allahnıñ bir ayetini bu gençniñ eli ile sizge köstergeni budır. Haydı, arkadaşlarını bize köstermek içün beraber keteyik», dedi.

Arius, Astiyus ve şeer sakinleri — büyük-küçük — Mağara ehline doğru yola çıqtılar. Mağara ehli Temlihanıñ azıq-suv ile, alışqanından da uzun müddet qaytmağanını körgen soñ, onı tutıp, Diqyanus padişahına alıp kettiler dep sanadılar. Böyle sanap qorqıp turğanlarında, at sesleri ve bağırışlar eşitildi; adamlar olarnıñ yanına doğru kelmekte edi. Olar, Diqyanusnıñ adamları kelip, olarnı alıp ketmek istey dep sanadılar.

Namazğa turıp, bir-birlerine selâm berdiler ve vasiyet ettiler. «Qardaşımız Temlihanı tapayıq; endi ol zalımnıñ qarşısında turıp, bizi bekley», dediler. Olar mağarada oturğanlarında, Arius ve arkadaşları mağara qapısında turğanını kördiler. Temliha evelce kirdi; ağlap arkadaşlarınıñ yanına keldi.

Onı ağlap körgen soñ, olar da ağladılar. Temlihağa ne olğanını sordılar; o ise başından keçken er şeyni añlattı. O vaqıtta olar Allahnıñ emri ile bu müddetniñ episi boyunca uyutılğanlarını añladılar. Allah olarnı insanlara bir ayet, tiriltilmege delil ve saattıñ şübhesiz kelgenini bildirmek içün uyandırğan edi.

Temlihanıñ artından Arius içeri kirdi ve möhürlengen, üstünde kümüş möhür olğan bir qalay sandıq kördi. Mağara qapısında turıp, şeer eşrafından bir adamnı çağırdı. Olarnıñ közleri qarşısında sandıq açıldı. İçinde eki qalay levha bar edi.

Levhalarda şöyle yazılğan edi: «Meksalmina, Mahşalmina, Temliha, Martunus, Kaştunus, Yabrunus, Dimos, Batiyus ve Halus, padişahları Diqyanus zalımnıñ dinlerinden caydırıp fitnege salmasından qorqup qaçqan gençlerdir. Olar bu mağarağa kirdiler. Olarnıñ yeri aqqında haber alğan soñ, padişah mağaranı taşlar ile örsetmege emir berdi. Biz olarnıñ qıssasını ve haberini, soñlarından kelgenler bilsin dep yazdıq».

Levhalarnı oqıp, şaştılar ve olarda tiriltilme ayetini köstergen Allahqa hamd ettiler. Soñra seslerini qaldırıp, Allahqa hamd ve tesbih ayttılar. Mağarağa kirip, gençlerni oturğan halde, yüzleri nurlu, kiyimleri yırtılmağan halda taptılar. Arius ve arkadaşları secdege ketip, Allahqa, Oña ait ayetlerden birini körsetkeni içün hamd ettiler.

Bir-birleri ile sözleştiler. Gençler olardan Diqyanus padişahnıñ başlarına ketirgenlerini añlattılar. Arius ve arkadaşları salih padişah Beydrosqa haberci yollap: «Tez kel; belki, mülkiñde Allahnıñ alâmetlerinden birini körersiñ. Bu, alemler içün bir ayet, nur, aydınlıq ve tiriltilmege delildir.

Tez kel, Allah Teâlâ üç yüz yıldan ziyade evel canlarını alğan gençlerni tiriltti», dediler. Haber padişahqa kelgen soñ, aqılı yerine keldi ve qayğısı ketti. «Köklerniñ ve yerniñ Rabbi, Sana hamd olsun; men Sana ibadet etem ve Seni tesbih etem. Maña lütuf ettiñ, rahmet ettiñ ve salih qulıñ, padişah Konstantinus atalarıma bergeniñ nurnı söndürmediñ», dedi.

Şeer sakinleri bu haberni eşitken soñ, padişahnıñ yanına bardılar. Padişah olar ile beraber atlanıp, Efesus şeerine ketti. Şeer sakinleri onı qarşı aldı ve mağarağa doğru yol aldı. Gençler Beydrosnı körgen soñ, sevinip, yüzleri üstüne secdege kettiler.

Beydros turıp olarnı quçaqladı ve ağladı. Olar ise yerde oturıp Allahqa tesbih ve hamd ete edi. Soñra gençler Beydrosqa: «Seni Allahqa emanet etemiz. Selâm saña ve Allahnıñ rahmeti olsun. Allah seni ve padişahlığıñnı qorusın.

Insan ve cin şerrinden Allahqa sığınamız», dediler. Padişah turğanında, olar yatqan yerlerine qaytıp, uyudılar; Allah Teâlâ canlarını aldı. Padişah olarnıñ yanına kelip, kiyimlerini üstlerine qoydı ve er birini altın tabutqa qoymağa emir etti. Gece uylağan soñ, olar rüyasında padişahqa kelip: «Biz altın ve kümüşten yaratılmadıq; biz topraqtan yaratıldıq ve topraqqa qaytarmız.

Bizi mağarada, topraq üstünde qalğanımız kibi qaldır; Allah bizi ondan tiriltir», dediler. Padişah bir tik ağacından tabut yapılmasına emir etti ve olarnı oña qoydular. Olar yanından çıqqan soñ, Allah insanlarnı qorqunç ile olardan uzaq tuttı; kimse olarnıñ yanına kiralmadı. Padişah mağara qapısında namaz qılınacaq bir mescit yapılmasına, olarnıñ içün büyük bayram tertip etilmesine ve er yıl kutlanmasına emir berdi.

Bir rivayetke köre, Temliha salih padişahnıñ yanına alıp kelingen soñ, padişah ondan: «Sen kimsiñ?» dep soradı. «Men bu şeerdenim», dedi. Dün ya da bir qaç kün evel çıqqanını, evini ve kimselerni añlattı; amma onıñ yanındakilerni kimse tanımadı.

Padişah, evelki devirde bir qaç gençniñ kayıp olğanını ve adlarınıñ hazinedeki levhağa yazılğanını eşitken edi. Levhanı getirtti ve adlarına baqtı; Temliha bu gençlerden edi. Digerleriniñ adlarını da ayttı. Temliha: «Olar benim arkadaşlarımdır», dedi.

Padişah ve adamları atlanıp, mağara qapısına bardılar. Temliha: «Beni içeri kirmege qoyuñ; arkadaşlarıma mujdeleyim. Sizni menim ile körseler, qorqarlar», dedi. İçeri kirip, olarnı mujdeledi. Allah olarnıñ canlarını aldı ve izlerini insanlardan gizledi.

Allah Teâlâ bu aqqında şöyle buyurır: «O vaqıtta gençler mağarağa sığındılar» — yani, mağarağa bardılar. «Ewā» sözü bir yerge sığınmaq ve onı mesken etme manasına kele. Mağara, Banjalus dağında bir mağara edi; mağaranıñ adı «Hayram» edi.

«Ve dediler: Rabbimiz! Öz qatıñdan bizge rahmet ber» — rahmetniñ manası dinde hidayettir, dep aytıldı. Başqa bir fikirge köre, bu — rızıqtır. «Ve işimizden bizge doğru bir yol hazırla» — yani, bizge oñaylaştır. «İşimizden doğru bir yol» — Seniñ razılığını istegen ve bizge fayda bergen şeydir. Ibn Abbas: «Doğru bir yol» sözleriniñ manası — mağaradan sağ-selâmet çıqış yoludur, dedi.