Dogry giriş we çykış

Şeýh Abdurrahman as-Sagadiniň tefsiri

«Aýt: Eý, Rabbim! Meni dogry giriş bilen giriz we dogry çykyş bilen çykar» — ýagny, ähli girýän-çykýan ýerlerimi Özüňe boýun bolmakda we razylygyňy gazanmakda et. Çünki bu sözler päk niýeti we emriňe laýyk gelmegi öz içine alýar. «We Öz ýanyňdan maňa kömek beriji bir kuwwat ber» — ýagny, etjek we terk etjek ähli işimde aýdyň delil hem-de kesgitli subutnama ber.

Bu, Allanyň bendä berip biljek iň ýokary derejesidir: onuň ähli ýagdaýlary haýyr we Rabbine ýakynlaşdyrýan bolsun, her bir ýagdaýynda bolsa onuň aýdyň delili bolsun. Bu peýdaly ylmy we ýagşy amaly, meseleleri hem-de delilleri bilmegi öz içine alýar.

Imam Ibn Kesiriň tefsiri

Imam Ahmet şeýle diýdi: Jaryr bize, ol Kâbus ibn Ebi Zubyandan, ol kakasyndan, ol hem Ibn Abbastan habar berdi. Ibn Abbas şeýle diýdi: «Pygamber (Allanyň oňa salawat-salamy bolsun) Mekgede wagty oňa hijret etmek buýruldy. Şonda Allah şu aýaty inderdi: “Aýt: Eý, Rabbim! Meni dogry giriş bilen giriz we dogry çykyş bilen çykar, Öz ýanyňdan maňa kömek beriji bir kuwwat ber”».

Hasan Basry bu aýaty düşündirende şeýle diýdi: Mekgäniň kapyrlary Pygambere (Allanyň oňa salawat-salamy bolsun) garşy dildüwşük gurup, ony öldürmek, kowmak ýa-da tussag etmek islediler. Allah Mekgäniň ilaty bilen söweşmegi isledi we Pygambere Medinä çykmagy buýurdy. Allahyň «Aýt: Eý, Rabbim! Meni dogry giriş bilen giriz we dogry çykyş bilen çykar» diýen sözi şudur.

Katada: «Meni dogry giriş bilen giriz» — diýmek Medinäni, «dogry çykyş bilen çykar» — diýmek Mekgäni aňladýar, diýdi. Abdurrahman ibn Zeýd ibn Eslem hem şeýle diýdi. Bu, aýat barada aýdylan düşündirişleriň iň meşhurydyr. Awfi Ibn Abbasdan şeýle habar berdi: «Meni dogry giriş bilen giriz» diýmek ölümi, «dogry çykyş bilen çykar» diýmek bolsa ölümden soň direlmegi aňladýar.

Başga-da dürli düşündirişler aýdylypdyr. Olaryň ilkinjisi has dogrudyr we Ibn Jaryryň saýlan düşündirişidir. «Öz ýanyňdan maňa kömek beriji bir kuwwat ber» diýen söz barada Hasan Basry şeýle düşündirdi: Rabbi oňa Parsyň hökümdarlygyny we şöhratyny alyp, ony Pygambere berjekdigini, şeýle hem Rumuň hökümdarlygyny we şöhratyny oňa berjekdigini wada etdi. Katada şeýle diýdi: «Allahyň Pygamberi (Allanyň oňa salawat-salamy bolsun) bu işde diňe häkimiýet bilen güýç-kuwwat gazanyp boljakdygyny bilip, Allahyň kitabyna, çäklerine we parzlaryna kömek etjek, Onuň dinini dikeltmäge ýardam berjek kuwwat sorady.

Häkimiýet — Allanyň bendeleriniň arasynda goýan rehmetidir. Eger ol bolmasa, olaryň käbiri beýlekilerine topulyp, güýçlüleri ejizlerini iýerdi». Mujahid: «Kömek beriji kuwwat» aýdyň delildir, diýdi. Ibn Jaryr Hasan bilen Katadanyň düşündirişini saýlady; bu has dogrydyr.

Çünki hakykat bilen birlikde oňa garşy çykýanlary we duşmançylyk edýänleri ýeňip biljek güýç hem bolmalydyr. Şonuň üçin Beýik Allah şeýle diýdi: «Kasam bolsun, Biz ilçilerimizi aýdyň deliller bilen iberdik, olaryň ýany bilen Kitaby we ölçegi inderdik, adamlar adalatly bolsunlar diýip. Demri hem inderdik; onda güýçli kuwwat we adamlar üçin peýdalar bardyr. Allahyň Öz ilçilerine, Ony görmezden kömek edýänleri bilmegi üçin şeýle etdik» (Hadid, 25).

Hadisde şeýle diýilýär: «Allah häkimiýet arkaly Kuranyň öňüni alyp bilmeýän zadynyň öňüni alýar». Ýagny, häkimiýet arkaly köp adamlaryň Kuran we ondaky güýçli duýduryşlar hem-de berk haýbatlar bilen saklanyp galmaýan ahlaksyz işlerini we günälerini etmeginiň öňi alynýar. Bu hakykatda hem şeýledir. Ol päkdir.

Bagawiniň tefsiri

Beýik we Gudratly Allahyň «Aýt: Eý, Rabbim! Meni dogry giriş bilen giriz we dogry çykyş bilen çykar» diýen sözi. Bu ýerde «giriş» we «çykyş» diýlende girizmek we çykarmak göz öňünde tutulýar. Tafsir alymlary onuň manysy barada dürli pikir aýdypdyrlar.

Ibn Abbas, Hasan we Katada: «Meni dogry giriş bilen giriz» — Medinäni, «dogry çykyş bilen çykar» — Mekgäni aňladýar, diýdiler. Bu aýat Pygambere (Allanyň oňa salawat-salamy bolsun) hijret etmek buýrulanda inipdir. Dahhak: «Dogry çykyş bilen çykar» — meni Mekgeden müşriklerden amanlykda çykar; «Meni dogry giriş bilen giriz» — Mekgäni ýeňiş bilen, onuň üstünden agalyk edýän halymda giriz, diýmekdir. Mujahid: «Meni iberilen pygamberlik işime dogry giriş bilen giriz; dünýäden bolsa onuň öňümde goýlan haklaryny ýerine ýetiren ýagdaýymda dogry çykyş bilen çykar» diýip düşündirdi.

Hasandan şeýle rowaýat edilýär: «Meni dogry giriş bilen giriz» — jennete, «dogry çykyş bilen çykar» — Mekgeden çykarmak diýmekdir. Ýene şeýle diýilýär: «Meni Öz tagatyňa giriz we gadagan eden zatlaryňdan çykar». Şeýle hem: «Meni nirede girizseň-de dogrulyk bilen giriz, nireden çykarsaň-da dogrulyk bilen çykar» diýmekdir. Ýagny, meni bir ýüzli girip, başga ýüzli çykýanlardan etme.

Çünki iki ýüzlü kişi Allahyň ýanynda amanlykda-da, abraýda-da bolmaz. Giriş we çykyş «dogry» diýen häsiýet bilen sypatlandyrylypdyr, sebäbi olardan ýeňiş, abraý we diniň rowaçlygy gelip çykýar. Edil «Olar üçin Rabbiniň ýanynda dogry gadam bardyr» diýlişi ýaly (Ýunus, 2). «Öz ýanyňdan maňa kömek beriji bir kuwwat ber».

Mujahid: «Aýdyň delil» diýdi. Hasan: «Meniň bilen garşydaş bolanlara garşy maňa kömek etjek güýçli hökümdarlyk we Seniň diniňi dikeltjek açyk abraý» diýdi. Allah oňa Parsyň, Rumuň we beýlekileriň hökümdarlygyny alıp, oňa berjekdigini wada etdi. Katada: «Allahyň Pygamberi (Allanyň oňa salawat-salamy bolsun) bu işde diňe kuwwat bilen baş alyp çykyp boljakdygyny bilip, kömek beriji kuwwat sorady: Allahyň kitabyny we çäklerini berjaý etmek hem-de Onuň dinini dikeltmek üçin» diýdi.