Doğru giriş ve çıkış

Şeyh Abdurrahman es-Saadiniñ tefsiri

«Ve de: “Rabbim! Meni doğru bir giriş ile kirset ve doğru bir çıqış ile çıqar; Öz yanından maña yardım etici bir qudret ber”» (17:80). Yani, bütün kirüvlerim ve çıquvlarımnı Seniñ itaatiñde ve hoşnutlığıñda yap. Çünki bu, ihlâsnı ihtiva ete ve emirge uyğun kele.

«Ve Öz yanından maña yardım etici bir qudret ber» — yani, yapacağım ve terk eteceğim şeylerniñ tamamı içün açıq bir delil ve keskin bir burhan ber. Bu, Allahnıñ qulına ulaştırğan eñ yüksek mertebedir: onıñ bütün halleri hayırlı ve Rabbine yaqınlaştırıcı olsun; her bir halinde ise açıq bir delili bulunsın. Bu, faydalı ilimni ve salih amellerni; meselelerni ve delillerini bilmege dayana.

İmam İbn Kesirniñ tefsiri

İmam Ahmed dedi: Cerir bize, Qabus ibn Ebi Zabiyandan, o da babasından, o da İbn Abbas’tan rivayet etti; İbn Abbas dedi: «Peyğamber Mekke’de edi, soñra oña hicret etmek emr etildi. Şunda Allah şu ayetni nazil etti: “Ve de: Rabbim! Meni doğru bir giriş ile kirset ve doğru bir çıqış ile çıqar; Öz yanından maña yardım etici bir qudret ber”» (17:80).

Hasan el-Basri bu ayetni tefsir etip dedi: Mekke müşrikleri Resulullahnı öldürmek, quvmaq yaki bağlap qoymaq içün onıñ aleyhine qarar alğanlarında ve Allah Mekke ehli ile cenk etmege irade etkeninde, Allah onı Medinege çıqmağa emir etti. Allah Teâlâ’nıñ «Rabbim! Meni doğru bir giriş ile kirset ve doğru bir çıqış ile çıqar» sözü işte bunı añlata.

Qatada dedi: «Rabbim! Meni doğru bir giriş ile kirset» — yañı, Medinege; «ve doğru bir çıqış ile çıqar» — yañı, Mekke’den. Abdurrahman ibn Zeyd ibn Eslem de şunı ayttı. Bu, ayet aqqında aytılğan görüşlerniñ eñ meşhurıdır.

Avfi İbn Abbas’tan rivayet etti: «Meni doğru bir giriş ile kirset» — yañı, ölümge; «ve doğru bir çıqış ile çıqar» — yañı, ölümden soñki yaşayışqa. Başqa görüşler de aytılğan. Birinci görüş daha doğru ve İbn Cerirniñ tercih etken görüşidir.

«Ve Öz yanından maña yardım etici bir qudret ber» sözü aqqında Hasan el-Basri tefsirinde dedi: Rabbi oña Fars mülküni ve izzetini onıñ eline keçirecegini; Rum mülküni ve izzetini de onıñ eline bercegini vaade etti.

Qatada bu ayet aqqında dedi: Allahnıñ Peyğamberi bu işniñ ancaq bir qudret sayesinde muvafaq olacağını bildi. Şunıñ içün Allahnıñ Kitabına, Allahnıñ hudutlarına, farzlarına ve dininiñ qıyam etmesine yardım etici bir qudret istedi. Sultan — Allahnıñ qulları arasında yaratqan rahmetidir; eger o olmasa, bazıları başqalarına saldırır ve quvetlisi zayıfını yutar edi.

Mücahid «yardım etici qudret» sözlerini «açıq delil» dep tefsir etti. İbn Cerir Hasan ve Qatada’nıñ görüşini tercih etti; bu, daha kuvvetli görüşdir. Çünki aq bilen beraber, oña qarşı çıqqan ve düşmanlıq etkenlerni bastıracaq bir quvvet de kerek. Şu sebepten Allah Teâlâ buyura: «And olsun ki, Biz elçilerimizni açıq deliller ile yolladıq, olar ile Kitap ve ölçü [adalet] indirdik ki, insanlar adaletni qursınlar.

Demirni de indirdik; onda çoq şiddetli quvvet ve insanlar içün faydalar bar. Bunı Allahnıñ, Öz elçilerine, körmey turıp, kim yardım etkenini bildirmesi içün yaptı» (Hadid, 25).

Hadiste de: «Allah, sultan vastası ile, Qur’an vastası ile toqtatılmayğan şeylerni toqtata» denilgen. Yani, Allah sultan vastası ile, Qur’anda olğan qattı tehdid ve qorqutuvğa rağmen, çoq insanıñ vazgeçmegen çirkin ve günahlı işlerinden qaytarır. Bu, añıq körüngen bir aqiyqattır. Allah subhan’dır. (Hadid, 25.)

el-Bağaviniñ tefsiri

Allah Teâlâ’nıñ «Ve de: “Rabbim! Meni doğru bir giriş ile kirset ve doğru bir çıqış ile çıqar”» ayeti aqqında: «Giriş» ve «çıqış»tan murat — kirsetmek ve çıqartmaqdır. Tefsir alimleri bunıñ manası aqqında ihtilaf ettiler.

İbn Abbas, Hasan ve Qatada: «Meni doğru bir giriş ile kirset» — Medinege; «ve doğru bir çıqış ile çıqar» — Mekke’den, dediler. Bu ayet, Peyğamberge hicret emr etilgen vaqıtta nazil oldı.

Dahhak: «Meni doğru bir çıqış ile çıqar» — Mekke’den müşriklerden amanlıqta çıqar; «meni doğru bir giriş ile kirset» — Mekkege, fetih ile onıñ üstüne hakim olğan halda kirset, dedi.

Mücahid: «Meni, peyğamberlik vastası ile yollanğan emriñe doğru bir giriş ile kirset; cennetke kirset; dünyevi vazifemni yerine ketirgen soñ, meni dünyadan doğru bir çıqış ile çıqar», dedi.

Hasan’dan rivayet etilgenine köre, «Meni doğru bir giriş ile kirset» — cennetke; «ve meni doğru bir çıqış ile çıqar» — Mekke’den çıqar, demekdir.

Başqa bir görüşke köre, manası: «Meni Seniñ itaatiñe kirset ve meni yasaklanğan şeylerden çıqar».

Yine bir görüşke köre, manası: «Meni qayda kirsetseñ de, doğruluq ile kirset; qayda çıqartsañ da, doğruluq ile çıqar». Yani, meni bir yüznen kirip, başqa yüznen çıqqanlardan yapma; çünki ekiyüzlü kimse Allah qatında emin de, itibarlı da olmaz.

Kirsetüv ve çıqartuv «doğru» dep vasıflandırılğan, çünki çıqış ve kirüv soñunda nusretke, izzetke ve dinniñ hakimiyetine alıp kele. Allah, «Onlar içün Rabbileri yanında doğru bir mertebe bar» dep, mertebeni de «doğru» dep vasıflandırğan (Yunus, 2).

«Ve Öz yanından maña yardım etici bir qudret ber» ayeti aqqında Mücahid: «Açıq bir delil», dedi. Hasan: «Maña qarşı çıqqanlar üstünde maña yardım etecek quvetli bir hakimiyet ve Seniñ dinini ayaqta tutacaq açıq bir izzet», dedi. Allah oña Fars, Rum ve başqa memleketlerniñ hakimiyetini alıp, onıñ eline bermege vaade etti.

Qatada dedi: Allahnıñ Peyğamberi bu işniñ ancaq bir qudret vastası ile muvafaq olacağını bildi. Şunıñ içün Allahnıñ Kitabına, hudutlarına, farzlarına ve dinini ayaqta tutmağa yardım etici bir qudret istedi. «Nasir» — yardım etici demekdir.