Salih evlat içün dua

Şeyh Abdurrahman es-Saadiniñ tefsiri

(«Bana Yaqub ailesinden de mirasçı olsun ve onı, Rabbim, razı olunğan et»), ya'ni, Sen ondan razı olğan ve qullarıña sevdirecegi salih bir qul olsun. Netice olaraq, o, Allah'tan erkek bir evlat tilegen edi: ölüminden soñ qalğan, ondan soñ vazifeni üstlengen, Allah ve yaratqanları yanında razı olunğan bir peygambar. Evlatlarnıñ olabilegi en güzel şekil budır. Allahnıñ qulına rahmeti de onı güzel ahlâq ve makul huylar cem olğan salih bir evlatnen rızıqlandırmasıdır. Rabbisi oña merhamet etti ve duasını qabul eyledi.

(«Rabbim! Aqayım menden zayıfladı»), ya'ni, zayıfladı ve quvvetsizlendi. Bedenniñ diregi olğan aqay zayıflaşsa, ondan ğayrı şeyler de zayıflar. («Başım qartlıq sebebinden aqardı»), çünki aq saç zayıflıq ve qartlıqnıñ delilidir; ölümniñ elçisi, önden yürgeni ve habercisidir.

O, zayıflığı ve acizligi ile Ulu Allahqa yalvardı. Bu, Allahqa en sevimli vesilelerdendir; çünki bu, quvet ve qudratnıñ özünden olğanını red etip, yürekni Allahnıñ quvet ve qudratına bağlamaqnı bildire.

(«Rabbim, Saña dua etkenimde heç vaqt bedbaht olmadım»), ya'ni: Rabbim, Sen meni boş qaytarmadın ve duama icabet etüvden mahrum etmedin. Aksine, daima maña lütf eylediñ, duama icabet ettiñ; lütfüñ ara kesilmeden maña kelip turdı, ihsanıñ maña yetişti. Bu, Allahnıñ oña bergen nimetlerini ve evelki dualarına icabet etkenini vesile etip yalvarmaq edi. Böylece, evelden ihsan etken Allah'tan, soñradan da ihsanını tamamlamasını tilegen edi.

(«Men ölgenden soñ yaqınlarımnıñ vaziyetinden qorqam»), ya'ni, ölümimden soñ İsrail oğullarınıñ başına keçkenlerniñ Seniñ diniñni lâyıq olğanı kibi tutmayacağından ve qullarıñnı Saña da'vet etmeyceginden qorqam. Bu sözlerniñ zahirinden, onıñ arasında dinde rehberlik etmege lâyıq bir kimseni körmegeni añlaşıla. Bu, Zakariyya aleyhisselâmnıñ şefqatini ve nasiatini köstere. Onıñ evlat tilemegi, digerlerniñ dünya menfaati içün tilegeni kibi degil edi; onun maqsadı dinniñ menfaatı ve dinniñ zayi oluvından qorquv edi.

Başqa birini bu işke lâyıq körmegen edi. Onıñ evi dinde meşhur evlerden, peygambarlar ailesinden ve hayırnıñ beklenilgen yerlerinden edi. Bu sebepten Allah'tan, soñundan dini tutacaq bir evlat rızıqlandırmasını tilegen edi. Qadınıñ aqır, ya'ni, asla doğurmayğan olğanından ve özüniñ de çoq qartayğanından şikâyet etti; ya'ni, bu qadar qart yaşta şehvet ve evlatnıñ peyda oluvı ender bir şey edi.

(«Mağa Öz qatından bir vekil bağışla»). Bu vekillik din vekilligi, peygambarlıq, ilim ve amel mirasıdır.

İmam İbn Kesirniñ tefsiri

Mucahid, («Bana Yaqub ailesinden de mirasçı olsun») ayeti aqqında: «Onıñ mirası ilim edi; Zakariyya ise Yaqub neslinden edi», dedi. Huşeym: «İsmail ibn Ebi Halid bize, Ebu Salih'ten bu ayet aqqında rivayet etti; o, “Peygambar olabilir, çünki babaları peygambarlar edi”, dedi», dep haber berdi. Abdurrezzak, Ma'mer vastasınen Qatada'dan, o da Hasan'dan: «Onıñ peygambarlığını ve ilmini miras alır», dep rivayet etti. Suddi: «Menim peygambarlığımı ve Yaqub ailesiniñ peygambarlığını miras alır», dedi.

Malik'ten, Zeyd ibn Eslem'den («Yaqub ailesinden de mirasçı olsun») şöyle rivayet etildi: «Onıñ peygambarlığını miras alır». Ebu Salih'ten rivayet etilgen söz ise şöyledir: «Menim malımnı miras alır, Yaqub ailesinden ise peygambarlıqnı miras alır». Bu, İbn Cerirniñ tefsirinde tercih etken görüşidir.

Abdurrezzak, Ma'mer vastasınen Qatada'dan, Resulullah sallallahu aleyhi ve sellemniñ şöyle buyurğanını rivayet etti: «Allah Zakariyyağa rahmet etsin; mirasçılar hususunda ne qadar qıynalğan edi! Allah Lutqa da rahmet etsin; o, pek sağlam bir dayanaqqa sığınğan edi». İbn Cerir dedi: Ebu Küreyb bize, Cabir ibn Nuh vastasınen —ol Mübarek ibn Fudala edi— Hasan'dan rivayet etti; Hasan dedi ki, Resulullah sallallahu aleyhi ve sellem şöyle buyurdı: «Qarındaşım Zakariyyağa Allah rahmet etsin!

(“Bana Öz qatından bir vekil bağışla; maña ve Yaqub ailesine mirasçı olsun”) dep aytqanında, malını miras alacaq mirasçıları ne qadar az edi!» Bu rivayetler mürseldir ve sahih rivayetlerge qarşı delil olamaz. En doğrusını Allah bilir.

(«Onı, Rabbim, razı olunğan et»), ya'ni, Seniñ ve yaratqanlarıñ yanında razı olunğan, Sen onı sevgen ve yaratqanlarıña da sevdirgen bir kimse et.

(«Rabbim! Aqayım menden zayıfladı») — ya'ni, zayıfladı ve quveti ketti. («Başım qartlıq sebebinden aqardı») — ya'ni, aq saç qara saç içinde yayıldı. İbn Dureyd «Maqsura» adlı şiirinde şöyle aytqan: «Körmeysiñmi, başımnıñ rengi, gece etekleri altında tañnıñ aq şeridine beñzedi; olarnıñ qara saçları arasında aq saç, alovnıñ ğada közleri içinde yayıldığı kibi yayıldı».

Bundan maqsat, zayıflıq ve qartlıqnı, olarnıñ zahir ve batın alâmetlerini bildirmek edi.

(«Rabbim, Saña dua etkenimde bedbaht olmadım») — ya'ni, Saña dua etkenimde, Sen meniñ duama icabet etkeniñden başka bir şey körmedim; senden bir şey istegenimde meni asla red etmedin.

(«Men ölgenden soñ yaqınlarımnıñ vaziyetinden qorqam»). Qurralarnıñ çoqu «mevaliy» sözündeki «ya»nı fetha ile oqıdı; bu şekilde söz, mef'ul olur. Kisai ise «ya»nı sakin oqıdı. Şairniñ şu sözü de buna misaldir: «Sanki, meydanda atlarınıñ elleri, kağıt uzatqan cariyelerniñ elleri kibi edi».

Bir başqa şair şöyle dedi: «Küneşnen yarışsa, o qız örtüsini atar; yürgen aynen yarışsa, o da zıncirlerini salar». Ebu Temmam Habib ibn Evs et-Taî de şöyle aytqan: «Onıñ içün gece boyunca uyamay, şiirlerindeki qafiyeler bir-birinen çarpışacaq dep sandım».

Mucahid, Qatada ve Suddi, «mevaliy» ile baba tarafından tuqqanlarnı közde tutqan, dediler. Ebu Salih: «Uzaq tuqqanlar», dedi. Mü'minlerniñ emiri Osman ibn Affan raziyallahu anhudan, ayetni «Men ölgenden soñ yaqınlarımdan qorqam» şeklinde, «fa»nı şedde ile oqığanı rivayet etile; bu, «ölümimden soñ tuqqanlarım azaldı» manasındadır.

İlk qıraatqa köre, Zakariyya aleyhisselâmnıñ qorquvı, ölüminden soñ olarnıñ insanlar arasında fena şekilde davranmalarından idi. Bu sebepten Allah'tan, ondan soñ peygambar olıp, vahiy vastasınen insanlarnı idare etken bir evlat tilegen edi. Duası qabul etildi. Demek ki, o, mirasçılarnıñ malını aluvından qorqmadı.

Çünki peygambar malına bu qadar bağlanıp, tuqqanlarınıñ onı miras aluvından çekinip, olardan evel mirasını alacaq evlat tilemege tenezzül etmey. Birinci izaat budır. İkincisi: ayette onıñ mal-mülk sahibi olğanı bildirilmegen; o, öz el emeginen yaşağan bir dülger edi. Böyle bir kimse, hele peygambarlar, dünya malını yığmay.

Üçüncisi: Sahihayn'da bir qaç yoldan Resulullah sallallahu aleyhi ve sellemniñ şöyle buyurğanı sabit: «Biz peygambarlar miras qaldırmaymız; qaldırğanımız sadaqadır». Tirmizi'de sahih isnadnen rivayet etilgen bir lafızda: «Biz, peygambarlar cemaati, miras qaldırmaymız», dep kelgen. Buña köre, («Bana Öz qatından bir vekil bağışla; maña mirasçı olsun») sözlerini peygambarlıq mirası olaraq añlamaq kerek. Bundan soñ («Yaqub ailesinden de mirasçı olsun») dep aytqanı da buna delildir.

Allah Teâlâ başqa bir yerde («Süleyman Davudqa mirasçı oldı») degen. Ya'ni, peygambarlıqta mirasçı oldı. Eger mal-mülk mirası közde tutulğan olsa edi, Süleyman aleyhisselâmnıñ qardaşları arasından mahsus olaraq onıñ zikr etilmesine sebep olmaz edi; bu haber de büyük bir fayda taşımaz edi. Çünki bütün şeriat ve dinlerde evlatnıñ babasına mirasçı oluvı malumdır.

Bu sebepten, bu mirasnıñ mahsus bir miras olğanı açıqça aytılmağan olsa edi, haber berilmez edi. Bularnıñ episini hadiste sahih şekilde kelgen şu sözler de teyit ete: «Biz, peygambarlar cemaati, miras qaldırmaymız; qaldırğanımız sadaqadır». (Neml, 27:16)

el-Bağaviniñ tefsiri

(«Dedi: Rabbim! Aqayım zayıfladı») — qartlıqtan zayıfladı ve inceldi. Qatada dedi: «Azı dişlerim tökülgeninden şikâyet etti». («Başım aqardı») — ya'ni, baş saçları aqardı. («Qartlıq sebebinden») — ya'ni, saçları ağardı.

(«Rabbim, Saña dua etkenimde bedbaht olmadım»), ya'ni: «Ötken devirlerde duama icabet etmege alıştırdıñ; meni hayal kırığına uğratmadıñ». Bir izaatqa köre, manası şöyledir: «Sen meni imanğa da'vet etkeniñde, men iman ettim ve iman etmeyip bedbaht olmadım».

(«Bana ve Yaqub ailesinden mirasçı olsun») — Ebu Amr ve Kisai «ث» harfini cezmnen oqıdı; bu, duanıñ cevabıdır. Qalğan qurralar ise ref' ile oqıdı; bu halda söz hal ve sıfat manasındadır, ya'ni, «mirasçı olğan vekil». Bu miras aqqında alimlerniñ fikirleri farqlana. Hasan: «Meniñ malımnı miras alır, Yaqub ailesinden ise peygambarlıq ve ahbarlıq vazifesini miras alır», dedi.

Bir fikirge köre, peygambarlıq ve ilim mirası közde tutulğan. Başqa bir fikirge köre, ahbarlıq vazifesini miras alır; çünki Zakariyya ahbarlarnıñ başı edi.

Zeccac dedi: «Bunı mal-mülkten başqa mirasqa yorumaq daha doğrudır. Zakariyya peygambar sıfatında, amcası oğullarınıñ malına mirasçı oluvından endişelenir dep düşünmek uzaqtır. Manası şudur: İsrail oğullarında dinni değiştirme ve peygambarlarğa qast etme vaziyetini körgeninden soñ, amcası oğullarınıñ Allah dinini zayi eteceklerinden ve hükümlerini deñiştireceklerinden qorqıp, cemaatini emin etecegi salih bir vekil tilegen; bu vekil peygambarlığını ve ilmini miras alıp, dinniñ zayi oluvına yol bermesin. Bu, Ata'nıñ İbn Abbas raziyallahu anhumadan rivayet etken söziniñ manasıdır».

(«Onı, Rabbim, razı olunğan et») — ya'ni, yahşı, taqvalı ve razı olunğan bir kimse et.

(«Men yaqınlarımdan qorqam») — «Mevaliy» amca oğullarıdır. Mucahid: «Baba tarafından tuqqanlar», dedi. Ebu Salih: «Uzaq tuqqanlar», dedi. Kelbi: «Mirasçılar», dedi. («Ölgenden soñ») — ya'ni, ölümimden soñ. İbn Kesir «warai» sözündeki «ya»nı fetha ile, qalğanları ise sakin ile oqıdı.

(«Qadınım aqır») — doğurmay. («Öz qatından bağışla») — Öz yanıñdan maña ber. («Bir vekil») — bir oğul.