Ko‘ngil kengligi va ish osonligi

Shayx Abdurahmon as-Sa’diy tafsiri

«Ishimni oson qil» (وَيَسِّرْ لِي أَمْرِي), ya’ni: Sening yo‘lingda tutadigan har bir ishimni va ko‘zlagan har bir yo‘limni menga oson qil. Oldimdagi qiyinchiliklarni yengillashtir. Ishning osonlashishiga duo qiluvchiga barcha ishlarni o‘z eshiklaridan [to‘g‘ri yo‘llaridan] ado etishni, har bir kishiga unga munosib tarzda murojaat qilishni va aytgan so‘zini qabul qildirishga olib boradigan eng yaqin yo‘l bilan da’vat etishni oson qilish ham kiradi.

27- va 28-oyatlarning tafsiri: «Tilimdagi tugunni yechgin, so‘zimni anglasinlar» (وَاحْلُلْ عُقْدَةً مِنْ لِسَانِي * يَفْقَهُوا قَوْلِي). Tafsirchilar aytganidek, uning tilida nutqini zo‘rg‘a tushuniladigan qiladigan tutilish bor edi. Alloh uning haqida: «Birodarim Horun til jihatidan mendan ravonroqdir», deganini xabar qilgan (Qasas surasi, 34-oyat). Shuning uchun u Allohdan tilidagi tugunni yechishini so‘radi, toki odamlar uning aytayotganlarini anglasinlar va suhbatlashish, fikr almashish hamda ma’nolarni bayon qilishdan ko‘zlangan to‘liq maqsad hosil bo‘lsin.

27- va 28-oyatlarning tafsiri: «Tilimdagi tugunni yechgin, so‘zimni anglasinlar» (وَاحْلُلْ عُقْدَةً مِنْ لِسَانِي * يَفْقَهُوا قَوْلِي). Tafsirchilar aytganidek, uning tilida nutqini zo‘rg‘a tushuniladigan qiladigan tutilish bor edi. Alloh uning haqida: «Birodarim Horun til jihatidan mendan ravonroqdir», deganini xabar qilgan (Qasas surasi, 34-oyat). Shuning uchun u Allohdan tilidagi tugunni yechishini so‘radi, toki odamlar uning aytayotganlarini anglasinlar va suhbatlashish, fikr almashish hamda ma’nolarni bayon qilishdan ko‘zlangan to‘liq maqsad hosil bo‘lsin.

24- va 25-oyatlarning tafsiri: Alloh Musoga vahiy yuborib, uni payg‘ambar qilib, unga yorqin mo‘jizalarni ko‘rsatgach, Misr podshohi Fir’avnga yubordi va: «Fir’avnning oldiga bor. Darhaqiqat, u haddidan oshdi», dedi (Toha surasi, 24-oyat). Ya’ni u kufr, buzg‘unchilik, yer yuzida kibr bilan ustunlik qilish va zaiflarni ezishda chegaradan oshib, hatto o‘zini rab va iloh deb da’vo qildi — Alloh uni rasvo qilsin. Uning haddidan oshishi halokatiga sabab bo‘lar edi.

Biroq Allohning rahmati, hikmati va adolati shuki, U hech kimni payg‘ambarlar orqali hujjat yetkazilmaguncha azoblamaydi.

Shunda Muso alayhissalom Misrda odamlar orasida unga teng keladigani bo‘lmagan bu o‘jar zolimga yuborilib, ulkan mas’uliyatni zimmasiga olganini angladi. U yolg‘iz edi, ustiga-ustak, ilgari bir kishini o‘ldirib qo‘ygan edi. Shunday bo‘lsa-da, Robbisining amriga bo‘ysundi va uni ko‘ngli ochiq holda qabul qildi. Da’vatning to‘liq bo‘lishiga xizmat qiladigan yordam hamda ishlarning osonlashishini so‘rab: «Ey Robbim, ko‘nglimni keng qil», dedi.

Ya’ni, menga kenglik ato etgin, toki so‘z va amaldagi ozorlarga bardosh beray, qalbim xira tortmasin va ko‘nglim siqilmasin. Zero, ko‘ngli siqilgan kishi odamlarni hidoyat qilish va da’vat etishga yaroqli bo‘lmaydi. Alloh Muhammad sollallohu alayhi va sallamga: «Allohning rahmati sababli ularga muloyim bo‘ldingiz. Agar qo‘pol va bag‘ritosh bo‘lganingizda, albatta, atrofingizdan tarqalib ketgan bo‘lur edilar», degan (Oli Imron surasi, 159-oyat).

Odamlar haqiqatni muloyimlik, ko‘ngil kengligi va ularga nisbatan bag‘ri ochiqlik bilan qabul qilishlari umid qilinadi.

Imom Ibn Kasir tafsiri

«So‘zimni anglasinlar» (يَفْقَهُوا قَوْلِي). Bunga sabab, xurmo bilan cho‘g‘ unga ko‘rsatilganida tiliga tutilish yetgan edi. U xurmoni emas, cho‘g‘ni olib tiliga qo‘ygan, bu haqda keyinroq bayon qilinadi. Muso bu holat butunlay yo‘qolishini so‘ramadi; faqat ojizlik ketib, odamlar undan nimani istayotganini tushunadigan darajaga yetishini — ehtiyoji uchun zarur bo‘lgan miqdorni so‘radi.

Agar butunlay ketishini so‘raganida, albatta, ketgan bo‘lardi. Biroq payg‘ambarlar faqat ehtiyojlari miqdoricha so‘raydilar. Shu sababli tutilishning bir qismi qolgan edi. Alloh Fir’avnning: «Yoki men mana bu xor va gapini deyarli tushuntira olmaydigan kimsadan yaxshiroq emasmanmi?»

deganini xabar qilgan (Zuxruf surasi, 52-oyat). Ya’ni, u so‘zini ravon ifoda eta olmaydi.

Hasan Basriy «Tilimdagi tugunni yechgin» (وَاحْلُلْ عُقْدَةً مِنْ لِسَانِي) oyati haqida: «U bitta tugunni yechishni so‘radi. Agar bundan ko‘prog‘ini so‘raganida, unga berilgan bo‘lardi», degan.

Ibn Abbos aytadi: «Muso Robbisiga Fir’avn xonadonidan bo‘lgan kishini o‘ldirgani uchun ulardan qo‘rqayotganini va tilidagi tugunni aytdi. Tilidagi tugun ko‘p gaplarni aytishiga to‘sqinlik qilardi. U Robbisidan akasi Horun bilan yordam berishini so‘radi: Horun unga tayanch bo‘lib, Musoning tili ravon bayon qila olmaydigan ko‘p narsalarni uning o‘rniga gapirib bersin. Shunda Alloh uning so‘raganini berdi va tilidagi bir tugunni yechdi».

Ibn Abu Hotim shunday rivoyat qiladi: Amr ibn Usmon haqida zikr qilindi: bizga Baqiyya, Arto ibn Munzir orqali, u esa Muhammad ibn Ka’bning ayrim shogirdlaridan rivoyat qildi. U shunday degan: Muhammad ibn Ka’bning qarindoshlaridan biri uning oldiga kelib: «Agar gapirganingda talaffuzing buzilib, qiroatingda so‘zlarni to‘g‘ri ifoda eta olmasang, boshqa jihatdan senda ayb yo‘q», dedi. Quraziy unga: «Ey jiyanim, men senga gapirganimda meni tushunmaysanmi?» dedi.

U: «Ha», dedi. Shunda Quraziy: «Muso alayhissalom Robbisidan faqat tilidagi bir tugunni yechishini so‘radi, toki Bani Isroil uning so‘zlarini anglasin. Bundan ortig‘ini so‘ramadi», dedi. Rivoyatning lafzi shu.

«Tilimdagi tugunni yechgin, so‘zimni anglasinlar» (وَاحْلُلْ عُقْدَةً مِنْ لِسَانِي يَفْقَهُوا قَوْلِي). Bunga sabab, xurmo bilan cho‘g‘ unga ko‘rsatilganida tiliga tutilish yetgan edi. U xurmoni emas, cho‘g‘ni olib tiliga qo‘ygan, bu haqda keyinroq bayon qilinadi. Muso bu holat butunlay yo‘qolishini so‘ramadi; faqat ojizlik ketib, odamlar undan nimani istayotganini tushunadigan darajaga yetishini — ehtiyoji uchun zarur bo‘lgan miqdorni so‘radi.

Agar butunlay ketishini so‘raganida, albatta, ketgan bo‘lardi. Biroq payg‘ambarlar faqat ehtiyojlari miqdoricha so‘raydilar. Shu sababli tutilishning bir qismi qolgan edi. Alloh Fir’avnning: «Yoki men mana bu xor va gapini deyarli tushuntira olmaydigan kimsadan yaxshiroq emasmanmi?»

deganini xabar qilgan (Zuxruf surasi, 52-oyat). Ya’ni, u so‘zini ravon ifoda eta olmaydi.

Hasan Basriy «Tilimdagi tugunni yechgin» (وَاحْلُلْ عُقْدَةً مِنْ لِسَانِي) oyati haqida: «U bitta tugunni yechishni so‘radi. Agar bundan ko‘prog‘ini so‘raganida, unga berilgan bo‘lardi», degan.

Ibn Abbos aytadi: «Muso Robbisiga Fir’avn xonadonidan bo‘lgan kishini o‘ldirgani uchun ulardan qo‘rqayotganini va tilidagi tugunni aytdi. Tilidagi tugun ko‘p gaplarni aytishiga to‘sqinlik qilardi. U Robbisidan akasi Horun bilan yordam berishini so‘radi: Horun unga tayanch bo‘lib, Musoning tili ravon bayon qila olmaydigan ko‘p narsalarni uning o‘rniga gapirib bersin. Shunda Alloh uning so‘raganini berdi va tilidagi bir tugunni yechdi».

Ibn Abu Hotim shunday rivoyat qiladi: Amr ibn Usmon haqida zikr qilindi: bizga Baqiyya, Arto ibn Munzir orqali, u esa Muhammad ibn Ka’bning ayrim shogirdlaridan rivoyat qildi. U shunday degan: Muhammad ibn Ka’bning qarindoshlaridan biri uning oldiga kelib: «Agar gapirganingda talaffuzing buzilib, qiroatingda so‘zlarni to‘g‘ri ifoda eta olmasang, boshqa jihatdan senda ayb yo‘q», dedi. Quraziy unga: «Ey jiyanim, men senga gapirganimda meni tushunmaysanmi?» dedi.

U: «Ha», dedi. Shunda Quraziy: «Muso alayhissalom Robbisidan faqat tilidagi bir tugunni yechishini so‘radi, toki Bani Isroil uning so‘zlarini anglasin. Bundan ortig‘ini so‘ramadi», dedi. Rivoyatning lafzi shu.

«Robbim, ko‘nglimni keng qil va ishimni oson qil» (قَالَ رَبِّ اشْرَحْ لِي صَدْرِي وَيَسِّرْ لِي أَمْرِي). Bu Muso alayhissalomning Robbisiga qilgan duosi bo‘lib, Unga yuborilgan vazifada ko‘nglini keng qilishini so‘radi. Zero, Alloh unga ulkan ish va og‘ir mas’uliyatni yuklagan edi: o‘sha davrda yer yuzidagi eng buyuk podshoh, eng zo‘ravon, kufrda eng qattiq, askarlari eng ko‘p, saltanati eng qudratli, haddan oshish va isyonda eng yuksak bo‘lgan kimsaga yuborgan edi. Uning holi shu darajaga yetgandiki, Allohni tanimasligini va fuqarolari uchun o‘zidan boshqa iloh yo‘qligini da’vo qilgan edi.

Buning ustiga, Muso go‘dakligida bir muddat uning uyida, Fir’avnning bag‘rida va to‘shagida ulg‘aygan edi. Keyin ulardan bir kishini o‘ldirib qo‘yib, ular uni o‘ldirishidan qo‘rqdi va uzoq muddat ulardan qochib yurdi. Shundan so‘ng Robbisi uni ogohlantiruvchi qilib, ularni yolg‘iz va sheriksiz Allohga ibodat qilishga da’vat etish uchun yubordi.

Shu sababli u: «Robbim, ko‘nglimni keng qil va ishimni oson qil», dedi. Ya’ni: agar Sen mening yordamchim, madadkorim va tayanchim bo‘lmasang, bu ishga kuchim yetmaydi.

Al-Bag‘aviy tafsiri

Muso: «Robbim, ko‘nglimni keng qil», dedi (قَالَ رَبِّ اشْرَحْ لِي صَدْرِي), ya’ni haqiqatni qabul qilish uchun ko‘nglimni keng qil. Ibn Abbos aytadi: «U: “Toki Sendan boshqadan qo‘rqmayin”, demoqchi bo‘lgan». Muso Fir’avnning kuch-qudrati va askarlarining ko‘pligi sababli undan qattiq qo‘rqar, yolg‘iz o‘zi Fir’avnga qarshi turishga buyurilgani uchun ko‘ngli siqilardi. Shu bois Allohdan qalbini haqiqat uchun keng qilishini so‘radi, toki Allohning iznisiz hech kim unga zarar yetkaza olmasligini bilsin.

Buni anglagach, Fir’avndan, uning qudrati va askarlarining ko‘pligidan qo‘rqmaydi.

«Ishimni oson qil» (وَيَسِّرْ لِي أَمْرِي), ya’ni: menga buyurgan Fir’avnga risolatni yetkazish ishini oson qil.

«So‘zimni anglasinlar» (يَفْقَهُوا قَوْلِي), ya’ni: gapimni anglashlari uchun tilimdagi tugunni yechgin.

«Tilimdagi tugunni yechgin» (وَاحْلُلْ عُقْدَةً مِنْ لِسَانِي). Buning sababi shuki, Muso kichikligida bir kuni Fir’avnning bag‘rida bo‘lganida, Fir’avnning yuziga shapaloq urib, soqolidan ushlab olgan edi. Fir’avn xotini Osiyoga: «Mana bu mening dushmanim», dedi va uni o‘ldirmoqchi bo‘ldi. Osiyo: «U hali aql bilan ish tutmaydigan, farqiga bormaydigan go‘dak-ku», dedi.

Boshqa rivoyatda aytilishicha, Musoning onasi uni sutdan ajratgach, qaytarib olib kelgan. Muso Fir’avn va uning xotini Osiyoning bag‘rida ulg‘aydi. Ular uni tarbiyalab, farzand qilib olgan edilar. Bir kuni u Fir’avnning oldida o‘ynab yurganida, qo‘lidagi tayoq bilan Fir’avnning boshiga urib yubordi.

Fir’avn g‘azablanib, bu zarbani yomon alomat deb bildi va uni o‘ldirmoqchi bo‘ldi. Osiyo: «Ey podshoh, u hali aql bilan ish tutmaydigan kichkina bola. Xohlasang, uni sinab ko‘r», dedi. U ikki lagan keltirdi: birida cho‘g‘, ikkinchisida javohirlar bor edi.

Ikkalasini Musoning oldiga qo‘ydi. Muso javohirlarni olishni istadi, ammo Jabroil uning qo‘lini olib cho‘g‘ ustiga qo‘ydi. Muso cho‘g‘ni olib og‘ziga solganida, tili kuyib, unda tugun paydo bo‘ldi.

Tafsir Ibn Kasirida bu duoni muhim nutqlar, darslar va xutbalar oldidan o‘qish zarurligi ta’kidlanadi.