Musa’nın mühüm vazife içün duası

Şeyh Abdurrahman es-Saadiniñ tefsiri

«Ve işimni maña kolaylaştır» (وَيَسِّرْ لِي أَمْرِي), ya’ni: Senin yolunda tutqan er bir işimni ve yönelgen er bir yolumnı maña kolaylaştır; qarşıma çıqqan qıyınlıqlarnı maña yengilleştir. İşni kolaylaştırmaqnıñ bir qısmı — dua etken kimseniñ er bir işke onıñ öz qapısından kirüvini, er bir kimseniñ anıñ vaziyetine uyğun şekilde hitap etüvini ve sözini qabul ettirecek eñ yaqın yolnen davet etüvini kolaylaştırmaqtır.

27 ve 28-ci ayetlerniñ tefsiri: «Tilimden bir dügüni çöz, sözimni añlasınlar» (وَاحْلُلْ عُقْدَةً مِنْ لِسَانِي * يَفْقَهُوا قَوْلِي). Müfessirlerniñ bildirdiğine köre, Musa aleyhisselamnıñ tilinde sözleriniñ añlaşılmasına az qala imkân bermeycek bir ağırlıq bar edi. Allah onıñ aqqında: «Qardaşım Harun til bakımından menden daa fasihdir» (Qasas, 28:34), degenini de haber bere. O, tilindeki bir dügüni çözmesini Allah’tan tilegen edi ki, söylegenlerini añlasınlar.

Böylece hitaplaşmaq, sual-cevap etip müzakere yürütmek ve manalarnı añlatmaq içün kerek olğan tam netice elde etilsin.

27 ve 28-ci ayetlerniñ tefsiri: «Tilimden bir dügüni çöz, sözimni añlasınlar» (وَاحْلُلْ عُقْدَةً مِنْ لِسَانِي * يَفْقَهُوا قَوْلِي). Müfessirlerniñ bildirdiğine köre, Musa aleyhisselamnıñ tilinde sözleriniñ añlaşılmasına az qala imkân bermeycek bir ağırlıq bar edi. Allah onıñ aqqında: «Qardaşım Harun til bakımından menden daa fasihdir» (Qasas, 28:34), degenini de haber bere. O, tilindeki bir dügüni çözmesini Allah’tan tilegen edi ki, söylegenlerini añlasınlar.

Böylece hitaplaşmaq, sual-cevap etip müzakere yürütmek ve manalarnı añlatmaq içün kerek olğan tam netice elde etilsin.

24 ve 25-ci ayetlerniñ tefsiri: Allah Musağa vahiy etip, peyğamber etken ve oña parlaq mucizelerni köstergen soñ, onı Misir hökümdarı Firavunğa yollap: «Firavunğa bar, çünki o haddini aşqandır» (Taha, 20:24), dedi. Ya’ni, küfürde, fesatta, yerde ululanmaqta ve zayıflarnı ezmekte hadden aşqan, hatta rablıq ve ilahlıq iddia etken edi — Allah onıñ zülmüni uzaq etsin. Onıñ haddini aşması helâkiniñ sebebi edi. Lâkin Allah rahmet ve hikmeti, adaleti ile peyğamberler delilni bildirgenge qadar kimsege azap etmez.

Bu sebepten Musa aleyhisselam, Mısırda yaratılğanlardan onıñ qarşısında turacaq kimse olmağan bu inatçı, zorbağa yollanmaqnen büyük bir mes’uliyetni üzerine alğanını añladı. Musa aleyhisselam tek başına edi ve onıñ adam öldürmeknen bağlı keçmişte olğanları da bar edi. Buna baqmadan, Rabbiniñ emrine boyunsındı, onı könül açıqlığı ve razılıqnen qabul etti ve da’vetniñ tamamlanması içün yardım ve sebeplerniñ kolaylaştırılmasını tilep: «Rabbim, köksümi maña aç» (رَبِّ اشْرَحْ لِي صَدْرِي), dedi.

Ya’ni, söznen ve amelnen berilecek ezalarnı kötere bilmem içün köksümi genişlet ve aç; bunlar sebebinden qalbim bulanmasın, köksüm daralmasın. Çünki köksü daralğan kimse insanlarnı doğru yolğa çağırmaq ve olarnı davet etmek içün elverişli olmaz. Allah, Peyğamberi Muhammed sallallahu aleyhi ve sellemge şöyle dedi: «Allahnıñ rahmeti sayesinde sen olarğa yumşaq davrandıñ. Eger sen qattı qalpli ve qaba olsay ediñ, etrafıñdan dağılıp keteler edi» (Âl-i İmran, 3:159).

Belki insanlar, olarğa yumşaq muamele etilgen, köks keñligi ve gönül açıqlığı körsetilgen vaqıtta aqqan qabul eterler.

İmam İbn Kesirniñ tefsiri

«Sözimni añlasınlar» (يَفْقَهُوا قَوْلِي). Bu, oña hurma ve közletilgen kömür körsetilgen vaqıtta başına kelgen kekeleme sebebindendi. O, kömürni alıp tiline qoyğan edi; bunıñ tafsilâtı soñ kelecek. Musa bu halniñ tam olaraq yoq olmasını tilemedi; tek sözleyalmamağı ketip, ondan ne murat etilgenini añlay bilüvleri içün kerek olğan qadarını tilegen edi.

Eger tiliniñ tam olaraq düzelüvini tilegen olsa, bu da berilir edi. Lâkin peyğamberler tek ihtiyaçları qadarını tileyler. Bu sebepten tilinde bir qalıq qaldı. Allah, Firavunıñ: «Yahut men, bu alçaq ve az qala söz añlatamaycaq kimseden daa yahşı degilmim?»

(Zuhruf, 43:52), degenini haber ete. Ya’ni, sözni fasih söyleyalmaydı. Hasan el-Basri «Tilimden bir dügüni çöz» ayeti aqqında: «Bir dügüni çözdi. Eger daa fazlasını tilegen olsa, o da berilir edi», dedi.

İbn Abbas dedi: «Musa öldürülgen adam meselesinde Firavun hanedanından qorqqanını ve tilindeki dügüni Rabbine şikâyet etti. Tilinde onı köp sözlemekten tosqan bir dügün bar edi. Rabbinden qardaşı Harun ile yardım etüvini tilegen edi; Harun onı destekler ve tiliniñ fasih söyleyalmaycaq bir qısmınıñ yerine sözler edi. Allah onıñ tilegenini berdi ve tilindeki bir dügüni çözdi.»

İbn Ebi Hatim, Amr ibn Osman’dan şu rivayetni nakil ete: Bakiye bizge, Ertata ibn el-Munzir ondan, o ise Muhammed ibn Ka’b’nıñ bazı ashabından rivayet etti. O, şöyle dedi: «Bir yaqın aqrabası oña keldi de: “Sende bir şey yoq, amma sözlegende lahn yapasıñ ve qıraat etkeniñde sözlerni doğru telaffuz etmeysiñ”, dedi. El-Qurazi: “Ey qardaşçığım, men saña sözlegenimde meni añlaymısañ?” dedi.

“Evet”, dedi. El-Qurazi: “Musa aleyhisselam tek İsrail oğulları sözlerini añlasınlar diye Rabbinden tilindeki bir dügüni çözmesini tilegen edi, bundan ziyadesini tilemedi”, dedi.» Rivayettiñ lafzı budır. (Zuhruf, 43:52).

«Tilimden bir dügüni çöz, sözimni añlasınlar» (وَاحْلُلْ عُقْدَةً مِنْ لِسَانِي يَفْقَهُوا قَوْلِي). Bu, oña hurma ve közletilgen kömür körsetilgen vaqıtta başına kelgen kekeleme sebebindendi. O, kömürni alıp tiline qoyğan edi; bunıñ tafsilâtı soñ kelecek. Musa bu halniñ tam olaraq yoq olmasını tilemedi; tek sözleyalmamağı ketip, ondan ne murat etilgenini añlay bilüvleri içün kerek olğan qadarını tilegen edi.

Eger tiliniñ tam olaraq düzelüvini tilegen olsa, bu da berilir edi. Lâkin peyğamberler tek ihtiyaçları qadarını tileyler. Bu sebepten tilinde bir qalıq qaldı. Allah, Firavunıñ: «Yahut men, bu alçaq ve az qala söz añlatamaycaq kimseden daa yahşı degilmim?»

(Zuhruf, 43:52), degenini haber ete. Ya’ni, sözni fasih söyleyalmaydı. Hasan el-Basri «Tilimden bir dügüni çöz» ayeti aqqında: «Bir dügüni çözdi. Eger daa fazlasını tilegen olsa, o da berilir edi», dedi.

İbn Abbas dedi: «Musa öldürülgen adam meselesinde Firavun hanedanından qorqqanını ve tilindeki dügüni Rabbine şikâyet etti. Tilinde onı köp sözlemekten tosqan bir dügün bar edi. Rabbinden qardaşı Harun ile yardım etüvini tilegen edi; Harun onı destekler ve tiliniñ fasih söyleyalmaycaq bir qısmınıñ yerine sözler edi. Allah onıñ tilegenini berdi ve tilindeki bir dügüni çözdi.»

İbn Ebi Hatim, Amr ibn Osman’dan şu rivayetni nakil ete: Bakiye bizge, Ertata ibn el-Munzir ondan, o ise Muhammed ibn Ka’b’nıñ bazı ashabından rivayet etti. O, şöyle dedi: «Bir yaqın aqrabası oña keldi de: “Sende bir şey yoq, amma sözlegende lahn yapasıñ ve qıraat etkeniñde sözlerni doğru telaffuz etmeysiñ”, dedi. El-Qurazi: “Ey qardaşçığım, men saña sözlegenimde meni añlaymısañ?” dedi.

“Evet”, dedi. El-Qurazi: “Musa aleyhisselam tek İsrail oğulları sözlerini añlasınlar diye Rabbinden tilindeki bir dügüni çözmesini tilegen edi, bundan ziyadesini tilemedi”, dedi.» Rivayettiñ lafzı budır. (Zuhruf, 43:52).

«Rabbim, köksümi maña aç ve işimni kolaylaştır» (قَالَ رَبِّ اشْرَحْ لِي صَدْرِي وَيَسِّرْ لِي أَمْرِي). Bu, Musa aleyhisselamnıñ Rabb-i azze ve celle’den, özüni yollanğan vazifesinde köksüni açmasını tilemesi edi. Çünki oña pek büyük bir emir ve ağır bir vazife yüklengen edi: o, o vaqıtta yer yüzündeki eñ ulu hökümdar, eñ zorba, küfriniñ eñ şiddetlisi, askerleriniñ eñ köpi, memleketiniñ eñ bayısı ve haddini aşmaqta eñ ileride olğan kimseniñ yanına yollana edi. Onıñ kibri o derecege yetken edi ki, Allahnı tanımağanını ve tebeasınıñ ondan başqa ilahı olmağanını iddia ete edi.

Üstelik Musa bir bala olaraq bir müddet onıñ evinde, Firavunıñ himayesinde, öz yatağında yaşağan edi; soñ olardan bir adamnı öldürgen ve olar onı öldürir dep qorqıp, bu müddet boyunca qaçıp ketken edi. Bunlardan soñ Rabb-i azze ve celle onı olarğa, yalğız ve şeriksiz Allahqa qullıq etmege çağıra ve Allah’qa davet etecek bir uyarıcı olaraq yolladı. Bu sebepten: «Rabbim, köksümi maña aç ve işimni kolaylaştır», dedi. Ya’ni: «Eger Sen meniñ yardımcım, destekçim ve arqadaşımsıñ, aksi alda bunı yapmağa quvetim yetmez.»

el-Bağaviniñ tefsiri

«Dedi» — Musa: «Rabbim, köksümi maña aç» (قَالَ رَبِّ اشْرَحْ لِي صَدْرِي), ya’ni, aqq içün köksümi genişlet. İbn Abbas: «Muratı: “Senden başqa kimsege qorqmayım”, demektir», dedi. Musa Firavunnıñ quvetiniñ şiddeti ve askerleriniñ köp olğanı sebebinden ondan pek qorqa edi. Yalğız başına Firavunğa qarşı turmaq vazifesi yüklenilgeni sebebinden köksü darala edi.

Bu yüzden Allah’tan qalbini aqq içün genişletmesini tilegen edi ki, Allahnıñ izni olmadan kimse oña zarar bermege qadir olmağanını bilsin. Bunı bilse, Firavun’dan, onıñ zorbalığından ve askerleriniñ köp olmasından qorqmastı.

«İşimni maña kolaylaştır» (وَيَسِّرْ لِي أَمْرِي), ya’ni, Firavunğa risaletni tebliğ etmek içün maña emir etken vazifeni kolaylaştır.

«Sözimni añlasınlar» (يَفْقَهُوا قَوْلِي), ya’ni, sözlerimni añlasınlar dep tilimniñ dügüni çöz.

«Tilimden bir dügüni çöz» (وَاحْلُلْ عُقْدَةً مِنْ لِسَانِي). Musa bala çağında bir kün Firavunnıñ himayesinde edi. Firavun onı şamarlağan, Musa ise onıñ saqalından tutqan edi. Firavun, ayalı Asiyege: «Bu menim duşmanımdır», dedi ve onı öldürmek istedi.

Asiye: «O daa bala; añlamaz ve ayırt etmez», dedi. Bir rivayetke köre, Musa emizdirilmekten kesilgen soñ anası onı geri qaytarğan. Musa Firavun ve ayalı Asiyege ait evde büyüdi; olar onı evlâtlıqqa aldılar. Bir kün Musa Firavunnıñ ögünde oynay edi; elinde oynamaq içün bir tayaq bar edi.

Tayaqnı köterip Firavunnıñ başına urdı. Firavun ğazaplandı ve bundan yamanlıq alâmeti çıqardı; onı öldürmege az qaldı. Asiye: «Ey hökümdar, o daa bala, añlamaz. İsteseñ, bunı sınap kör», dedi. İki leğen ketirildi: birinde közletilgen kömür, digerinde cevherler bar edi.

Olar Musa’nıñ ögüne qoyuldı. Musa cevherlerni almaq istedi, lâkin Cebrail onıñ qolundan tutıp közletilgen kömürge qoydı. Musa bir közletilgen kömür alıp ağzına qoydı; tili yandı ve onda bir dügün peyda oldı.