Musa pygamberiň dogasy

Şeýh Abdurrahman as-Sagadiniň tefsiri

«Işimi maňa ýeňilleşdir» (وَيَسِّرْ لِي أَمْرِي), ýagny: Seniň ýolunda girişýän her bir işimi we tutýan her bir ýolumy maňa aňsat et, öňümde duran kynçylyklary ýeňilleşdir. Işiň ýeňilleşdirilmegine, doga edýän kişä ähli işleri özüne laýyk ýol bilen ýerine ýetirmegiň, her bir adama onuň ýagdaýyna laýyk söz bilen ýüzlenmegiň we aýdýan sözüniň kabul edilmegine eltýän iň ýakyn ýollar arkaly çagyrmagyň aňsatlaşdyrylmagy hem girýär.

27-nji we 28-nji aýatlaryň tefsiri: «Dilimiň bir düwünini çöz, şonda olar sözlerime düşünerler» (وَاحْلُلْ عُقْدَةً مِنْ لِسَانِي * يَفْقَهُوا قَوْلِي). Müfessirleriň aýdyşy ýaly, onuň dilinde sözlerine düşünmegi kynlaşdyrýan agyrlyk bardy. Allah onuň hakda: «Doganym Harun dili taýdan menden has düşnüklidir» (وَأَخِي هَارُونُ هُوَ أَفْصَحُ مِنِّي لِسَانًا) diýendigini habar berýär. Şonuň üçin Musa dilindäki bir düwüniň çözülmegini sorady, şonda onuň aýdýanlaryna düşünerler we ýüzbe-ýüz gürrüňdeşlik, sorag-jogap hem-de manylary beýan etmek arkaly maksat doly amala aşar.

24-nji we 25-nji aýatlaryň tefsiri: Allah Musa wahyý edip, oňa pygamberlik berip, ajaýyp alamatlary görkezenden soň, ony Müsüriň hökümdary Fyrowna iberdi-de: «Fyrownyň ýanyna git, çünki ol hetden aşdy» (اذْهَبْ إِلَى فِرْعَوْنَ إِنَّهُ طَغَى) diýdi. Ýagny, ol kapyrlykda, bozgaklykda we ýer ýüzünde tekepbirlik edip, ejizleri ezmekde çäkden çykdy; hatda özüni rab we ylah diýip yglan etdi — Allah ony ryswa etsin! Onuň hetden aşmagy heläkçiligine sebäp boldy. Emma Allahyň rehimdarlygynyň, hikmetiniň we adalatynyň bir ýüze çykmasy hökmünde, Allah hiç kimi resullary arkaly delil ýetirilmänkä azaplamaýar.

Şonda Musa (عليه السلام) bu örän uly jogapkärçiligiň öz üstüne ýüklenendigine düşündi: ol Müsürde hiç bir ynsan tarapyndan garşy çykylmaýan bu tekepbir, boýunegmezek hökümdara iberilýärdi; özi bolsa ýeke ýalňyzdy we öň bir adamy öldürendigi sebäpli başyndan şeýle wakalar geçipdi. Şeýle-de bolsa, ol Rabbiniň buýrugyny kabul edip, giň göwün bilen boýun boldy. Çagyrmagyň doly amala aşmagy üçin kömek we zerur şertleriň ýeňilleşdirilmegini sorap: «Rabbim! Göwsümi giňelt» (رَبِّ اشْرَحْ لِي صَدْرِي) diýdi.

Ýagny, maňa giňlik we giň göwünlilik ber, söz bilen-de, hereket bilen-de ýetiriljek ezalara döz geläýeyin, olaryň hiç biri ýüregimi gama batyrmasyn we göwsümi daraltmasyn. Çünki göwsi daralan kişi adamlary dogry ýola çagyrmaga ukyply bolmaýar. Allah Muhammed pygambere (صلى الله عليه وسلم) şeýle diýdi: «Allahyň rehimdarlygy bilen sen olara ýumşak çemeleşdiň. Eger gödek we gatýürekli bolan bolsaň, olar daş-töweregiňden dargap giderdiler» (فَبِمَا رَحْمَةٍ مِنَ اللَّهِ لِنْتَ لَهُمْ وَلَوْ كُنْتَ فَظًّا غَلِيظَ الْقَلْبِ لَانْفَضُّوا مِنْ حَوْلِكَ).

Belki, adamlar ýumşaklyk, giň göwünlilik we olara açyk ýüzlülik bilen hak sözi kabul ederler.

Imam Ibn Kesiriň tefsiri

«Sözlerime düşünerler» (يَفْقَهُوا قَوْلِي). Munuň sebäbi, onuň hurma bilen köz görkezilende, köz bölejigini alyp diline goýmagy netijesinde dilinde kekemelik döräpdi. Munuň jikme-jigi soňra beýan ediler. Musa bu ýagdaýyň bütinleý aýrylmagyny soramady; diňe geplemekdäki kynçylygyň aýrylmagyny we olaryň onuň aýtmak isleýän zadyna zerur derejede düşünmegini sorady.

Eger ol doly aýrylmagyny soran bolsady, elbetde, aýrylaýardy. Emma pygamberler diňe zerur bolan zady soraýarlar. Şonuň üçin dilinde biraz galan zat saklanyp galdy. Allah Fyrownyň: «Ýa-da men şu pes, tas diýen ýaly öz pikirini aýdyň beýan edip bilmeýän kişiden has gowy dälmi?»

(أَمْ أَنَا خَيْرٌ مِنْ هَذَا الَّذِي هُوَ مَهِينٌ وَلَا يَكَادُ يُبِينُ) diýen sözlerini habar berýär. Ýagny, ol gepläp aýdyň beýan edip bilmeýärdi.

Hasan al-Basri «Dilimiň bir düwünini çöz» (وَاحْلُلْ عُقْدَةً مِنْ لِسَانِي) diýen sözler barada: «Bir düwüni çözdi. Eger mundan köpüsini soran bolsady, oňa berlerdi» diýdi. Ibn Abbas şeýle diýdi: «Musa öldürilen adam sebäpli Fyrownyň maşgalasyndan gorkýandygyny we dilindäki düwüni Rabbine arz etdi. Dilindäki düwün onuň köp söz aýtmagyna päsgel berýärdi.

Ol Rabbinden dogany Haruny özüne kömekçi edip bermegini sorady; Harun onuň aýdyp bilmeýän köp zadyny onuň adyndan aýdardy. Allah onuň dilegini kabul etdi we dilindäki bir düwüni çözdi».

Ibn Abi Hatim şeýle habar berdi: Amr ibn Osman Bakyýadan, ol Arta ibn Munzirden, ol bolsa Muhammed ibn Ka‘byň käbir ýoldaşlaryndan eşidip, onuň şeýle diýendigini habar berdi: onuň bir garyndaşy gelip, oňa: «Sende hiç hili kemçilik ýok, ýöne sözleriňde grammatik ýalňyşlyk goýberýärsiň we okaýşyňda sözleri dogry aýdyňlaşdyrmaýarsyň» diýdi. Al-Kurazi: «Men saňa gürrüň berenimde, sen maňa düşünýärmiň?» diýip sorady. Ol: «Hawa» diýdi.

Al-Kurazi: «Musa-da diňe Ysraýyl ogullary onuň sözüne düşüner ýaly Rabbinden dilindäki bir düwüni çözmegini sorady, ondan artygyny soramady» diýdi. Bu onuň aýdan sözleriniň hut öz görnüşidir. Az-Zuhruf süresi, 52-nji aýat.

«Rabbim! Göwsümi giňelt we işimi maňa ýeňilleşdir» (قَالَ رَبِّ اشْرَحْ لِي صَدْرِي وَيَسِّرْ لِي أَمْرِي) — bu Musa (عليه السلام) tarapyndan Gudratly Rabbine edilen dilegdi: oňa tabşyrylan işde göwsüni giňeltmegini sorady. Çünki oňa örän uly bir buýruk we agyr bir wezipe tabşyrylypdy: şol döwürde ýer ýüzündäki iň beýik hökümdara, iň güýçli we iň zabun hökümdarlaryň birine iberilipdi. Ol iň köp goşuna, iň uly ýurda, iň çendenaşa tekepbirlige we iň güýçli boýunegmezlige eýedi.

Ol hatda Allahy tanaýandygyny inkär edip, raýatlarynyň başga bir ylahynyň ýokdugyny öňe sürýärdi. Üstesine-de, Musa çagalygynda bir wagt onuň öýünde, Fyrownyň terbiýesinde we düşeginde ulalypdy; soňra olaryň birini öldürip, özüni öldürerler öýdüp gaçyp gidipdi we olaryň arasynda ençeme wagtlap bolmandy. Şondan soň bolsa Rabbisi Gudraty bilen ony olara duýduryjy edip iberdi: olary ýeke-täk, şärigi bolmadyk Allahyň özüne ybadat etmäge çagyrmalydy.

Şonuň üçin Musa: «Rabbim! Göwsümi giňelt we işimi maňa ýeňilleşdir» diýdi. Ýagny: «Eger Sen maňa kömekçi, goldawçy we ýardamçy bolmasaň, meniň muňa güýjüm ýetmez».

Tefsiriň başga bir ýerinde Ibn Kesir şeýle diýýär: «Sözlerime düşünerler» (يَفْقَهُوا قَوْلِي) diýen dilegi, Musa hurma bilen köz görkezilende köz bölejigini alyp diline goýanlygy sebäpli, dilinde kekemelik dörändigi bilen baglanyşyklydyr. Ol bu ýagdaýyň bütinleý aýrylmagyny soramady, diňe gepläp bilmezlik kynçylygynyň aýrylmagyny we adamlaryň onuň maksadyna zerur derejede düşünmegini sorady. Eger bütinleý aýrylmagyny soran bolsady, aýrylaýardy; emma pygamberler diňe zerur bolan zady soraýarlar. Şonuň üçin dilindäki galan kemçilik saklanyp galdy.

Fyrown: «Ýa-da men şu pes, tas diýen ýaly öz pikirini aýdyň beýan edip bilmeýän kişiden has gowy dälmi?» diýdi. Hasan al-Basri: «Musa bir düwüniň çözülmegini sorady; ondan köpüsini soran bolsady, oňa berlerdi» diýdi. Ibn Abbasyň aýtmagyna görä, Musa öldürilen adam sebäpli Fyrownyň maşgalasyndan gorkýandygyny we dilindäki düwüni Rabbine arz etdi.

Dogany Harunyň özüne kömekçi bolmagyny we aýdyp bilmeýän zatlaryny onuň aýtmagyny sorady. Allah onuň dilegini kabul edip, dilindäki bir düwüni çözdi. Ibn Abi Hatim Muhammed ibn Ka‘byň şeýle diýenini habar berýär: bir garyndaşy oňa sözlerinde grammatik ýalňyşlyk goýberýändigini we okaýşynda sözleri dogry aýdyňlaşdyrmaýandygyny aýdypdyr. Al-Kurazi oňa: «Men saňa gürrüň berenimde düşünýärmiň?»

diýip sorapdyr. Ol «Hawa» diýip jogap beripdir. Şonda al-Kurazi: «Musa-da diňe Ysraýyl ogullary onuň sözüne düşüner ýaly Rabbinden dilindäki bir düwüni çözmegini sorady, ondan artygyny soramady» diýipdir. Bu habar Az-Zuhruf süresiniň 52-nji aýaty bilen baglanyşyklydyr.

Bagawiniň tefsiri

«Ol [Musa] diýdi: Rabbim! Göwsümi giňelt» (قَالَ رَبِّ اشْرَحْ لِي صَدْرِي), ýagny, ýüregimi hakykaty kabul eder ýaly giňelt. Ibn Abbas: «Ol: “Meni diňe Senden başga hiç zat gorkuzmasyn” diýmek isledi» diýdi. Musa Fyrownyň kuwwatyndan we goşunynyň köplüginden örän gorkýardy.

Fyrowna ýeke özi garşy durmak tabşyrylandygy sebäpli göwsi daralýardy. Şonuň üçin Allahdan ýüregini hakykaty kabul eder ýaly giňeltmegini sorady; şeýlelikde, Allahyň rugsady bolmasa hiç kimiň oňa zyýan ýetirip bilmejekdigine göz ýetirer. Muny bilse, Fyrowndan, onuň güýç-kuwwatyndan we goşunynyň köplüginden gorkmazdy.

«Işimi maňa ýeňilleşdir» (وَيَسِّرْ لِي أَمْرِي), ýagny, Fyrowna risalaty ýetirmek barada maňa buýran zadyňy aňsat et.

«Sözlerime düşünerler» (يَفْقَهُوا قَوْلِي), ýagny, sözlerime düşünmekleri üçin dilimdäki düwüni çöz.

«Dilimiň bir düwünini çöz» (وَاحْلُلْ عُقْدَةً مِنْ لِسَانِي). Munuň sebäbi, Musa çagalygynda bir gün Fyrownyň öýünde bolanda Fyrownyň ýüzüne şarpyk çalyp, sakgalyny tutupdyr. Fyrown aýaly Asýa: «Bu meniň duşmanym» diýip, ony öldürmek isläpdir. Asýa: «Ol akyl ýetirmeýän we tapawutlandyryp bilmeýän çaga ahyryn» diýipdir.

Başga bir rowaýatda, Musa süýtden aýrylandan soň, ejesi ony Fyrowna gaýtaryp beripdir. Musa Fyrown bilen aýaly Asýanyň öýünde ulalypdyr; olar ony terbiýeläp, özlerine ogul edinipdirler. Ol bir gün Fyrownyň öňünde oýnap ýörkä, elindäki taýajyk bilen Fyrownyň kellesine urupdyr. Fyrown gaharlanyp, muny ýaman alamat hasaplap, ony öldürmäge hyýallanypdyr.

Asýa: «Eý, patyşam, ol akyl ýetirmeýän kiçijik çaga. Isleseň, synap gör» diýipdir. Soňra iki sany gap getirip, birine köz, beýlekisine gymmat bahaly daşlary salyp, Musanyň öňünde goýupdyrlar. Musa gymmat bahaly daşlary almak isläpdir, emma Jebraýyl onuň elini oda tarap ugrukdyrypdyr.

Musa bir köz bölejigini alyp, agzyna salypdyr; şonda dili ýanyp, onda düwün emele gelipdir.