Көңіл кеңдігі және істің жеңілдігі

Шейх Абдуррахман әс-Сағдидің тәпсірі

«Ісімді жеңілдете гөр!» (وَيَسِّرْ لِي أَمْرِي), яғни Сенің жолыңда қолға алатын әрбір ісімді және көздеген әрбір жолымды маған жеңіл ете гөр. Алдымда тұрған қиындықтарды жеңілдет. Істің жеңілдеуіне дұға жасаушының барлық істі өз жолымен атқаруына, әр адаммен өзіне лайықты түрде сөйлесуіне және сөзін қабылдатуға жеткізетін ең жақын жолмен шақыруына мүмкіндік берілуі де жатады.

27–28-аяттардың тәпсірі: «Тілімдегі түйінді шеш, сөзімді түсінсін» (وَاحْلُلْ عُقْدَةً مِنْ لِسَانِي * يَفْقَهُوا قَوْلِي). Тәпсіршілер айтқандай, Мұсаның тілінде ауырлық бар еді, сондықтан оның сөзін түсіну оңай болмады. Алла оның: «Менің бауырым Һарунның тілі менен шешенірек» дегенін баяндайды (وَأَخِي هَارُونُ هُوَ أَفْصَحُ مِنِّي لِسَانًا). Сондықтан ол Алладан тіліндегі бір түйінді шешуін сұрады, сөйтіп олар оның айтқанын түсініп, сөйлесудің, жауаптасудың және мағыналарды түсіндірудің толық мақсаты орындалсын деді.

27–28-аяттардың тәпсірі: «Тілімдегі түйінді шеш, сөзімді түсінсін» (وَاحْلُلْ عُقْدَةً مِنْ لِسَانِي * يَفْقَهُوا قَوْلِي). Тәпсіршілер айтқандай, Мұсаның тілінде ауырлық бар еді, сондықтан оның сөзін түсіну оңай болмады. Алла оның: «Менің бауырым Һарунның тілі менен шешенірек» дегенін баяндайды (وَأَخِي هَارُونُ هُوَ أَفْصَحُ مِنِّي لِسَانًا). Сондықтан ол Алладан тіліндегі бір түйінді шешуін сұрады, сөйтіп олар оның айтқанын түсініп, сөйлесудің, жауаптасудың және мағыналарды түсіндірудің толық мақсаты орындалсын деді.

24–25-аяттардың тәпсірі: Алла Мұсаға уахи етіп, пайғамбарлық беріп, оған айқын мұғжизаларды көрсеткеннен кейін, оны Мысыр патшасы Фирғуынға жіберді де: «Фирғуынға бар. Расында, ол шектен шықты» деді. Яғни ол күпірлік пен бұзақылықта, жер бетінде үстемдік құруда және әлсіздерді езуде шектен асып, тіпті өзін тәңір әрі құдаймын деп жариялады — Алла оны қор етсін! Оның шектен шығуы өзіне опат әкелетін себеп болды.

Алайда Алланың рақымы, хикметі және әділдігі бойынша, Ол елшілер арқылы дәлел жеткізбейінше ешкімді азаптамайды.

Сол кезде Мұса өзінің аса зор жауапкершілікті мойнына алғанын түсінді: оны Мысырдағы жаратылыстар арасынан қарсыласы жоқ, қыңыр әрі зорлықшыл осы залымға жіберген еді. Мұса жалғыз болатын, әрі ол кісі өлтіру оқиғасына қатысы бар жағдайды бастан өткерген еді. Соған қарамастан, ол Раббысының әмірін қабыл алып, оны кең пейілмен қарсы алды. Дағуаттың толық орындалуына қажет көмек пен істі жеңілдететін себептерді сұрап: «Раббым!

Көңілімді кеңейте гөр!» деді. Яғни оны кең әрі ашық ете гөр, сонда сөзбен де, іспен де келетін жәбірге төзе алайын, жүрегім оған бола кірбің тартпасын, көңілім тарылмасын. Өйткені көңілі тарылған адам жаратылыстарды тура жолға шақыруға жарамайды.

Алла Мұхаммед пайғамбарға, оған Алланың игілігі мен сәлемі болсын, былай деді: «Алланың рақымымен сен оларға жұмсақ болдың. Егер дөрекі, қатал жүректі болғаныңда, олар маңайыңнан тарап кетер еді» (Әли Имран, 3:159). Адамдар ақиқатты жұмсақтықпен, көңілдің кеңдігімен әрі оларға ашық қабақ танытумен қабылдауы мүмкін.

Имам Ибн Кәсирдің тәпсірі

«Сөзімді түсінсін» (يَفْقَهُوا قَوْلِي). Мұның себебі — оған құрма мен шоқ көрсетілген кезде тілі мүкістеніп қалған еді. Ол шоқты алып, тіліне басқан болатын. Мұның баяны кейін келеді. Мұса тіліндегі кемшіліктің түгелдей жойылуын сұрамаған, тек дәрменсіздігі кетіп, адамдар оның жеткізгісі келгенін түсінетіндей болуын — қажетті мөлшерде ғана — сұраған.

Егер ол толықтай кетуін сұрағанда, тілі түгел түзелер еді. Бірақ пайғамбарлар қажеттілік мөлшерінен артық сұрамайды. Сондықтан тіліндегі мүкістік қалды. Алла Фирғуынның: «Әлде мен осы қор болған, сөзін анық жеткізе алмайтын адамнан артық емеспін бе?» дегенін хабарлайды. Яғни ол сөзін шешен жеткізе алмайды.

Хасан әл-Басри: «Тілімдегі түйінді шеш» деген аят туралы: «Бір түйінді шеш. Егер одан да көбірегін сұрағанда, оған берілер еді», — деген. Ибн Аббас былай деді: «Мұса кісі өлтіру оқиғасына байланысты Фирғуын әулетінен қауіптенетінін әрі тіліндегі түйінді Раббысына шағынды. Тілінде түйін болып, көп сөз айтуына кедергі келтіретін еді.

Раббысынан бауыры Һарунды өзіне көмекші етіп, тілі анық жеткізе алмайтын нәрселердің көбін Һарунның айтуына мүмкіндік беруін сұрады. Алла оның сұрағанын беріп, тіліндегі бір түйінді шешті».

Ибн Әби Хатим былай деді: «Амр ибн Усманнан риуаят етілген: бізге Бақийя Артат ибн әл-Мунзирден жеткізді; ол маған Мұхаммед ибн Каъбтың кейбір серіктерінің одан былай деп айтқанын жеткізді: оған бір туысы келіп: “Сенде кемшілік жоқ, тек сөзіңде грамматикалық қате жібересің әрі оқығанда сөздерді дұрыс айтпайсың”, — деді. Әл-Қурази: “Егер саған әңгіме айтсам, мені түсінбейсің бе?” — деді. Ол: “Түсінемін”, — деп жауап берді. Сонда әл-Қурази: “Мұса, оған Алланың сәлемі болсын, Раббысынан тіліндегі бір түйінді шешуін Исраил ұрпақтары сөзін түсінуі үшін ғана сұрады, одан артық сұрамады”, — деді».

Бұл — оның сөзінің дәлме-дәл нұсқасы. «Зухруф» сүресі, 52-аят.

«Тілімдегі түйінді шеш, сөзімді түсінсін» (وَاحْلُلْ عُقْدَةً مِنْ لِسَانِي يَفْقَهُوا قَوْلِي). Мұның себебі — оған құрма мен шоқ көрсетілген кезде тілі мүкістеніп қалған еді. Ол шоқты алып, тіліне басқан болатын. Мұның баяны кейін келеді.

Мұса тіліндегі кемшіліктің түгелдей жойылуын сұрамаған, тек дәрменсіздігі кетіп, адамдар оның жеткізгісі келгенін түсінетіндей болуын — қажетті мөлшерде ғана — сұраған. Егер ол толықтай кетуін сұрағанда, тілі түгел түзелер еді. Бірақ пайғамбарлар қажеттілік мөлшерінен артық сұрамайды. Сондықтан тіліндегі мүкістік қалды.

Алла Фирғуынның: «Әлде мен осы қор болған, сөзін анық жеткізе алмайтын адамнан артық емеспін бе?» дегенін хабарлайды. Яғни ол сөзін шешен жеткізе алмайды.

Хасан әл-Басри: «Тілімдегі түйінді шеш» деген аят туралы: «Бір түйінді шеш. Егер одан да көбірегін сұрағанда, оған берілер еді», — деген. Ибн Аббас былай деді: «Мұса кісі өлтіру оқиғасына байланысты Фирғуын әулетінен қауіптенетінін әрі тіліндегі түйінді Раббысына шағынды. Тілінде түйін болып, көп сөз айтуына кедергі келтіретін еді.

Раббысынан бауыры Һарунды өзіне көмекші етіп, тілі анық жеткізе алмайтын нәрселердің көбін Һарунның айтуына мүмкіндік беруін сұрады. Алла оның сұрағанын беріп, тіліндегі бір түйінді шешті».

Ибн Әби Хатим былай деді: «Амр ибн Усманнан риуаят етілген: бізге Бақийя Артат ибн әл-Мунзирден жеткізді; ол маған Мұхаммед ибн Каъбтың кейбір серіктерінің одан былай деп айтқанын жеткізді: оған бір туысы келіп: “Сенде кемшілік жоқ, тек сөзіңде грамматикалық қате жібересің әрі оқығанда сөздерді дұрыс айтпайсың”, — деді. Әл-Қурази: “Егер саған әңгіме айтсам, мені түсінбейсің бе?” — деді. Ол: “Түсінемін”, — деп жауап берді. Сонда әл-Қурази: “Мұса, оған Алланың сәлемі болсын, Раббысынан тіліндегі бір түйінді шешуін Исраил ұрпақтары сөзін түсінуі үшін ғана сұрады, одан артық сұрамады”, — деді».

Бұл — оның сөзінің дәлме-дәл нұсқасы. «Зухруф» сүресі, 52-аят.

«Раббым! Көңілімді кеңейте гөр әрі ісімді жеңілдете гөр!» (قَالَ رَبِّ اشْرَحْ لِي صَدْرِي وَيَسِّرْ لِي أَمْرِي). Бұл — Мұсаның, оған Алланың игілігі мен сәлемі болсын, Раббысына жасаған өтініші. Ол өзіне жүктелген міндеттің үлкен әрі жауапкершілігінің ауыр екенін сезінді: оны сол заманда жер бетіндегі ең ұлы патшаға, ең зорлықшылына, күпірлігі ең күштісіне, әскері ең көп әрі патшалығы ең ауқымдысына, шектен шығуы мен бүлігі ең күштісіне жіберді.

Оның ісі тіпті Алланы танымаймын әрі бағыныштыларымның өзінен басқа құдайы барын білмеймін деп айтуға дейін жеткен еді. Мұның үстіне, Мұса сәби кезінде оның үйінде, Фирғуынның қолында, төсегінде жатып өскен. Кейін олардың бір адамын өлтіріп қойып, олар өзіне қол жұмсайды деп қорқып, сол жерден қашып кеткен. Содан кейін Раббысы оны олардың алдына ескерту жасаушы етіп жіберіп, жалғыз Аллаға, серігі жоқ Оған ғана құлшылық етуге шақыруды бұйырды.

Сондықтан Мұса: «Раббым! Көңілімді кеңейте гөр әрі ісімді жеңілдете гөр!» деді. Яғни: «Егер Сен маған көмекші, жәрдемші әрі сүйеніш болмасаң, менің бұған шамам жетпейді» дегені.

Әл-Бағауидің тәпсірі

Мұса: «Раббым! Көңілімді кеңейте гөр!» деді. Яғни көңілімді ақиқатқа кеңейт. Ибн Аббас: «Ол: “Өзіңнен басқа ешкімнен қорықпайтындай ет”, — дегенді меңзеді», — деді. Мұса Фирғуынның күш-қуаты мен әскерінің көптігіне байланысты одан қатты қорқатын.

Сондай-ақ Фирғуынға жалғыз өзі қарсы тұру міндеттелгенде, көңілі тарылатын. Сондықтан Алладан жүрегін ақиқатқа кеңейтуді сұрады. Сонда ол ешкім Алланың қалауынан тыс өзіне зиян келтіре алмайтынын біліп, Фирғуыннан, оның зор күшінен және көп әскерінен қорықпас еді.

«Ісімді жеңілдете гөр!» (وَيَسِّرْ لِي أَمْرِي), яғни маған бұйырған Фирғуынға пайғамбарлық жолдауды жеткізу ісін жеңілдете гөр.

«Сөзімді түсінсін» (يَفْقَهُوا قَوْلِي), яғни олар сөзімді түсінуі үшін тілдегі түйінді шеш дегені.

«Тілімдегі түйінді шеш» (وَاحْلُلْ عُقْدَةً مِنْ لِسَانِي). Мұсаның бала кезінде Фирғуынның қолында өскені айтылады. Бір күні ол Фирғуынның сақалынан тартып, бетінен шапалақпен ұрды. Сонда Фирғуын әйелі Әсияға: «Бұл — менің жауым», — деп, оны өлтірмек болды.

Әсия: «Ол әлі ештеңені түсінбейтін, ажырата алмайтын сәби ғой», — деді.

Тағы бір риуаятта: Мұсаның анасы оны емшектен шығарған соң, қайтадан тапсырған. Мұса Фирғуын мен оның әйелі Әсияның қолында өсіп, олар оны бала етіп асырап алған. Бір күні Мұса Фирғуынның алдында ойнап жүріп, қолындағы таяқшамен оның басынан ұрып алды. Фирғуын ашуланып, мұны жаман ырымға балап, оны өлтірмек болды.

Сонда Әсия: «Уа, патша, ол әлі кішкентай, ештеңе түсінбейді. Қаласаң, сынап көр», — деді. Ол екі ыдыс әкелді: бірінде шоқ, екіншісінде асыл тастар бар еді. Оларды Мұсаның алдына қойғанда, ол асыл тастарды алмақ болды. Бірақ Жәбірейіл Мұсаның қолын отқа қарай бұрып, ол шоқты алып аузына салды. Тілі күйіп, онда түйін пайда болды.