Kadhannaa bal’ina qomaaf

Tafsiira Sheekh Abdurrahmaan As-Sa'dii

(“Hojiikoo naaf salphisi”) jechuun: hojii kamiyyuu karaa kee irratti seenu, akkasumas daandii kamiyyuu ati keessatti na qajeelchitu naaf salphisi; rakkinoota fuulduratti na eeganis naaf laaffisi. Hojii salphisuun keessaa tokko, kadhataan dhimma hunda balbala isaatiin akka seenu, nama hundas haala isaaf maluuniin akka dubbisu, akkasumas karaa dubbii isaa fudhachiisuuf caalaatti dhihoo ta’een akka waamu isaaf mijjeessuudha.

Tafsiira aayata 27 fi 28: (“Hidhaa tokko arraba koo irraa hiiki; isaanis dubbii koo haa hubatan.”) Akka mufassiroonni jedhanitti, arraba isaa irratti ulfaatinni dubbii ture; dubbiin isaa hubatamuuf baay’ee rakkataa ture. Akkuma Rabbiin waa’ee isaa keessatti inni, (“Obboleessi koo Haaruun ana caalaa arrabaan ifa dubbata.”) jedhe. Kanaaf inni Rabbiin hidhaa arraba isaa irraa akka hiiku kadhate, akka isaan waan inni jedhu hubataniif; kanaan kaayyoon guutuun haasawaa, deebii wal-jijjiiruu fi hiika ibsuu ni argama.

Tafsiira aayata 27 fi 28: (“Hidhaa tokko arraba koo irraa hiiki; isaanis dubbii koo haa hubatan.”) Akka mufassiroonni jedhanitti, arraba isaa irratti ulfaatinni dubbii ture; dubbiin isaa hubatamuuf baay’ee rakkataa ture. Akkuma Rabbiin waa’ee isaa keessatti inni, (“Obboleessi koo Haaruun ana caalaa arrabaan ifa dubbata.”) jedhe. Kanaaf inni Rabbiin hidhaa arraba isaa irraa akka hiiku kadhate, akka isaan waan inni jedhu hubataniif; kanaan kaayyoon guutuun haasawaa, deebii wal-jijjiiruu fi hiika ibsuu ni argama.

Tafsiira aayata 24 fi 25: Yeroo Rabbiin Muusaa irratti wahyii buusee, nabiyyummaadhaan ergee, mallattoolee dinqisiisoo isa agarsiisee booda, gara Fir’awna, mootii Misriitti isa erge; akkasumas akkana jedhe: (“Gara Fir’awna deemi; inni daangaa darbeera.”) jechuun: kufrii fi badiisa keessatti daangaa darbee, lafarratti of tuulummaa agarsiisee, dadhaboo irratti humnaan bulche. Hanga akka inni rabbummaa fi waaqeffatamuu ofii isaatiif labsuutti ga’e — Rabbiin isa haa fokkisu. Daangaa darbuu isaa kunis badiisa isaatiif sababii ta’e.

Garuu rahmata, ogummaa fi haqaa Rabbii keessaa tokko, erga ergamtootaan ragaan dhaabbatee malee nama tokko illee hin adabuudha. Yeroo sana Muusaan, Rabbiin isa haa rahmatu, hojii guddaa baate; gara abbaa irree mata jabeessa kanaatti ergamte, namoota keessaa Misriitti isa mormu hin jiru ture, Muusaan immoo kophaa isaa ture. Dabalataanis, inni ajjeechaan raawwatame sun isa irraa uumamee ture. Ta’us, ajaja Gooftaa isaa fudhatee, bal’ina qalbii fi simannaa gaariidhaan isa qeebale; gargaarsa fi sababoota hojii salphisan, kan waamicha guutuu taasisan, Rabbii isaa kadhate.

Innis akkana jedhe: (“Yaa Gooftaa kiyya! Qoma koo naaf bal’isi.”) jechuun: qoma koo bal’isi, akka miidhaa dubbii fi gochaa obsaan baadhu; qalbiin koos kanaan hin jeeqamne, qomni koos hin dhiphanne. Qomni yoo dhiphate, abbaan isaa uumamtoota qajeelchuu fi isaan waamuuf hin mijaatu. Rabbiin Nabiyyii Isaa Muhammad irratti rahmataa fi nageenya haa buusuun akkana jedhe: (“Rahmata Rabbiitiin isaanitti laafte.

Osoo ati nama gara jabaa fi qalbii gogaa taatee, isaan naannoo kee irraa bittinnaa’anii turan.”) Uumamtoonni, laafina, bal’ina qomaa fi qalbii banaa isaanii irratti agarsiifamuun haqaan akka fudhatan abdiin jira.

Tafsiira Imaam Ibn Kasiir

(“Akka isaan dubbii koo hubataniif.”) Kunis, yeroo daa’imummaa isaa keessatti timiraafi cilee ibiddaa isa duratti dhiheessan, inni cilee sana fudhatee arraba isaa irra kaa’uu isa mudateen kan walqabata; ibsi isaa gara fuulduraatti ni dhufa. Inni hanqinni dubbii isaa guutummaatti akka badu hin kadhanne; garuu dubbii keessatti rakkachuun irraa ka’ee, isaan waan inni isaan irraa barbaadu hubachuu danda’an hanga ta’utti kadhate; kunis hamma barbaachisummaa isaati. Osoo inni guutummaatti akka badu kadhatee, guutummaatti ni bada ture; garuu nabiyyoonni waan isaan barbaachisu qofa kadhatu.

Kanaaf hafteen hanqina arrabaa isaa irraa hafe. Rabbiin waa’ee Fir’awnaa odeessuun akkana jedhe: (“Yookaan ani nama kana caalaa, inni tuffatamaa ta’ee, dubbii isaa ifatti dubbachuu hin dandeenye caalaa gaarii mitii?”) jechuun dubbii ifa ta’een dubbata jechuu dha. Al-Hasan Al-Basri akkana jedhe: (“Hidhaa tokko arraba koo irraa hiiki.”)

Inni, “Hidhaa tokko hiiki; osoo inni kana caalaa kadhatee, ni kennamaaf ture” jedhe. Ibn Abbaas akkana jedhe: Muusaan waa’ee nama ajjeefamee, akkasumas hidhaa arraba isaa irratti jiru, kan sababa isaa irraa dubbii baay’ee dubbachuu isa dhowwu, wanta inni sodaate Gooftaa isaatti himate. Obboleessi isaa Haaruun isa gargaaru, isaaf dugda ta’u, akkasumas waan arrabni isaa ifatti dubbachuu hin dandeenye keessaa baay’ee isaa dubbatu akka isaaf godhu Gooftaa isaa kadhate. Rabbiin waan inni kadhate isaaf kenne; hidhaa tokko arraba isaa irraa hiike.

Ibn Abii Haatim akkana jedhe: Amru ibn Usmaan irraa odeeffame; Baqiyyah nutti hime; Artaa ibn Al-Munzir irraa; inni immoo namoota Muhammad ibn Ka’b waliin turan keessaa nama tokko irraa akkana natti hime. Inni akkana jedhe: Fira isaa tokko dhufee, “Ati rakkoo hin qabdu; garuu dubbii kee keessatti dogoggorta, qaraatii kees sirriitti hin i’raabdu” jedheen. Al-Qurazii akkana isaan jedhe: “Yaa ilma obboleessa koo, ani yeroo si haasofsiisu si hubachiisaa?” Innis, “Eeyyee” jedhe.

Al-Qurazii immoo akkana jedhe: “Muusaan —nagaan isa irratti haa jiraatu— Rabbiin isaa irraa hidhaa arraba isaa tokko akka hiiku kadhate; kaayyoon isaa, Banii Israa’el dubbii isaa akka hubataniif ture. Kana caalaa hin kadhanne.” Jechi isaa kunuma. Az-Zukhruf: 52.

(“Hidhaa tokko arraba koo irraa hiiki; isaanis dubbii koo haa hubatan.”) Kunis, yeroo daa’imummaa isaa keessatti timiraafi cilee ibiddaa isa duratti dhiheessan, inni cilee sana fudhatee arraba isaa irra kaa’uu isa mudateen kan walqabata; ibsi isaa gara fuulduraatti ni dhufa. Inni hanqinni dubbii isaa guutummaatti akka badu hin kadhanne; garuu dubbii keessatti rakkachuun irraa ka’ee, isaan waan inni isaan irraa barbaadu hubachuu danda’an hanga ta’utti kadhate; kunis hamma barbaachisummaa isaati.

Osoo inni guutummaatti akka badu kadhatee, guutummaatti ni bada ture; garuu nabiyyoonni waan isaan barbaachisu qofa kadhatu. Kanaaf hafteen hanqina arrabaa isaa irraa hafe. Rabbiin waa’ee Fir’awnaa odeessuun akkana jedhe: (“Yookaan ani nama kana caalaa, inni tuffatamaa ta’ee, dubbii isaa ifatti dubbachuu hin dandeenye caalaa gaarii mitii?”) jechuun dubbii ifa ta’een dubbata jechuu dha.

Al-Hasan Al-Basri akkana jedhe: (“Hidhaa tokko arraba koo irraa hiiki.”) Inni, “Hidhaa tokko hiiki; osoo inni kana caalaa kadhatee, ni kennamaaf ture” jedhe. Ibn Abbaas akkana jedhe: Muusaan waa’ee nama ajjeefamee, akkasumas hidhaa arraba isaa irratti jiru, kan sababa isaa irraa dubbii baay’ee dubbachuu isa dhowwu, wanta inni sodaate Gooftaa isaatti himate. Obboleessi isaa Haaruun isa gargaaru, isaaf dugda ta’u, akkasumas waan arrabni isaa ifatti dubbachuu hin dandeenye keessaa baay’ee isaa dubbatu akka isaaf godhu Gooftaa isaa kadhate.

Rabbiin waan inni kadhate isaaf kenne; hidhaa tokko arraba isaa irraa hiike. Ibn Abii Haatim akkana jedhe: Amru ibn Usmaan irraa odeeffame; Baqiyyah nutti hime; Artaa ibn Al-Munzir irraa; inni immoo namoota Muhammad ibn Ka’b waliin turan keessaa nama tokko irraa akkana natti hime. Inni akkana jedhe: Fira isaa tokko dhufee, “Ati rakkoo hin qabdu; garuu dubbii kee keessatti dogoggorta, qaraatii kees sirriitti hin i’raabdu” jedheen. Al-Qurazii akkana isaan jedhe: “Yaa ilma obboleessa koo, ani yeroo si haasofsiisu si hubachiisaa?”

Innis, “Eeyyee” jedhe. Al-Qurazii immoo akkana jedhe: “Muusaan —nagaan isa irratti haa jiraatu— Rabbiin isaa irraa hidhaa arraba isaa tokko akka hiiku kadhate; kaayyoon isaa, Banii Israa’el dubbii isaa akka hubataniif ture. Kana caalaa hin kadhanne.” Jechi isaa kunuma. Az-Zukhruf: 52.

(“Inni jedhe: ‘Yaa Gooftaa kiyya! Qoma koo naaf bal’isi; hojiikoo naaf salphisi.’”) Kun kadhannaa Muusaan —Rabbiin inni ol ta’e Gooftaa isaa— qoma isaa, waan itti ergame keessatti isaaf bal’isu akka kadhateedha. Dhugumatti Rabbiin hojii guddaa, itti gaafatamummaa ulfaataa isa ajaje; yeroo sanatti mootii lafarratti argamu keessaa isa hundarra guddaa, humna jabaa, kufrii cimaa, loltoota baay’ee, mootummaa bal’aa qabu, daangaa darbee fi fincila guddaa isa turetti isa erge.

Hanga inni Rabbiin hin beeku, ummata isaatiifis waaqa isa malee jiru hin beeku jedhee dubbachuutti ga’e. Kana malees, Muusaan yeroo muraasa daa’ima ta’ee mana isaa keessa, siree isaa irratti, kunuunsa Fir’awnaa jala jiraate; achiis nama isaan keessaa tokko ajjeesee isaan irraa sodaachuun baqatee yeroo kana guutuu isaan irraa fagaatee ture. Sana booda Gooftaan isaa ol ta’e gara isaanii akeekkachiisaa godhee isa erge; Rabbiin qofa, shariika hin qabne akka gabbaran isaan waamuuf.

Kanaaf Muusaan akkana jedhe: (“Yaa Gooftaa kiyya! Qoma koo naaf bal’isi; hojiikoo naaf salphisi.”) Hiikni isaa: Yoo Ati na gargaaraa fi na deeggartuu, na jabeessaa fi na cinaa dhaabbataa hin taane, ani kanaaf humna hin qabu.

Tafsiira Al-Baghawii

(Inni, Muusaan, jedhe: “Yaa Gooftaa kiyya! Qoma koo naaf bal’isi.”) jechuun haqaa fudhachuuf qoma koo bal’isi. Ibn Abbaas akkana jedhe: “Inni, ‘Akkan Si malee nama biraa hin sodaanne na godhi’ jechuu barbaade.” Muusaan humna Fir’awnaa cimaa fi loltoota isaa baay’ee irraa kan ka’e baay’ee isa sodaata ture.

Fir’awnaa kophaa isaatiin mormuuf dirqama itti kenname kanaan qomni isaa ni dhiphata ture. Kanaaf Rabbiin qalbii isaa haqaa fudhachuuf bal’isu akka isaaf godhu kadhate; akka namni tokko illee hayyama Rabbii malee isa miidhuu hin dandeenye hubatuuf. Yeroo kana beeku, Fir’awnaa fi humna isaa cimaa, akkasumas loltoota isaa baay’ee hin sodaattu.

(“Hojiikoo naaf salphisi”) jechuun, waan Ati na ajajje, ergaa gara Fir’awnaatti geessuu naaf laaffisi.

(“Akka isaan dubbii koo hubataniif”) jechuun: hidhaa arraba koo irraa hiiki, akka isaan dubbii koo hubataniif.

(“Hidhaa tokko arraba koo irraa hiiki.”) Sababni isaa, Muusaan ijoollummaa isaatti yeroo tokko mana Fir’awnaa keessa ture. Inni Fir’awnaa fuula isaa rukutee, rifeensa areedaa isaa qabate. Fir’awnaan haadha manaa isaa Aasiyaa akkana jedhe: “Kun diina kiyya.”

Innis isa ajjeesuu barbaade. Aasiyaan immoo akkana jette: “Inni mucaa xiqqaa dha; waan tokko illee hin hubatu, akkasumas addaan baasee hin beeku.” Riwayaa biraa keessatti, yeroo haati Muusaa isa harma irraa kutte, gara isaanii deebiste; Muusaan mana Fir’awnaa keessatti haadha manaa isaa Aasiyaa waliin guddate. Isaanis isa akka ilmaatti guddisan.

Guyyaa tokko Muusaan Fir’awnaa fuulduratti taphachaa ture; harkas isaatti ulee taphatu qaba ture. Ulee sana ol kaasee mataa Fir’awnaa rukute. Fir’awnaan ni aaree, rukutamuu isaatti mallattoo balaa godhate; hanga isa ajjeesuutti yaade. Aasiyaan akkana jette: “Yaa mooticha, inni xiqqaa dha; waan tokko illee hin hubatu.

Yoo barbaadde, qoradhu.” Isheen saanii lama fidde: tokko keessa cileen ibiddaa, isa kaan keessas faaya gatii guddaa qabu ture. Isaan Muusaa fuuldura kaa’an. Inni faaya sana fudhachuu barbaade; Jibriil garuu harka Muusaa qabee ibidda irra kaa’e.

Muusaan cilee tokko fudhatee afaan isaa keessa kaa’e; arrabni isaa gubate, hidhaanis itti uumame.