كۆڭۈلنى كەڭ قىلىش ۋە ئىشنى ئاسانلاشتۇرۇش

شەيخ ئابدۇرراھمان سەئدىنىڭ تەفسىرى

«ئىشىمنى ماڭا ئاسانلاشتۇرغىن» دېگەنلىك، سېنىڭ يولۇڭدا ماڭىدىغان ھەر بىر ئىشنى ۋە كۆزلەيدىغان ھەر بىر يولنى ماڭا ئاسان قىلغىن، ئالدىمدا تۇرغان قىيىنچىلىقلارنى ماڭا يېنىك قىلغىن، دېگەنلىكتۇر. ئىشنى ئاسانلاشتۇرۇشنىڭ بىر قىسمى، دۇئا قىلغۇچىنىڭ بارلىق ئىشلارغا ئۆز يولىدىن كىرىشى، ھەر بىر كىشى بىلەن ئۇنىڭغا مۇناسىپ ئۇسۇلدا سۆزلىشى ۋە ئۇنى سۆزىنىڭ قوبۇل قىلىنىشىغا ئەڭ يېقىن يول ئارقىلىق چاقىرىشىدۇر.

27- ۋە 28-ئايەتلەرنىڭ تەپسىرى: «تىلىمدىكى تۈگۈننى يېشىۋەتكىن؛ ئۇلار سۆزۈمنى چۈشەنسۇن». تەپسىرشۇناسلار ئېيتقاندەك، ئۇنىڭ تىلىدا ئېغىرلىق بولۇپ، سۆزىنى ئاڭلىغانلار ئۇنى ئاران چۈشۈنەتتى. ئاللاھ ئۇنىڭ ھەققىدە: «قېرىندىشىم ھارۇننىڭ تىلى مەندىن راۋانراق» دېگەنلىكىنى بايان قىلغان. شۇڭا ئۇ ئاللاھتىن تىلىدىكى تۈگۈننىڭ بىر قىسمىنى يېشىپ بېرىشىنى سورىدى؛ شۇنىڭ بىلەن ئۇلار ئۇنىڭ دېگەنلىرىنى چۈشىنىپ، سۆزلىشىش، جاۋابلىشىش ۋە مەنىلەرنى بايان قىلىشتىكى تولۇق مەقسەت ھاسىل بولاتتى.

27- ۋە 28-ئايەتلەرنىڭ تەپسىرى: «تىلىمدىكى تۈگۈننى يېشىۋەتكىن؛ ئۇلار سۆزۈمنى چۈشەنسۇن». تەپسىرشۇناسلار ئېيتقاندەك، ئۇنىڭ تىلىدا ئېغىرلىق بولۇپ، سۆزىنى ئاڭلىغانلار ئۇنى ئاران چۈشۈنەتتى. ئاللاھ ئۇنىڭ ھەققىدە: «قېرىندىشىم ھارۇننىڭ تىلى مەندىن راۋانراق» دېگەنلىكىنى بايان قىلغان. شۇڭا ئۇ ئاللاھتىن تىلىدىكى تۈگۈننىڭ بىر قىسمىنى يېشىپ بېرىشىنى سورىدى؛ شۇنىڭ بىلەن ئۇلار ئۇنىڭ دېگەنلىرىنى چۈشىنىپ، سۆزلىشىش، جاۋابلىشىش ۋە مەنىلەرنى بايان قىلىشتىكى تولۇق مەقسەت ھاسىل بولاتتى.

24- ۋە 25-ئايەتلەرنىڭ تەپسىرى: ئاللاھ مۇساغا ۋەھىي قىلىپ، ئۇنى پەيغەمبەر قىلىپ تاللىغاندىن ۋە ئۇنىڭغا روشەن مۆجىزىلەرنى كۆرسەتكەندىن كېيىن، ئۇنى مىسىر پادىشاھى فىرئەۋنگە ئەۋەتتى. ئاللاھ: «فىرئەۋنگە بارغىن، چۈنكى ئۇ ھەقىقەتەن ھەددىدىن ئاشتى» دېدى. يەنى ئۇ كۇپرى، بۇزغۇنچىلىق، زېمىندا ئۈستۈنلۈك قىلىش ۋە ئاجىزلارنى بويسۇندۇرۇشتا چېكىدىن ئېشىپ، ھەتتا پەرۋەردىگارلىق ۋە ئىلاھلىق دەۋاسى قىلغانىدى؛ ئاللاھ ئۇنى خار قىلغاي. ئۇنىڭ ھەددىدىن ئېشىشى ھالاك بولۇشىغا سەۋەب ئىدى.

لېكىن ئاللاھنىڭ رەھمىتى، ھېكمىتى ۋە ئادالىتىدىن شۇكى، ئەلچىلەر ئارقىلىق دەلىل-ھۆججەت يەتكۈزۈلمىگۈچە ھېچكىمنى ئازابلىمايدۇ.

شۇ چاغدا مۇسا ئەلەيھىسسالام بۇ زالىم، جاھىل ۋە جاھاندىكى خلق ئارىسىدا مىسىردا رەقىبى بولمىغان كىشىگە ئەۋەتىلگەنلىكى ئۈچۈن ئۆزىگە ناھايىتى ئېغىر يۈك تاپشۇرۇلغانلىقىنى چۈشەندى. مۇسا ئەلەيھىسسالام يالغۇز ئىدى؛ ئۇنىڭدىن ئىلگىرى ئادەم ئۆلتۈرۈش ۋەقەسى يۈز بەرگەن ئىدى. شۇنداقتىمۇ ئۇ پەرۋەردىگارىنىڭ بۇيرۇقىغا بويسۇنۇپ، ئۇنى كۆڭلى ئوچۇق ۋە قوبۇل قىلغان ھالدا كۈتۈۋالدى. دەۋەتنىڭ مۇكەممەل بولۇشىغا ياردەم بېرىدىغان ياردەم ۋە ئىشلارنىڭ ئاسانلىشىشىنى سوراپ: «پەرۋەردىگارىم!

كۆكسۈمنى كەڭ قىلغىن» دېدى. يەنى ئۇنى كەڭ ۋە ئوچۇق قىلغىن؛ شۇنداق بولسا، سۆز ۋە ھەرىكەت بىلەن كېلىدىغان ئازارلارغا بەرداشلىق بېرىمەن، بۇلار تۈپەيلى كۆڭلۈم بۇزۇلمايدۇ ۋە كۆكسۈم تارايمايدۇ. چۈنكى كۆكسى تار ئادەم خالايىقنى ھىدايەتكە باشلاش ۋە ئۇلارنى دەۋەت قىلىشقا لايىق بولمايدۇ. ئاللاھ پەيغەمبىرى مۇھەممەد ﷺ غا: «ئاللاھنىڭ رەھمىتى بىلەن ئۇلارغا مۇلايىم بولدۇڭ؛ ئەگەر قوپال، قەلبىڭ قاتتىق بولغان بولساڭ، ئۇلار ئەتراپىڭدىن تارقىلىپ كېتەتتى» دېگەن.

بەلكىم خالايىق ئۇلارغا ھەقنى مۇلايىملىق، كۆڭۈلنىڭ كەڭلىكى ۋە ئۇلارغا ئوچۇق يۈز بىلەن مۇئامىلە قىلىش ئارقىلىق قوبۇل قىلار.

ئىمام ئىبنى كەسىرنىڭ تەفسىرى

«ئۇلار سۆزۈمنى چۈشەنسۇن» دېگەنلىك، ئۇنىڭ خورما بىلەن چوغنىڭ ئالدىغا كەلتۈرۈلگەن چاغدا تىلى تۇتۇلۇپ قالغانلىقى سەۋەبىدىندۇر. ئۇ چوغنى ئېلىپ تىلىغا قويغانىدى؛ بۇنىڭ بايانى كېيىن كېلىدۇ. ئۇ بۇ ھالنىڭ پۈتۈنلەي يوقىلىشىنى سورىمىدى، بەلكى سۆزلىيەلمەسلىك يوقىلىپ، ئۇنىڭدىن نېمىنى مەقسەت قىلغان بولسا شۇنى چۈشىنەلەيدىغان دەرىجىدە بولۇشىنى، يەنى ئېھتىياجىغا يەتكۈدەك بولۇشىنى سورىدى. ئەگەر ھەممىسىنىڭ يوقىلىشىنى سورىغان بولسا، يوقىلاتتى.

لېكىن پەيغەمبەرلەر پەقەت ئېھتىياجىغا قاراپلا سورايدۇ؛ شۇڭا ئۇنىڭ تىلىدا ئازراق قالدۇق قالدى. ئاللاھ فىرئەۋننىڭ: «ياكى مەن بۇ خار كىشىدىن ياخشى ئەمەسمۇ؟ ئۇ سۆزىنىمۇ ئوچۇق چۈشەندۈرەلمەيدۇ» دېگەنلىكىنى خەۋەر قىلغان. يەنى ئۇ سۆزنى راۋان ۋە ئېنىق قىلالمايدۇ.

ھەسەن بەسرىي «تىلىمدىكى تۈگۈننى يېشىۋەتكىن» دېگەن ئايەت ھەققىدە: «ئۇ بىر تۈگۈننى يېشىشنى سورىدى؛ ئەگەر ئۇنىڭدىن كۆپرەك سورىغان بولسا، ئۇمۇ بېرىلەتتى» دېگەن.

ئىبنى ئابباس ئېيتىدۇ: «مۇسا قېتىلغان كىشى سەۋەبىدىن فىرئەۋننىڭ ئائىلىسىدىن قورقىدىغانلىقىنى ۋە تىلىدىكى تۈگۈننى پەرۋەردىگارىغا شىكايەت قىلدى. چۈنكى تىلىدا ئۇنى كۆپ سۆزلەشتىن توسىدىغان تۈگۈن بار ئىدى. ئۇ پەرۋەردىگارىدىن قېرىندىشى ھارۇننى ئۆزىگە ياردەمچى قىلىپ بېرىشىنى سورىدى؛ ھارۇن ئۇنىڭغا يۆلەك بولۇپ، تىلى راۋان بولمىغان نۇرغۇن ئىشلارنى ئۇنىڭ ئورنىغا سۆزلەپ بېرەتتى. ئاللاھ ئۇنىڭ دۇئاسىنى ئىجابەت قىلىپ، تىلىدىكى بىر تۈگۈننى يېشتى».

ئىبنى ئەبى ھاتىم مۇنداق دېگەن: «ئەمر ئىبنى ئوسماندىن نەقىل قىلىندى: بەھىي بىزگە رىۋايەت قىلدى؛ ئۇ ئەرطات ئىبنى مۇنزىر ئارقىلىق، مۇھەممەد ئىبنى كەئبنىڭ بەزى ساھابىلىرىدىن ماڭا رىۋايەت قىلدى، ئۇ مۇنداق دېگەن: ئۇنىڭ يېقىن تۇغقانلىرىدىن بىرى ئۇنىڭ يېنىغا كېلىپ: “سۆزلىگەندە لەھجەڭدە خاتالىق بولمىسا، تىلىڭدا ھېچ ئەيىب يوق؛ قىرائىتىڭدىمۇ ئىئراپ قائىدىسىنى توغرا ئىشلەتمەيسەن” دېدى. قۇرەزىي: “ئى جىيەنىم، مەن ساڭا سۆزلىسەم، مېنىڭ نېمە دېگەنلىكىمنى چۈشەنمەمسەن؟” دېدى. ئۇ: “ھەئە” دېدى.

قۇرەزىي: “مۇسا ئەلەيھىسسالام پەرۋەردىگارىدىن پەقەت بىر تۈگۈننى يېشىپ بېرىشىنى سورىدى؛ شۇ ئارقىلىق بەنى ئىسرائىل ئۇنىڭ سۆزىنى چۈشەنسۇن دېدى، ئۇنىڭدىن ئارتۇق سورىمىدى” دېدى». بۇ رىۋايەتنىڭ لەۋزى شۇنداق. (زۇخرۇف، 52-ئايەت.)

«تىلىمدىكى تۈگۈننى يېشىۋەتكىن؛ ئۇلار سۆزۈمنى چۈشەنسۇن» دېگەنلىك، ئۇنىڭ خورما بىلەن چوغنىڭ ئالدىغا كەلتۈرۈلگەن چاغدا تىلى تۇتۇلۇپ قالغانلىقى سەۋەبىدىندۇر. ئۇ چوغنى ئېلىپ تىلىغا قويغانىدى؛ بۇنىڭ بايانى كېيىن كېلىدۇ. ئۇ بۇ ھالنىڭ پۈتۈنلەي يوقىلىشىنى سورىمىدى، بەلكى سۆزلىيەلمەسلىك يوقىلىپ، ئۇنىڭدىن نېمىنى مەقسەت قىلغان بولسا شۇنى چۈشىنەلەيدىغان دەرىجىدە بولۇشىنى، يەنى ئېھتىياجىغا يەتكۈدەك بولۇشىنى سورىدى. ئەگەر ھەممىسىنىڭ يوقىلىشىنى سورىغان بولسا، يوقىلاتتى.

لېكىن پەيغەمبەرلەر پەقەت ئېھتىياجىغا قاراپلا سورايدۇ؛ شۇڭا ئۇنىڭ تىلىدا ئازراق قالدۇق قالدى. ئاللاھ فىرئەۋننىڭ: «ياكى مەن بۇ خار كىشىدىن ياخشى ئەمەسمۇ؟ ئۇ سۆزىنىمۇ ئوچۇق چۈشەندۈرەلمەيدۇ» دېگەنلىكىنى خەۋەر قىلغان. يەنى ئۇ سۆزنى راۋان ۋە ئېنىق قىلالمايدۇ.

ھەسەن بەسرىي «تىلىمدىكى تۈگۈننى يېشىۋەتكىن» دېگەن ئايەت ھەققىدە: «ئۇ بىر تۈگۈننى يېشىشنى سورىدى؛ ئەگەر ئۇنىڭدىن كۆپرەك سورىغان بولسا، ئۇمۇ بېرىلەتتى» دېگەن.

ئىبنى ئابباس ئېيتىدۇ: «مۇسا قېتىلغان كىشى سەۋەبىدىن فىرئەۋننىڭ ئائىلىسىدىن قورقىدىغانلىقىنى ۋە تىلىدىكى تۈگۈننى پەرۋەردىگارىغا شىكايەت قىلدى. چۈنكى تىلىدا ئۇنى كۆپ سۆزلەشتىن توسىدىغان تۈگۈن بار ئىدى. ئۇ پەرۋەردىگارىدىن قېرىندىشى ھارۇننى ئۆزىگە ياردەمچى قىلىپ بېرىشىنى سورىدى؛ ھارۇن ئۇنىڭغا يۆلەك بولۇپ، تىلى راۋان بولمىغان نۇرغۇن ئىشلارنى ئۇنىڭ ئورنىغا سۆزلەپ بېرەتتى. ئاللاھ ئۇنىڭ دۇئاسىنى ئىجابەت قىلىپ، تىلىدىكى بىر تۈگۈننى يېشتى».

ئىبنى ئەبى ھاتىم مۇنداق دېگەن: «ئەمر ئىبنى ئوسماندىن نەقىل قىلىندى: بەھىي بىزگە رىۋايەت قىلدى؛ ئۇ ئەرطات ئىبنى مۇنزىر ئارقىلىق، مۇھەممەد ئىبنى كەئبنىڭ بەزى ساھابىلىرىدىن ماڭا رىۋايەت قىلدى، ئۇ مۇنداق دېگەن: ئۇنىڭ يېقىن تۇغقانلىرىدىن بىرى ئۇنىڭ يېنىغا كېلىپ: “سۆزلىگەندە لەھجەڭدە خاتالىق بولمىسا، تىلىڭدا ھېچ ئەيىب يوق؛ قىرائىتىڭدىمۇ ئىئراپ قائىدىسىنى توغرا ئىشلەتمەيسەن” دېدى. قۇرەزىي: “ئى جىيەنىم، مەن ساڭا سۆزلىسەم، مېنىڭ نېمە دېگەنلىكىمنى چۈشەنمەمسەن؟” دېدى. ئۇ: “ھەئە” دېدى.

قۇرەزىي: “مۇسا ئەلەيھىسسالام پەرۋەردىگارىدىن پەقەت بىر تۈگۈننى يېشىپ بېرىشىنى سورىدى؛ شۇ ئارقىلىق بەنى ئىسرائىل ئۇنىڭ سۆزىنى چۈشەنسۇن دېدى، ئۇنىڭدىن ئارتۇق سورىمىدى” دېدى». بۇ رىۋايەتنىڭ لەۋزى شۇنداق. (زۇخرۇف، 52-ئايەت.)

«پەرۋەردىگارىم! كۆكسۈمنى كەڭ قىلغىن ۋە ئىشىمنى ماڭا ئاسانلاشتۇرغىن» — بۇ مۇسا ئەلەيھىسسالامنىڭ پەرۋەردىگارى، ئۇلۇغ ۋە قۇدرەتلىك ئاللاھتىن، ئۆزى ئەۋەتىلگەن ۋەزىپىدە كۆكسىنى كەڭ قىلىپ بېرىشنى سورىشىدۇر. چۈنكى ئۇنىڭغا ناھايىتى چوڭ ئىش ۋە ئېغىر ۋەزىپە تاپشۇرۇلغانىدى: ئۇ دۇنيا يۈزىدىكى شۇ چاغدىكى ئەڭ بۈيۈك پادىشاھ، ئەڭ زالىم، كۇپرىدا ئەڭ چىڭ، قوشۇنى ئەڭ كۆپ، پادىشاھلىقى ئەڭ گۈللەنگەن، ئەڭ ھەددىدىن ئاشقان ۋە ئىسيانكار كىشىنىڭ يېنىغا ئەۋەتىلگەن ئىدى. ئۇنىڭ ئىشى ھەتتا ئاللاھنى تونۇمايدىغانلىقىنى ۋە پۇقرالىرىنىڭ ئۆزىدىن باشقا ئىلاھى يوقلۇقىنى دەۋا قىلىش دەرىجىسىگە يەتكەنىدى.

ئۇنىڭ ئۈستىگە مۇسا كىچىك ۋاقتىدا ئۇلارنىڭ ئۆيىدە، فىرئەۋننىڭ قوينىدا ۋە كارىۋىتىدا بىر مەزگىل چوڭ بولغان؛ كېيىن ئۇلاردىن بىر كىشىنى ئۆلتۈرۈپ قويۇپ، ئۆزىنىڭمۇ ئۆلتۈرۈلۈپ كېتىشىدىن قورقۇپ ئۇلاردىن قاچقان ۋە ئۇزاق مەزگىل يىراقتا تۇرغانىدى. شۇنىڭدىن كېيىن پەرۋەردىگارى ئۇنى ئۇلارغا ئاگاھلاندۇرغۇچى قىلىپ ئەۋەتىپ، ئۇلارنى شېرىكى يوق يەككە ئاللاھقا ئىبادەت قىلىشقا چاقىرىشقا بۇيرۇدى.

شۇڭا ئۇ: «پەرۋەردىگارىم! كۆكسۈمنى كەڭ قىلغىن ۋە ئىشىمنى ماڭا ئاسانلاشتۇرغىن» دېدى. يەنى: «ئەگەر سەن ماڭا ياردەمچى، مەدەتكار ۋە يۆلەك بولمىساڭ، بۇنىڭغا كۈچۈم يەتمەيدۇ».

بەغاۋىنىڭ تەفسىرى

«ئۇ مۇنداق دېدى: پەرۋەردىگارىم! كۆكسۈمنى كەڭ قىلغىن». يەنى ھەق ئۈچۈن كۆكسۈمنى كەڭ قىلغىن. ئىبنى ئابباس: «بۇنىڭدىن مەقسەت، سېنىڭدىن باشقا ھېچكىمدىن قورقمايدىغان قىلىشىڭدۇر» دېگەن. مۇسا فىرئەۋننىڭ كۈچ-قۇۋۋىتى زور ۋە قوشۇنى كۆپ بولغاچقا، ئۇنىڭدىن قاتتىق قورقاتتى؛ فىرئەۋنگە يالغۇز قارشى تۇرۇشقا تاپشۇرۇلغان ۋەزىپە سەۋەبىدىن كۆڭلى تارىيىپ كېتەتتى.

شۇڭا ئاللاھتىن ھەقنى قوبۇل قىلىش ئۈچۈن قەلبىنى كەڭ قىلىشىنى سورىدى. شۇنداق بولغاندا، ئاللاھنىڭ ئىزنىسىز ھېچكىمنىڭ ئۇنىڭغا زىيان يەتكۈزەلمەيدىغانلىقىنى بىلىدۇ؛ بۇنى بىلگەندە فىرئەۋندىن، ئۇنىڭ كۈچ-قۇۋۋىتى ۋە قوشۇنىنىڭ كۆپلۈكىدىن قورقمايدۇ.

«ئىشىمنى ماڭا ئاسانلاشتۇرغىن» دېگەنلىك، ماڭا تاپشۇرغان فىرئەۋنگە ئەلچىلىك ۋەزىپىسىنى ئاسان قىلغىن، دېگەنلىكتۇر.

«ئۇلار سۆزۈمنى چۈشەنسۇن» دېگەنلىك، ئۇلار سۆزۈمنى چۈشىنىشى ئۈچۈن تىلىمدىكى تۈگۈننى يېشىۋەتكىن، دېگەنلىكتۇر.

«تىلىمدىكى تۈگۈننى يېشىۋەتكىن». بۇ مۇسا كىچىك ۋاقتىدا فىرئەۋننىڭ قوينىدا چوڭ بولغان چاغدىكى ۋەقەگە باغلىق. بىر كۈنى فىرئەۋن ئۇنى بىر شاپىلاق ئۇرغاندا، مۇسا ئۇنىڭ ساقىلىدىن تۇتۇۋالغانىدى. فىرئەۋن ئايالى ئاسىياغا: «بۇ مېنىڭ دۈشمىنىم» دېدى ۋە ئۇنى ئۆلتۈرمەكچى بولدى.

ئاسىيە: «ئۇ تېخى كىچىك بالا، نەرسىلەرنى چۈشەنمەيدۇ ۋە پەرق ئېتەلمەيدۇ» دېدى. يەنە بىر رىۋايەتتە، مۇسا ئەلەيھىسسالامنىڭ ئانىسى ئۇنى ئەمچەكتىن ئايرىغاندىن كېيىن، ئۇنى قايتۇرۇپ بەرگەن؛ شۇنىڭ بىلەن مۇسا فىرئەۋن ۋە ئايالى ئاسىيەنىڭ قوينىدا چوڭ بولغان. ئۇلار ئۇنى بېقىپ، ئۆزلىرىگە پەرزەنت قىلىۋالغانىدى. بىر كۈنى مۇسا فىرئەۋننىڭ ئالدىدا ئويناۋاتقاندا، قولىدىكى تاياق بىلەن فىرئەۋننىڭ بېشىغا ئۇرۇپ قويغان.

فىرئەۋن غەزەپلىنىپ، بۇنىڭدىن يامان شۇملىنىپ، ئۇنى ئۆلتۈرمەكچى بولغان. ئاسىيە: «ئەي پادىشاھ، ئۇ تېخى كىچىك، ھېچنىمىنى چۈشەنمەيدۇ؛ خالىساڭ ئۇنى سىناپ كۆر» دېدى. ئاندىن ئۇ ئىككى تەشتەك ئېلىپ كەلدى: بىرىدە چوغ، يەنە بىرىدە زىبۇزىننەتلەر بار ئىدى. ئۇلارنى مۇسانىڭ ئالدىغا قويدى.

مۇسا زىبۇزىننەتلەرنى ئالماقچى بولغاندا، جىبرائىل مۇسانىڭ قولىنى تۇتۇپ، ئۇنى ئوتقا قويدى. مۇسا بىر چوغنى ئېلىپ ئاغزىغا سالدى؛ شۇنىڭ بىلەن تىلى كۆيۈپ، تىلىدا تۈگۈن پەيدا بولدى.